Poprzez termin prawo rzymskie rozumiemy zazwyczaj prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego (po raz pierwszy spisanego w ustawie XII tablic), aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.).
Termin ma też wiele innych znaczeń, często używany w znaczeniu przenośnym lub poetyckim (np. Mieczysław Jastrun w utworze "Z pamiętnika byłego więźnia obozów koncentracyjnych" użył terminu prawo rzymskie dla zobrazowania prawa dobrego i sprawiedliwego, kontrastującego z rzeczywistością obozów koncentracyjnych).

Historia prawa rzymskiego

Historia prawa rzymskiego obejmuje podział na następujące okresy:
  1. okres archaiczny od założenia Rzymu do pierwszej wojny punickiej
  2. okres przedklasyczny do końca republiki (27 p.n.e.)
  3. okres klasyczny do objęcia władzy przez Dioklecjana (284 rok n.e.)
  4. okres poklasyczny do śmierci Justyniana I (565 rok)
Przedmiotem największego zainteresowania współczesnej nauki jest okres klasyczny. Używając pojęcia prawo rzymskie często ma się na myśli właśnie prawo tego okresu.

Znaczenie prawa rzymskiego

Prawo rzymskie odegrało kapitalną rolę w tworzeniu współczesnych systemów prawnych, w szczególności na płaszczyźnie prawa cywilnego. Obecnie wszystkie systemy prawne Europy kontynentalnej są mniej lub bardziej oparte na tradycji rzymskiej. Dużą rolę w podtrzymaniu tradycji prawa rzymskiego odegrał Kodeks napoleoński. Także kultura common law oryginalnie bazowała na prawie rzymskim, by później wypracować własną tradycję.
Prawu rzymskiemu zawdzięczamy m.in.:
  • Odróżnienie własności od posiadania. (Rzymianie własność rozumieli jako prawo do wyłącznego rozporządzania rzeczą wraz z czerpaniem z niej pożytków, natomiast posiadanie jako stan faktyczny, w którym rzecz znajduje sie we władztwie danej osoby. Rozróżnenie to było doskonale widoczne w rei vindicatio czyli powództwie nieposiadającego właściciela przeciw posiadającemu niewłaścicielowi.)
  • Podział praw na względne i bezwzględne.
  • Podział odpowiedzialności odszkodowawczej na kontraktową i deliktową. (Dla kontrastu, w starożytnej Grecji naruszenie kontraktu pociągało odpowiedzialność deliktową.)
  • Wykształcenie podstawowych kontraktów tj. sprzedaż, pożyczka, najem, zlecenie. (Główną zasługą jurysprudencji rzymskiej było tutaj określenie wzajemnych praw i obowiązków stron kontraktu, a także sfery w jakie strony mogą kształtować umowę. Kontrakty te oczywiście istniały przed cywilizacją rzymską, ale brakowało im precyzji i zasadności w określeniu wzajemnej odpowiedzialności stron.)

Instytucje Gaiusa

Gai Institutionum commentari quattuor zostały odkryte w 1816 r. w bibliotece kapituły w Weronie. Instytucje to podręcznik dla adeptów nauki prawa napisany w II w. n.e. Jego duże znaczenie dla nauki prawa rzymskiego polega na tym, że nie pochodzi z późniejszych kompilacji lecz jest prawie w całości odtworzony jako oryginalny tekst z okresu klasycznego. Instytucje przedstawiają prawo w swoistej systematyce przeciwstawianej systematyce pandektowej; podręcznik jest podzielony na trzy części - personae (prawo osobowe), res (prawo rzeczowe, w którym zawarte jest także prawo zobowiązań), actiones (prawo dotyczące skarg).

Kodyfikacja Justyniańska (Corpus iuris civilis)

Kodyfikacja Justyniańska jest jednym z głównych źródeł poznania prawa rzymskiego. Kodyfikacja składa się z czterech części: Digestów (Digesta seu Pandecta), Zbioru ustaw cesarskich (Codex), Instytucji (Institutiones) i Nowel (Novellae).

Digesta seu Pandecta

Digesta stanowią wybór z pism prawników okresu klasycznego. Zostały opracowane przez 16-osobową komisję. Zawierają one 9123 fragmenty zawarte w 50 księgach, które w opinii twórców były najlepszymi osiągnięciami myśli prawniczej okresu klasycznego. Digesta cytuje się podając numer księgi, numer tytułu, numer fragmentu, numer paragrafu oddzielając je przecinkami i poprzedzając literą "D.", czyli np. D. 2,1,11,2.
Digesta zostały opracowane na podstawie pism 39 prawników klasycznych, jednakże dzieła Ulpiana i Paulusa stanowią prawie połowę materiału. Po zebraniu i dokonaniu kompilacji Justynian nakazał spalić teksty źródłowe oraz zakazał komentowania Digestów czy choćby przytaczania oryginalnych fragmentów w celu wyjaśnienia niejednoznaczności.

Codex

Codex zawiera konstytucje cesarskie w porządku chronologicznym od cesarza Hadriana do Justyniana. Komisja tworząca Codex była upoważniona do wprowadzania zmian w treściach konstytucji (podobnie rzecz się miała z pismami jurystów zebranymi w Digestach).

Institutiones

Institutiones to jeden z najbardziej znanych podręczników prawa w starożytnym Rzymie. Opublikowany w 533 r. zastąpił Instytucje Gaiusa w szkołach prawa jako dzieło udoskonalone i uaktualnione. Jego twórcami byli profesorowie prawa: Theofilus i Dorotheus, których pracą kierował Trybonian. Treść podręcznika oparto m.in. na cytatach z Digestów i Instytucji Gaiusa. Institutiones, niepodobnie współczesnym podręcznikom, był obowiązującym prawem.

Novellae

Jest to zbiór konstytucji Justyniańskich wydanych po 534r. W sumie zbiór ten zawiera 168 nowel, ostatnie 10 pochodzi z okresu pojustyniańskiego.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.