Czytaj więcej"/> Drukuj
Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Cmentarz_Obrońców_Lwowa -

Cmentarz Obrońców Lwowa (popularna nazwa: Cmentarz Orląt) - jest autonomiczną częścią cmentarza Łyczakowskiego we Lwowie. Zajmuje odrębne miejsce - stoki wzgórz od strony Pohulanki. Znajdują się na nim mogiły uczestników obrony Lwowa i Małopolski Wschodniej, poległych w latach 1918-1920 lub zmarłych w latach późniejszych. Często nazywany jest Cmentarzem Orląt, gdyż pośród pochowanych tam prawie 3000 żołnierzy większość to młodzi chłopcy, Orlęta lwowskie. Nazywany on był przez Polaków miejscem świętym (Campo Santo).

Wybuch polsko-ukraińskiego konfliktu o Lwów

Pod koniec I wojny światowej, gdy rozpadała się monarchia Habsburgów, dowództwo wojsk austriackich we Lwowie sprzyjało dążeniom kół ukraińskich do przejęcia władzy w mieście. Na początku października 1918 parlamentarna reprezentacja ukraińska postanowiła zwołać do Lwowa mężów zaufania ze wszystkich ukraińskich ziem Austro-Węgier - wschodniej Galicji, Bukowiny, Rusi Zakarpackiej.
19 października 1918 na zjeździe we Lwowie ukonstytuowała się Ukraińska Rada Narodowa. Przyjęła ona rezolucję o utworzeniu państwa ukraińskiego, w którego skład miała wejść wschodnia Galicja po San; poza tym odrzucono "roszczenia" Rady Regencyjnej do "księstw ukraińskich" - halickiego i włodzimierskiego.
28 października została utworzona w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna (PKL). Komisja ta miała przyjechać do Lwowa i przejąć władzę nad całą Galicją instalując się w ówczesnej stolicy. Wiadomość o tym przyśpieszyła wystąpienie Ukraińców.

Obrona Lwowa

1 listopada 1918 nad ranem Ukraiński Komitet Wojskowy dokonał zbrojnego zamachu i przy pomocy żołnierzy z pułków ukraińskich (Strzelcy Siczowi) opanował najważniejsze gmachy publiczne we Lwowie, m.in. Namiestnictwo, Sejm, Dyrekcję Policji, Ratusz, Pocztę Główną. Wprawdzie Ukraińcy przejęli władzę wojskową od austriackiej komendy wojskowej, a władzę cywilną od namiestnictwa, jednakże nie zdołali opanować całego Lwowa. Już od rana 1 listopada spontanicznie powstały dwa polskie punkty oporu. Polacy stanowiący przeważającą większość mieszkańców (60% Polaków, 30% Żydów, 10% Rusinów) Lwowa (co przyznawali także Ukraińcy) nie mogli się pogodzić z myślą, że stare polskie miasto zostanie opanowane przez mniejszość ukraińską. Po pierwszym szoku do walczących placówek zaczęła napływać przede wszystkim młodzież. Żywiołowo i spontanicznie tworzono różne grupy i małe oddziały, które na własną rękę prowadziły walkę partyzancką. Już w pierwszych dniach w zachodniej części miasta tworzono oddziały i pododdziały dowodzone przez młodszych oficerów i podchorążych, wywodzących się przede wszystkim z Legionów i POW, a także armii austriackiej.
W walkach o Lwów (które trwały w samym mieście do 22 listopada 1918, zaś wokół miasta okrążonego przez siły ukraińskie do połowy 1919), ze względu na ich charakter uliczny, bardzo krwawych, zginęło w czasie od 1-22 listopada 1918 439 Polaków, w tym 12 kobiet. Z ówczesnych Obrońców Lwowa jeden miał zaledwie 9 lat, siedmiu po 10, a dwóch weteranów z r. 1863 po 75 lat.

Powstanie cmentarza

W czasie walk o Lwów poległych grzebano na prowizorycznych cmentarzykach w pobliżu poszczególnych punktów oporu, między innymi obok Szkoły Kadetów, szkoły im. H. Sienkiewicza i w ogrodzie Politechniki. Po wygaśnięciu walk polskie władze Lwowa postanowiły ekshumować ciała zabitych i przenieść je na specjalnie wydzielony obszar, przylegający od strony Pohulanki do cmentarza łyczakowskiego. Sprawą zajęło się powołane w 1919, z inicjatywy Marii Ciszkowej - matki jednego z poległych gimnazjalistów - towarzystwo Straż Mogił Polskich Bohaterów. Po zgromadzeniu odpowiednich funduszy rozpisano w 1921 konkurs na mauzoleum obrońców Lwowa, którego laureatem został student Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej, Rudolf Indruch - uczestnik walk o Lwów.

