Stan skupienia materii podstawowa forma, w jakiej występuje substancja określająca jej podstawowe własności fizyczne. Własności substancji wynikają z układu oraz zachowania cząsteczek tworzących daną substancję. Bardziej precyzyjnym określeniem form występowania substancji jest faza materii.

Tradycyjny podział stanów skupienia

Tradycyjny, pochodzący z XVII w. podział stanów skupienia wyróżnia trzy takie stany (w nawiasach nazwy substancji w tym stanie):
  • stały (ciało stałe)
  • ciekły (ciecz)
  • lotny (gaz)
Podział ten wynika z podstawowych własności substancji w danym stanie:
  • stały - trudno zmienić objętość i kształt,
  • ciekły - trudno zmienić objętość, a kształt łatwo,
  • lotny - łatwo zmienić objętość i kształt, ciało zajmuje całą dostępną mu przestrzeń.
Występowanie większości substancji w danym stanie stanie skupienia zależy od panujących w niej warunków termodynamicznych, czyli ciśnienia i temperatury, np. woda pod normalnym ciśnieniem atmosferycznym w temperaturze poniżej 0°C jest ciałem stałym, w temperaturach od 0 do 100°C jest cieczą, a powyżej 100°C staje się gazem. Niektóre substancje w identycznych warunkach mogą występować w różnych stanach skupienia w zależności od wcześniejszych warunków jakie w nich panowały, lecz zazwyczaj jeden ze stanów jest uprzywilejowany i substancja może samorzutnie przejść do tego stanu

Fazy materii

Własności ciał w poszczególnych stanach zależą od układu cząsteczek (atomów) budujących to ciało. Z tego punktu widzenia ten stary podział jest prawdziwy tylko dla niektórych substancji, gdyż badania naukowe wykazały, że to co wcześniej uważano za jeden stan skupienia można w rzeczywistości podzielić na wiele faz materii, różniące się układem cząsteczek w ciele. Mogą nawet występować sytuacje w których istnieją w jednym ciele w jednym momencie, różne układy cząsteczek. W szczególności okazało się, że stały i ciekły stan skupienia może być realizowany na wiele różnych sposobów. Sposoby te są nazywane fazami materii. Ilość niezależnych składników, ilość faz w układzie oraz ilość zmiennych intensywnych (np. ciśnienie, temperatura), które można zmieniać bez jakościowej zmiany układu opisuje ważna reguła faz Gibbsa.
Zmiana fazy materii może wymagać, dostarczenia lub odebrania energii, wówczas ilość energii jest proporcjonalna do masy substacji zmieniajacej fazę, co można opisać wzorem:
\[Q=m\cdot{L} \]
zwanej też, ciepłem przemiany fazowej gdzie (m) masa, (L) jednostkowe ciepło przemiany fazowej.
Niektóre przemiany fazowe przebiegają bez dostarczenia lub odebrania energii, o zmianie fazy wnioskujemy na podstawie skokowej zmiany niektórych wielkośći opisujacych to ciało.
Opisem procesów zmian pomiędzy fazami zajmuje się teoria przejść fazowych zwana także czasem teorią zjawisk krytycznych.
Wykresy fazowe są często stosowaną w fizyce graficzną reprezentacją rzeczywistego fazowego zachowania się danej substancji. Mają one na osiach ciśnienie i temperaturę. Linie oznaczają warunki w których dochodzi do przemian fazowych, zaś obszary między nimi wyznaczają warunki, w których dana faza jest stablina.
W przypadku substancji składających się z jednego rodzaju atomów lub jednego rodzaju cząsteczek, które tak jak woda posiadają tylko trzy fazy - krystaliczną, ciekłą i gazową, wykres ten przybiera zazwyczaj następującą postać:
Strzałki przedstawiają przemiany fazowe:
  • S - sublimacja - przejście od fazy krystalicznej do gazowej
  • R - resublimacja - przejście od fazy gazowej do krystalicznej
  • T - topnienie - przejście z fazy krystalicznej (lub amorficznej) do fazy ciekłej
  • K - krzepnięcie - przejście od fazy ciekłej do fazy krystalicznej lub amorficznej
  • P - parowanie, wrzenie - przejście od fazy ciekłej do gazowej
  • Sk - skraplanie - przejście od fazy gazowej do ciekłej.

