Czytaj więcej"/> Drukuj
Henryk II Plantagenet lub Andegaweński, Curtmantle, Fitzempress (ur. 5 marca 1133 w Le Mans, zm. 6 lipca 1189 w Chinon) – od 1151 hrabia Andegawenii, od 1154 król Anglii, w różnych czasach kontrolował także część Walii, Szkocji, północną Irlandię i zachodnią Francję.
Syn Godfryda V Plantageneta i Matyldy, córki Henryka I Beauclerc, króla Anglii. W 1151 odziedziczył po ojcu Andegawenię, w 1152 ożenił się z Eleonorą, dziedziczką Akwitanii, a w 1154 został królem Anglii. Jako taki przeprowadził szereg reform wewnętrznych. Skonfliktowany z Thomasem Becketem, arcybiskupem Canterbury. W 1171 podbił Irlandię, w 1175 podporządkował sobie Szkocję.
Od 1173 walczył z królami francuskimi, którzy popierali przeciw niemu jego zbuntowanych synów – najpierw Henryka Młodego Króla, później Ryszarda I Lwie Serce.
W pamięci wielu pokoleń potomnych pozostał jedynie jako ojciec Ryszarda Lwie Serce, którego legenda zdominowała historię całego domu angielskich Plantagenetów.

Wstąpienie na tron Anglii

Henryk urodził się w 1133 r. jako najstarszy z trzech synów Godfryda V Plantageneta i jego żony Matyldy, królewny angielskiej. Imię otrzymał po swoim dziadku macierzystym, Henryku I Beauclerc. Miał dwóch młodszych braci: Godfryda i Wilhelma.
Jego matka była wyznaczona przez króla Henryka I na następczynię tronu, ale po jego śmierci, która nastąpiła w 1135 roku, tron zagarnął jej cioteczny brat, Stefan z Blois. Matylda rozpoczęła z nim wojnę, która trwała praktycznie przez całe panowanie króla Stefana. Henryk dorastał w rodowych posiadłościach swojego ojca, w hrabstwie Andegawenii, którego był dziedzicem.
W 1141 r. Henryk towarzyszył matce w wyprawie do Anglii, w celu wyegzekwowania przez Matyldę jej praw do tronu. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Henryk pobierał przez ten czas nauki w Bristolu, pod opieką kanclerza swojej matki, Mateusza (innym jego wychowawcą był Piotr de Saintes). Anglię opuścił w 1142 r. Powrócił tam w 1149 r. Opiekę nad nim sprawował wówczas król Szkocji Dawid I Święty. Henryk został przezeń pasowany na rycerza.
W 1150 r. Henryk został księciem Normandii. Rok później zmarł ojciec i Henryk odziedziczył jego posiadłości – Andegawenię, Maine i Turenii. 18 maja 1152 r., po ślubie z Eleonorą Akwitańską przyłączył do swoich posiadłości Akwitanię, Gaskonię, Poitou i Owernię, stając się jednym z najpotężniejszych feudałów we Francji.
W 1152 r. samodzielnie podjął kolejną próbę ataku na Anglię, jednak jego flotę rozproszyła burza i Henryk wylądował w Anglii z niewielkimi siłami. Oblegał zamek Malmesbury, spod którego wycofał się na wieść o zbliżaniu się wojsk króla Stefana. Henryk nie przyjął również bitwy pod Wallingford. Zamiast tego doszło do rokowań. Sprzyjał temu fakt, że król Stefan był zmęczony ciągłymi wojnami, a na dodatek stracił swojego najstarszego syna, Eustachego. Traktat został spisany w listopadzie 1153 r. w Winchesterze, a podpisany niedługo później w Wallingford. Traktat ten wyznaczał Henryka następcą Stefana. Rok później król Stefan zmarł i 19 grudnia 1154 r. Henryk został koronowany na króla Anglii.