Opis obiektów cmentarza sprzed zniszczenia

Najważniejszymi częściami Cmentarza Obrońców Lwowa są: stojąca na najwyższym wzniesieniu Kaplica, poniżej jej rozłożone katakumby, a wreszcie monumentalny Pomnik Chwały. Między nimi rozmieszczono tysiące mogił.

Kaplica

Kaplica Obrońców Lwowa, stojąca na szczycie wzniesienia Cmentarza Obrońców Lwowa, zastąpiła pierwotną drewnianą, wzniesiona na miejscu obecnego Pomnika Chwały, jeszcze podczas walk o Lwów. Ma ona kształt rotundy. Wybudował ją inż. K. Weiss, a poświęcił 28 listopada 1924 arcybiskup Bolesław Twardowski. Na ołtarzu znajduje się figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus - rzeźba artystki rzeźbiarki Luny Drexlerówny.

Katakumby

Katakumby leżą poniżej kaplicy i schodzi się do nich szerokimi, kamiennymi schodami. W ośmiu ich kryptach spoczywa 72 bohaterów, których ekshumowano z różnych odcinków frontu polsko-ruskiego.Spoczęli w nich wybrani przez specjalną komisję, którą stanowili: bryg. Mączyński, prezydium Związku Obrońców Lwowa z listopada 1918, prezydium Straży Mogił Polskich Bohaterów i przedstawiciel władz wojskowych. Komisja ta orzekła, że w katakumbach mają spocząć zwłoki obrońców Lwowa z pierwszych dni listopada 1918 r., i że mają to być kobiety i mężczyźni, różnych lat życia, różnych stanów, rodzajów broni, odcinków obrony Lwowa, dzielnic Polski i odsieczy.

Strona lewa

Krypta 1: PUŁKI I ODDZIAŁY LWOWSKIE

Krypta 2: POLEGLI LISTOPAD 1918

Krypta 3: POLEGLI LISTOPAD 1918
Krypta 4: POLEGLI LISTOPAD 1918

Strona prawa

Krypta 5: PUŁKI I ODDZIAŁY LWOWSKIE

Krypta 6: PUŁKI I ODDZIAŁY LWOWSKIE

Krypta 7: ODSIECZ I ODDZIAŁY Z POMOCĄ SPIESZĄCE

Krypta 8: ODSIECZ I ODDZIAŁY Z POMOCĄ SPIESZĄCE

Pomnik lotników amerykańskich

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Historia spoczywających pod nim jest następująca: w lipcu 1919 amerykański kapitan lotnik Cooper zgłosił się wraz ze swym kolegą, majorem Faunt Le Roy, do przebywających w Paryżu podczas pertraktacji pokojowych premiera Ignacego Paderewskiego i gen. Rozwadowskiego z prośbą, aby im i ich kolegom amerykańskim wolno było jako lotnikom w mundurach polskich walczyć w armii polskiej. Amerykanie oddali wielkie usługi naszej armii, przede wszystkim w walce z konnicą Budionnego. Atakowali ją, opuszczając się tak nisko, że niemal skrzydłami mogli druzgotać głowy jeźdźców i koni. Z szesnastu przybyłych do Polski w międzyczasie amerykańskich lotników, trzynastu wróciło żywych do swej ojczyzny. Trzech pochowanych zostało na Cmentarzu Obrońców Lwowa.
Pomnik lotników amerykańskich, przedstawiający lotnika ze skrzydłami, z głową wzniesioną w górę, jest dziełem artysty rzeźbiarza Józefa Starzyńskiego. Tło w kształcie piramidy projektował artysta rzeźbiarz Józef Różyski. Projekt ten wybrał sąd konkursowy. U góry znajdują się napisy w języku polskim i angielskim: Amerykanom Poległym w Obronie Polski w latach 1919-1920. Na płycie grobowej widnieje napis następujący: Oficerowie Lotnicy z Eskadry myśliwskiej im. Tadeusza Kościuszki. Pomnik Lotników amerykańskich ufundował Związek Narodowy Polski w Chicago, a odsłonięto go uroczyście 30 maja 1925.