Nazwy przemian fazowych

Stan początkowy
stały ciekły gazowy
Stan końcowy stały   krzepnięcie resublimacja
ciekły topnienie   skraplanie
gazowy sublimacja parowanie  

Dla substancji bardziej złożonych, lub zdolnych do tworzenia większej liczby faz, wykres ten przybiera często zupełnie inny kształt.
Poniższy diagram przedstawia stany równowagi faz dla roztworu węgla z żelazem, a właściwie z cementytem (węglikiem żelaza). Z wykresu tego wynika podział stopów żelaza na stal i żeliwo, oraz włąsności różnych gatunków stali. Każdy obszar odpowiada stanowi stabilnemu jednej z form, szybkie chłodzenie stali powoduje zachowanie układu cząsteczek fazy z wyższej temperatury w temperaturach pokojowych (tzw. hartowanie i obróbka cieplna stali).
Stan_skupienia -

Głębsze spojrzenie na stany skupienia

Nie każda zmiana "wyglądu" danej substancji musi od razu wiązać się z faktyczną zmianą fazy. Wiele substancji - zwłaszcza tych, które są mieszaninami różnych związków chemicznych, może występować na raz w dwóch lub więcej fazach. W substancjach takich występują wtedy tzw. domeny, czyli małe obszary różnych faz, które łącznie tworzą tzw. mikrostrukturę danej substancji. Zjawisko to występuje np. w szkle oraz w stopach metali, gdzie wstępują domeny fazy krystalicznej i fazy amorficznej.
W fizyce przyjmuje się, że dana substancja istnieje w dwóch różnych fazach gdy:
  • zmieniając ciśnienie lub temperaturę obserwuje się w pewnym momencie przemianę fazową. Przemiana ta musi się wiązać z mierzalną skokową zmianą entropii układu, wskazującą na to, że doszło do zasadnicznego jakościowego przeorganizowania się cząsteczek.
  • gdy ta sama substancja występująca na raz w dwóch fazach nie miesza się z sobą, tworząc tzw. granicę międzyfazową.
Aktualnie w fizyce przyjmuje się istnienie następujących faz:
a) fazy płynne - czyli takie które płyną, gdy poddaje się je siłom ścinającym.
  • plazma neutronowa - jest to w zasadzie gaz, ale stworzony przez same neutrony. Z plazmy tej są zbudowane gwiazdy neutronowe
  • plazma - jest to w zasadzie gaz, ale tworzony przez silnie zjonizowane atomy/cząsteczki, oraz elektrony. Plazmę można wytwarzać w specjalnych urządzeniach, występuje ona także w jądrach większości gwiazd. W plaźmie czasteczki mają na tyle dużą energię, że zderzenia między cząsteczkami nie są sprężyste, dochodzi do wzbudzenia lub jonizacji cząsteczek, plazma przewodzi prąd elektryczny.
  • faza gazowa - całkowity brak organizacji - cząsteczki (lub atomy) mają pełną swobodę ruchu i nie występują między nimi żadne oddziaływania oprócz zderzeń i przyciągania grawitacyjnego (które jest istotne dla zachowania się dużych obszarów gazu w przestrzeniach międzygwiezdych). Energia cząstek nie jest zbyt duża i dlatego zderzenia cząsteczek są sprężyste.
  • faza nadkrytyczna - powstająca po osiągnięciu tzw. punktu krytycznego, który występuje gdy jednocześnie ogrzewa się niektóre ciecze i podnosi ciśnienie ich otoczenia. Faza ta posiada pośrednie własności między cieczą i gazem.
  • faza ciekła - cząsteczki mają częściową swobodę ruchu. Istnieją między nimi dodatkowo pewne inne oddziaływania, silniejsze niż w gazie: oddziaływania dipolowe (odpowiedzialne za hydratację jonów w roztworze), siły Van der Waalsa oraz wiązania wodorowe. Istnienie tych oddziaływań powoduje powstawanie uporządkowanych struktur cząsteczek w cieczach, w szczególności w wodzie. Bez nich nie mogły by istnieć organizmy żywe.
    • faza ciekła izotropowa - w fazie tej nie występuje żadne dalekozasięgowe uporządkowanie cząsteczek podobnie jak w gazach, choć mogą występować elementy uporządkowania krótkozasięgowego (w obrębie kilku-klikunastu cząsteczek).
    • faza nadciekła - która różni się od zwykłej cieczy tym, że jej lepkość jest równa 0. Fazę nadciekłą tworzą substancje, które są wstanie utworzyć kondensat Bosego-Einsteina lub kondensat fermionów.
    • ciekłe kryształy - są to wbrew nazwie ciecze, w których jednak istnieje częściowe dalekozasięgowe uporządkowanie cząsteczek. Obecnie znanych jest kilkadziesiąt różnych faz ciekłokrystalicznych, które różnią rodzajem tego dalekozasięgowego uporządkowania.
b) fazy stałe - czyli takie, które nie płyną - tzn. pod wpływem sił ścinających ulegają naprężeniom, a przy większych pękają lub płyną (plastyczne).
  • faza krystaliczna - w fazie tej cząsteczki są "zablokowane" i tworzą trwałe sieci.
  • kryształy plastyczne - w fazie tej cząsteczki są również zablokowane, ale mogą rotować wokół własnych osi.
  • kryształy condis - w fazie tej cząsteczki nie mogą się przemieszczać, ale mogą zmieniać w dość szerokim zakresie swoją konformację.
  • faza amorficzna - w fazie tej cząsteczki nie tworzą sieci krystalicznej, ale oddziaływania między nimi są na tyle silne, że nie mogą się one swobodnie przemieszczać względem siebie. Czasami fazę amorficzną nazywa się też "superlepką" cieczą lub cieczą "zamrożoną"
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.