Henryk i Anglicy

Gdy w 1154 roku Henryk wstępował na tron Anglii, nie znał języka angielskiego. Nauczył się go, uważał jednak język angielski za prostacki i posługiwał się francuskim.
Henryk rekrutował swoich urzędników z ziem zarówno angielskich jak i francuskich, toteż przyczynił się do nowej fali migracyjnej, zwłaszcza masowego napływu do kraju Andegaweńczyków i Akwitańczyków. Ponieważ pochodził z Francji było dlań oczywiste, że mimo całej swej wielkości jest jedynie wasalem króla Francji. Dlatego też postanowił uniezależnić się jako król Anglii. Polityka Henryka spowodowała wzrost wpływów francuskich na dworze angielskim. Aż do czasów Edwarda I królowie Anglii nie posługiwali się praktycznie językiem angielskim.

Imperium andegaweńskie

Objęcie tronu Anglii uczyniło Henryka jednym z ważniejszych europejskich monarchów. Jego potęga była nie w smak królowi Francji, Ludwikowi VII Młodemu, poprzedniemu mężowi Eleonory Akwitańskiej. W dodatku Henryk, jako książę Normandii i hrabia Andegawenii, był lennikiem korony francuskiej, z czego jednak się nie wywiązywał. Ludwik zdawał sobie sprawę, że skumulowanie władzy w ręku Henryka stwarza śmiertelne niebezpieczeństwo dla monarchii Kapetyngów i jej planów zjednoczenia ziem francuskich pod własnym berłem. Kapetyngowie byli jednak dużo słabsi od Andegawenów, dlatego Ludwik starał się szkodzić Henrykowi podsycając wewnętrzne konflikty w jego rozległym państwie.
Wkrótce po ślubie Henryka i Eleonory, Ludwik zdecydował się działać zbrojnie. Utworzył koalicję w skład której weszli król Stefan; Henryk I, hrabia Szampanii; syn Stefana – hrabia Eustachy IV z Boulogne; Robert I de Dreux, młodszy brat Ludwika VII; i Godfryd, młodszy brat Henryka II Plantageneta, który miał za złe bratu, że nie podzielił się z nim władzą w Andegawenii. W lipcu 1152 r. wojska francuskie zaatakowały Akwitanię, Godfryd wywołał bunt w Andegawenii, zaś pozostali koalicjanci ruszyli na Normandię. Henryk przebywał wówczas w Anglii. Udał się jednak na kontynent, przywrócił porządek w Andegawenii i powrócił do Anglii. Po siedmiu miesiącach starć i dyplomatycznych zabiegów udało mu się dojść do porozumienia z królem Stefanem (traktat w Willingford). Zawarciu porozumienia sprzyjała choroba króla Ludwika i nagła śmierć hrabiego Eustechego.
Z pierwszej próby Henryk wyszedł obronną ręką. Niedługo po objęciu tronu Anglii, w Andegawenii ponownie zbuntował się Godfryd, jednak bezskutecznie. W 1156 r. jeszcze raz spróbował szczęścia, z podobnym rezultatem. Mimo mediacji matki, spór między braćmi nie wygasał i zakończył się dopiero wraz z nagłą śmiercią Godfryda w 1158 r.
W następnych latach Henryk wciąż poszerzał swoje imperium. Francję udało się na pewien czas uspokoić hołdem lennym z Akwitanii, Andegawenii i Normandii oraz zaręczynami syna Henryka z córką Ludwika VII, Małgorzatą. Henryk poszerzał również swoje wpływy polityczne. W 1159 r. zmarł ostatni z synów króla Stefana Wilhelm z Blois, który był hrabią Mortain i Boulogne. Henryk przekazał te hrabstwa jego siostrze, Marii, ożenionej z Mateuszem, młodszym synem Thierry'ego, hrabiego Flandrii. Dzięki temu posunięciu Henryk zyskał we Flandrii sojusznika, w czym pomogły mu ekonomiczne powiązania Anglii i Flandrii. Henryk roztoczył swoje wpływy również na Bretanię, która była pogrążona w wojnie domowej. Henryk doprowadził do uspokojenia sytuacji i zaręczył swojego syna, Godfryda, z Konstancją, dziedziczką księstwa Bretanii.
