Kalendarz rzymski - kalendarz typu księżycowego stosowany w Imperium Rzymskim do reformy Juliusza Cezara (zob. kalendarz juliański), czyli do 46 r. p.n.e. włącznie.
Za początek ery rzymskiej tzw. ab Urbe condita = 'od założenia miasta (Rzym)' uznano rok 753 p.n.e. (miało to wszakże znaczenie tylko dla obliczeń historycznych, Rzymianie normalnie nie oznaczali lat kolejnymi liczbami).
Początkowo rok rzymski liczył sobie 304 dni podzielonych na 10 miesięcy - tzw. rok Romulusowy (4 miesiące po 31 dni i 6 miesięcy po 30 dni). Dopiero w VII lub VI wieku (wg tradycji za panowania króla Numy Pompiliusza) wprowadzono rok liczący 354 dni z 12 miesiącami liczącymi 28, 29 lub 31 dni. W związku z osobą króla Numy system ten zwany jest też niekiedy rzymskim kalendarzem królewskim.
Taki rozkład długości miesięcy powoduje, że średnia długość miesiąca wynosi 29,5 dnia (29 dni i 12 godzin), a poszczególne miesiące są mniej więcej zsynchronizowane z cyklem księżycowym tzw. synodycznym (29 dni, 12 godzin, 44 minuty i 2,78 sek).
Aby zsynchronizować rok kalendarzowy z cyklem zmian pór roku, oraz w ogóle z cyklem słonecznym, co 2 lata dodawano liczący 22 lub 23 dni miesiąc zwany mercedonius lub intercalaris. Miesiąc ten wstawiano pomiędzy dzień 24 a 25 lutego - tak, by kończył się 4 (wg rachuby Rzymian - 5) dni przed nowiem. Pełna synchronizacja miała przy tym następować - wg. niepewnego świadectwa Liwiusza - w cyklu dwudziestoletnim, tj. po upływie 20 lat kalendarzowych dana faza księżyca miała występować dokładnie tego samego dnia, co przed 20 laty.
Nazwy miesięcy rzymskich (w nawiasie liczba dni):
  • Martius (31) - poświęcony Marsowi,
  • Aprilis (29) - poświęcony Wenus,
  • Maius (31) - poświęcony wszystkim bogom,
  • Iunius (29) - poświęcony prawdopodobnie Lucjuszowi Juniusowi Brutusowi, albo Junonie,
  • Quintilis (31) = 'piąty', później Iulius na cześć Juliusza Cezara, który urodził się w tym miesiącu,
  • Sextilis (29) = 'szósty', później Augustus na cześć cesarza Augusta,
  • September (29) = 'siódmy',
  • October (31) = 'ósmy',
  • November (29) = 'dziewiąty',
  • December (29) = 'dziesiąty',
  • Ianuarius (29) - poświęcony Janusowi,
  • Februarius (28) - przeznaczony na obrzędy oczyszczające (łac. februa) przed początkiem nowego roku.
Nazwy rzymskich miesięcy zostały przejęte przez większość języków europejskich.
Pierwotnie pierwszym miesiącem roku był marzec, a 15 marca (Idy marcowe) rozpoczynali urzędowanie konsulowie. W 155 r. p.n.e. termin ten przesunięto o dwa i pół miesiąca wstecz, na 1 stycznia, gdyż w przeciwnym razie konsulowie desygnowani na ten rok nie zdążyliby na początek sezonu działań wojennych do Hiszpanii (gdzie aktualnie toczono wojnę). Ustaliło to początek cyklu pracy administracji państwowej (rzymscy urzędnicy byli wybierani na roczną kadencję) na pierwszego stycznia. I tak już zostało do tej pory.
Z tego punktu widzenia, gdy pierwszym miesiącem jest styczeń (Ianuarius), nazwy niektórych miesięcy nie są już adekwatne, np. September = 'siódmy', jest teraz dziewiątym miesiącem (wrzesień). Trzeba jednak nadmienić, że o ile początek roku urzędowego przesunięto na 1 stycznia, o tyle pierwszym miesiącem roku sakralnego pozostał marzec. Dlatego luty jest do tej pory miesiącem najkrótszym i to do lutego dodaje się dzień w roku przestępnym; jest to relikt stanu, kiedy luty byl ostatnim miesiącem roku.
W każdym miesiącu tylko 3 dni miały swoje nazwy:
  • Kalendy (łac. Kalendae) - 1. dzień miesiąca; od nich pochodzi nazwa 'kalendarz',
  • Nony (łac. Nonae) - 5. dzień miesiąca 29-dniowego lub 7. - 31-dniowego,
  • Idy (łac. Idus) - 13. dzień miesiąca 29-dniowego lub 15. - 31-dniowego (
Terminy te były związane z fazami księżyca:
  • Kalendae - to dzień po nowiu (kończącym miesiąc księżycowy).
  • Nonae - wypadają osiem (9 według rzymskiej rachuby, stąd nazwa od łac. nonus - dziewiąty) dni przed Idami.
  • Idus - dzień po pełni (wyznaczający środek miesiąca).
Pozostałe dni oznaczano jego kolejnością w stosunku do Kalend, Non i Id licząc wstecz od tych dni, np.: Kalendy, 4. przed Nonami, 3. przed Nonami, przeddzień Non, Nony, 8. przed Idami, 7. przed Idami, ..., przeddzień Id, Idy, 17. przed Kalendami następnego miesiąca, 16. przed Kalendami, ..., przeddzień Kalend.
System królewski działał dobrze przez kilkaset lat, w końcu jednak stał się przedmiotem manipulacji odpowiedzialnych za niego kapłanów (pontyfików), którzy skracali go lub wydłużali w zależności od doraźnych celów politycznych. Wymusiło to reformę juliańską w 46 r. p.n.e. - w owym czasie kalendarz spieszył się już równo o kwartał.
Zaslugę zreformowania kalendarza przypisuje się (słusznie) Juliuszowi Cezarowi, który w tamtym okresie pełnił funkcję zwierzchnika pontyfików (Pontifex Maximus). Warto jednak pamiętać, że Juliusz Cezar, jako Pontifex Maximus sprawował też pieczę nad kalendarzem królewskim (przed reformą juliańską), a więc to najprawdopodobniej nikt inny, jak właśnie on jest odpowiedzialny za jego deregulację.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.