Dzięki silnemu oparciu w Akwitanii w 1173 r. Henryk zhołdował sobie hrabiego Tuluzy. Pierwszą, nieudaną próbę podjął w 1159 r. Jednak wycofał się, gdyż, jak sam uzasadniał, nie chciał walczyć przeciwko swojemu zwierzchnikowi. Był nim król Ludwik VII, który na wieść o działaniach Henryka wyruszył do Tuluzy.
Henryk dążył również do podporządkowania sobie Szkocji. W 1157 r. zmusił jej króla, Malcolma IV do oddania Anglii Cumberlandu, Westmorlandu i Northumberlandu, które przejął jego dziadek, król Dawid I, dzięki małżeństwu z Matyldą, dziedziczką tych ziem. Kolejny król Szkocji, Wilhelm I Lew, w 1173 r. przyłączył się do koalicji przeciw Henrykowi, ale jego dwa najazdy (w 1173 i 1174 r.) zakończyły się niepowodzeniem, a podczas tego drugiego król dostał się do niewoli i w 1174 r. został zmuszony do podpisania upokarzającego traktatu w Falaise, w którym oddawał Anglii zamki Stirling, Edynburg, Roxburgh, Jedburgh i Berwick.
Nie poszło tak łatwo Henrykowi podczas prób podporządkowania Walii. Trzy wyprawy (w latach 1157, 1158 i 1163) przyniosły tylko połowiczne rezultaty, a Walijczycy zrzucali angielską zwierzchność, gdy tylko oddaliły się wojska Henryka II. Mimo to Anglicy wdzierali się coraz głębiej w walijskie terytorium. W 1158 r. opanowano część ziem na północy, utraconych jeszcze za panowania króla Stefana. Rok 1165 przyniósł Henrykowi formalne zwierzchnictwo nad walijskimi królami.
Szczególne miejsce w planach Henryka zajmowała Irlandia. Już od początku swojego panowania Henryk dążył do podboju wyspy. Niedługo po koronacji wysłał posłów (min. Thomasa Becketa) do papieża Hadriana IV (zresztą Anglika) by poparł plany królewskie, co papież istotnie uczynił bullą z 1155 r. Akcję królewską poprzedziły działania jego baronów. W 1166 r. król Leinster, Dermot MacMurrough, został wygnany ze swego królestwa i udał się na dwór Henryka do Akwitanii, prosząc o pomoc. Król przychylił się do tej prośby i dał wygnańcowi pomoc swoich wasali. Jednym z nich był Richard de Clare, 2. hrabia Pembroke, który za swoją lojalność otrzymał od Dermota rękę jego córki i tytuł dziedzica królestwa.
Anglicy szybko przywrócili Dermotowi jego królestwo. Zdobyto również Wexford i Waterford oraz splądrowano Dublin. Sami Anglicy również zajęli wiele ziem irlandzkich. W październiku 1171 r. na wyspę przybył król Henryk i odebrał hołd od angielskich posiadaczy na wyspie. Odparto również atak Wielkiego Króla Irlandii Rory'ego O'Connora i zmuszono władców irlandzkich do płacenia trybutu Anglii. Henryk zwołał również synod w Cashel, na którym podporządkował irlandzki Kościół Rzymowi, utworzył 4 metropolie i narzucił obrządek łaciński. Dublin i okolice stały się domeną królewską i zostały zasiedlone przez Anglików, wywodzących się głównie z Bristolu. Okolice Dublina zostały podzielone między drobnych angielskich rycerzy. Tereny zamieszkane przez Anglików odgrodzono od reszty Irlandii palisadą, stąd pierwsza angielska kolonia w Irlandii nosiła nazwę "The Pale". W 1177 r. Henryk przeznaczył Irlandię jako lenno dla swojego najmłodszego syna, Jana.
Wkrótce jednak wielu angielskich osadników zasymilowało się z miejscową ludnością, stając się gorliwymi rzecznikami niepodległości Irlandii. Na pełne podporządkowanie wyspy imperium Plantagenetów było jeszcze za słabe i zbyt zaabsorbowane sprawami kontynentu.

Polityka wewnętrzna

Pierwszym zadaniem Henryka w polityce wewnętrznej było odbudowanie prestiżu monarchii, nadwątlonego w okresie panowania króla Stefana, za panowania którego baronowie zyskali rozległe przywileje i posiadłości ziemskie; król odstąpił im nawet swoje regalia, takie jak bicie monety, budowa zamków i sądownictwo. Zwłaszcza to drugie było nadmiernie praktykowane i kiedy Henryk został królem jedną z jego pierwszych decyzji było wyburzenie nielegalnie zbudowanych zamków. Starał się również przywrócić sądownictwo władzy królewskiej i wprowadzić powszechne prawo (common law) dla wszystkich mieszkańców. Legiści króla po wnikliwym studiowaniu prawa rzymskiego uznali, że każdy ma prawo do sprawiedliwości u króla (po uiszczeniu, rzecz jasna, pewnej opłaty). Za czasów Henryka powstaje Główny Sąd Królewski, zajmujący się rozpatrywaniem apelacji. Po hrabstwach rozjeżdżali się królewscy sędziowie wędrowni (iudices itinerantes), którzy sądzili w oparciu o prawa królewskie. Zniesiono instytucję ordaliów (sądów bożych) i wprowadzono ławy przysięgłych, rekrutujących się z miejscowej wolnej ludności. Wprowadzono instytucję Najwyższego Sędziego (Justiciar), który miał zastępować króla podczas jego nieobecności w Anglii. Pierwszym Sędzią został Richard de Lucy.
Reformy objęły również sprawy skarbowe. Utrzymano powołany przez Henryka I trybunał Szachownicy. W 1163 r. zaprzestano pobierania Danegeldu. Prekaria feudalna (aide) uzyskała rangę powszechnego podatku. Wprowadzono również tarczowe (scutagium), czyli podatek płacony w zamian za zwolnienie ze służby rycerskiej (Henryk wolał najemną armię od pocztów feudalnych). Rosły podatki z tytułu dziedziczenia lenn; branie w królewską opiekę wdów, sierot i instytucji kościelnych służyło głównie wyciśnięciu z nich jak największej ilości pieniędzy.

Zatarg z Kościołem

Celem Henryka była również sakralizacja osoby króla, jaka miała miejsce w domu Kapetyngów. Tutaj na przeszkodzie stanęły emancypacyjne dążenia Kościoła. Opozycja antykrólewska istniała również na dworze, brakowało jednolitej koncepcji władzy królewskiej, a znakomity uczony Jan z Salisbury napisał traktat Polycraticus, w którym uzasadniał konieczność prymatu władzy kościelnej nad świecką i usprawiedliwiał "tyranobójstwo". Ponadto Henryk popadł w zatarg z Kościołem na tle sądownictwa: od czasów Wilhelma Zdobywcy Kościół zyskał szeroką autonomię w sprawach sądowych, uzyskując zwolnienie duchownych spod jurysdykcji świeckiej, ale także uzyskując możliwość powoływania osób świeckich przed trybunały kościelne. W 1164 r. Henryk wydał konstytucje clarendońskie, w których zabraniał powoływania osób świeckich przed kościelne sądy, nakazywał odpowiedzialność karną duchownych przed sądami świeckimi, umacniał wpływ króla na elekcje biskupów i zabraniał apelacji do Rzymu bez zgody monarchy.
Opór tym postanowieniom dał nowy arcybiskup Canterbury Thomas Becket, były współpracownik króla, od 1162 r. arcybiskup i obrońca prerogatyw Kościoła. W wyniku sporu, arcybiskup znalazł się na wygnaniu we Francji. Papież Aleksander III toczył właśnie walkę z cesarzem Fryderykiem Barbarossą i nie chciał zrażać króla Anglii. Zaproponował kompromis i arcybiskup wrócił do Anglii. Wkrótce jednak znowu popadł w konflikt z monarchą i ponownie znalazł się na wygnaniu. Wrócił w 1170 r. i dalej działał wbrew woli króla (np. sprzeciwił się koronacji następcy Henryka). Pewnego razu podczas uczty Henryk miał wykrzyknąć "Któż uwolni mnie od tego mącicielskiego klechy?" (Will no one rid me of this meddlesome priest?). Czterech rycerzy (Reginald Fitzurse, Hugh de Moreville, Wilhelm de Tracy i Richard le Breton) licząc na nagrodę 29 grudnia 1170 r. zarąbało mieczami arcybiskupa przed ołtarzem katedry w Canterbury.
W wyniku tego morderstwa kościelna polityka króla załamała się. Opór feudałów, kleru i papiestwa, grożącego ekskomuniką, zmusiły Henryka do upokarzającej ceremonii pokutnej. 21 maja 1172 r. został wychłostany leżąc nago przed katedrą w Avranches. Musiał również odbyć pielgrzymkę do grobu Becketa (kanonizowanego w 1173 r.). Konstytucje clarendońskie zostały odwołane, król utrzymał tylko prawo wpływu na nominacje dostojników kościelnych. Zobowiązał się również udać na wyprawę krzyżową i wysłać pieniądze do państw krzyżowych na Wschodzie. Henryk nigdy nie udał się na krucjatę, mimo iż proponowano mu nawet koronę Jerozolimy. W 1188 r. odmówił płacenia podatku na rzecz odbicia Świętego Miasta (tzw. "podatku saladyńskiego"). Jego śmierć, rok później, została przez niektórych zinterpretowana jako kara boża za niewspomożenie planów odbicia Jerozolimy.

Konflikt z synami

Henryk miał pięciu synów, z których czterech dożyło lat sprawnych do rządzenia. Stosunki między ojcem a synami były złe. Synowie odziedziczyli po ojcu ogromne ambicje i dążyli do tego, aby wcześnie uzyskać pod własną władzę jakąkolwiek część terytorium ojca. Te rodzinne animozje były wykorzystywane przez siły wrogie Andegawenom – niezadowolonych feudałów i królów Francji, najpierw Ludwika VII, od 1180 r. jego syna Filipa Augusta. Następcą Henryka II, był jego najstarszy syn, Henryk, zwany Młodym Królem, ukoronowany już w 1170 r., również zięć króla Francji. Młodszy Henryk otrzymał po koronacji współwładztwo w Andegawenii, ale młody król chciał rządzić samodzielnie. Dodatkowo, w 1173 r. Henryk II nosił się z planem wydzielenia części Andegawenii jako uposażenie swojemu najmłodszemu synowi Janowi, lub też oddania mu całego hrabstwa. Henryk Młody Król odczuł to bardzo dotkliwie i zaczął spiskować przeciwko ojcu. Miał poparcie matki, skłóconej z mężem, większości feudałów, króla Francji, króla Szkocji oraz hrabiów Flandrii, Blois i Boulogne.
Rewolta rozpoczęła się w 1173 r. od ataku Filipa z Flandrii i Mateusza II z Boulogne na Normandię. 29 czerwca Filip rozpoczął oblężenie Aumele. Jednocześnie Ludwik VII i młodszy Henryk zaatakowali Verneuil. Robert de Beaumont, 3. hrabia Leicester, czołowy buntownik wśród arystokracji, zebrał armię flamandzkich najemników i przeprawił się do Anglii. Został jednak pobity przez wojska Richarda de Luciego, które właśnie odparły atak Szkotów na północne pogranicze. Rok później Szkoci zaatakowali ponownie. Henryk II uporał się z atakiem na Normandię i przeprawił się do Anglii. Po pielgrzymce do grobu Becketa ruszył na północ i pojmał króla Wilhelma Lwa. Tymczasem zbuntowani baronowie i sam Henryk Młody Król poddali się zwycięzcy. Henryk II nie wyciągnął wobec pierworodnego żadnych konsekwencji. Królowa Eleonora, która odegrała niebagatelną rolę w podżeganiu syna do buntu przeciwko ojcu, została uwięziona na kilka lat.
Henryk Młody Król zmarł w 1183 r. Doprowadziło to do sporów o sukcesję. Henryk widział na tronie najmłodszego Jana, swojego ulubionego syna. Eleonora Akwitańska popierała jej ulubieńca – najstarszego z żyjących synów, Ryszarda. O swoje wystąpił też trzeci z braci, Godfryd. Ten został jednak pokonany i musiał uciekać do Francji, gdzie zmarł. Ryszard, korzystając z poparcia Filipa Augusta i Eleonory, toczył walkę z ojcem. 4 czerwca 1189 r. dzięki francuskim posiłkom Ryszard pokonał ojca. Henryk wycofał się do Chinon, gdzie 6 lipca zmarł. Z jego synów czuwał przy nim tylko nieślubny Godfryd, arcybiskup Yorku.
Gerald z Walii podaje, że ostatnie słowa króla brzmiały: Hańba, hańba pokonanemu królowi. Według innej wersji zwrócił się do arcybiskupa Godfryda mówiąc: Moi pozostali synowie to prawdziwe bękarty. Został pochowany w opactwie Fontevraud-l'Abbaye. Następcą Henryka na tronie Anglii został popierany przez Eleonorę Ryszard. Ulubieniec Henryka, Jan, wstąpił na tron Anglii po śmierci brata w 1199 roku.

Król prywatnie

Król Henryk posiadał wiele kochanek, spośród których najsłynniejsza jest Rosamund Clifford, zwana "Piękną Rozamundą", którą Henryk poznał podczas wyprawy do Walii w 1165 r. Od czasu zerwania z żoną w 1174 r. Henryk nie krył się z tym romansem, jak i z innymi. Rozamund zmarła ok. 1176 r., nie wiemy czy miała z Henrykiem dzieci. Inną jego słynną kochanką była córka Ludwika VII francuskiego Alicja, narzeczona jego syna Ryszarda. Alicja pozostała na dworze Henryka mimo iż nigdy nie poślubiła jego syna. Urodziła Henrykowi jedno dziecko.
Peter z Blois tak opisał Henryka ok. 1177 r.: Pan król ma długie, rude włosy, które jednak wraz z wiekiem stają się coraz bardziej siwe. Jest średniego wzrostu, ale czasem wydaje się bardzo mały. Ma pałąkowate nogi, golenie jeźdźca, szeroką pierś i umięśnione ramiona. To wskazuje na człowieka silnego, zwinnego i śmiałego. Nigdy nie siedzi, chyba że na koniu lub przy jedzeniu. Jeśli zajdzie konieczność, potrafi w ciągu jednego dnia pokonać odległość 4-5 dni marszu i, omijając zasadzki wroga, znienacka go zaatakować. Zawsze trzyma w ręku łuk, miecz, włócznię albo strzałę, chyba że czyta książki lub uczestniczy w posiedzeniach Rady.
Gerald z Walii tak opisał króla: Człek rudy i piegowaty, z dużą, okrągłą głową, szarymi oczami pałającymi zawziętością i nieopanowaniem, nabiegłymi krwią w chwilach złości. Twarz ma zapalczywą i szorstką, głos chropowaty. Jego pierś jest silna i szeroka, ramiona potężne. Ciało dobrze zbudowane, ze skłonnościami do tycia, które równoważy zamiłowanie do ćwiczeń fizycznych.
Henryk był również człowiekiem wykształconym. Znał kilka języków obcych, a jego zwolennicy pisali, że włada każdymi językami używanymi między morzem Francji a Jordanem.
W 1144 roku Adelard z Bath poświęcił mu swój traktat o astrolabium.

Wywód przodków

{{Tree|ojciec_ojca=Fulko V
|matka_ojca=Ermengarda z Maine
|ojciec_matki=Henryk I Beauclerc|matka_matki=Matylda Szkocka|ojciec=Godfryd V Plantagenet
|matka=Matylda
|osoba=Henryk II Plantagenet}}

Rodzina

18 maja 1152 r. poślubił Eleonorę (1122 – 1 kwietnia 1204), córkę Wilhelma X Świętego, księcia Akwitanii i Eleonory, córki wicehrabiego Amalryka de Châtellerault. Henryk i Eleonora mieli razem pięciu synów i trzy córki: Henryk miał również kilkoro dzieci ze związków pozamałżeńskich:
Z Idą, hrabiną Norfolk: Z Ykenai: Z Alicją, królewną francuską: Z nieznanymi kochankami:

Henryk II w literaturze i filmie

Bibliografia

Poprzednik
}
}
}
Następca
}

Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2021-07-24 17:17:28