Pomnik Francuzów

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Przy prawym skrzydle katakumb wznosi się pomnik ku czci Francuzów poległych i zmarłych w obronie Polski. Początkowo na Cmentarzu Obrońców Lwowa spoczywało 17 Francuzów, między nimi 9 oficerów, dwóch kaprali i sześciu szeregowców. Z czasem ich zwłoki - na prośbę rodzin - przewieziono do Francji, tak że na cmentarzu lwowskim pozostały tylko szczątki szeregowca Jeana Lorquet, złożone pod płytą grobową pomnika. Nad nią napis: Szeregowiec 57 Pułku P. Jean Larguet ur. w Sigolens-Gironde 1899 r. † 14 stycznia 1920.
Po bokach kamiennej figury znadują się nazwiska 16 Francuzów. Pomnik przedstawia wykutego w kamieniu piechura francuskiego, opartego o karabin, z gałązką wawrzynu. Sąd konkursowy, zebrany 18.XI.1936 r. uznał jednomyślnie za najpiękniejszy i najbardziej odpowiadający celowi, projekt prof. J.Różyskiego i według tego projektu, pod kierownictwem autora, przy pomocy rzeźbiarza Kazimierza Sokolskiego, został wzniesiony pomnik.
Mur oporowy wykonano według planu sporządzonego na Politechnice Lwowskiej pod kierownictwem prof. Bartoszewicza.
Na płycie grobowej umieszczono napis w języku polskim i francuskim: Bohaterskim Francuzom Poległym i Zmarłym w obronie Rzeczypospolitej Polskiej. - W środku tarcza z brązu z herbem Francji i napisem w języku polskim i francuskim "Pod tą tarczą złożono urnę z ziemią przywiezioną z Francji z następujących miejsc: Odsłonięcie pomnika odbyło się 26 maja 1938 w obecności Marszałka Rydza-Śmigłego i francuskiego attache wojskowego w Warszawie gen. Musse.

Groby dowódców i działaczy

Znajdują się one przeważnie poniżej i w bliskości katakumb. W listopadzie 1918 roku stanął na czele Lwowskiego Komitetu Obrony Narodowej.

Mogiła Nieznanego Żołnierza

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Grób Nieznanego Żołnierza postanowiono zbudować w Warszawie, pod arkadami gmachu Sztabu Głównego Wojska Polskiego. W tym celu z 15 najważniejszych pobojowisk, na których żołnierz polski przelewał krew, wybrano drogą losowania szczątki jednego nieznanego bohatera i uroczyście przeniesiono je do Warszawy.
Los miał oznaczyć to pobojowisko. Los też padł na Lwów. Dnia 29 października 1925 roku, nastąpiło w godzinach popołudniowych rozkopanie trzech mogił no Cmentarzu Obrońców Lwowa, oznaczonych napisem: Nieznany Żołnierz. Trzy trumny wydobyte zawierały zwłoki: szeregowca, kaprala i sierżanta. Stwierdzono, że wszyscy trzej byli żołnierzami liniowymi, że zginęli wskutek ran i że pochowano ich w mundurach postrzępionych i pokrwawionych. Z tych trzech trumien padł wybór na zwłoki szeregowca, które jako godne pochowania na miejscu czci całego Narodu wybrała p. Zarugiewiczowa, matka jednego z bohaterów, zabitych pod Zadwórzem, którego zwłok również nie można było zidentyfikować Zwłoki tego Nieznanego Żołnierza po uroczystościach we Lwowie przewieziono koleją, bardzo uroczyście, do Warszawy. W miejscu, gdzie spoczywał we Lwowie, położono płytę projektu Kazimierza Sokalskiego z napisem: Zwłoki zabrano dnia 29 października 1925 r. i uroczyście przewieziono w dniach 30-31 października i 1 listopada do Warszawy, gdzie pochowano w mogile na placu Marsz. Józefa Piłsudskiego, dawniej Saskim, jako zwłoki Nieznanego Żołnierza.

Mogiła Pięciu Nieznanych z Persenkówki

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Mogiła ta znajduje się tuż przed Pomnikiem Chwały. Kryje ona zwłoki pięciu nieznanych żołnierzy, którzy w obronie Lwowa zginęli na Persenkówce. Ta mogiła, zajmująca czołowe miejsce na osi Pomnika Chwały, została uczczona płytą z czerwonego, polerowanego marmuru. Na górnej jej powierzchni wyobrażony jest miecz, oraz daty 1918-1920, wykonane z brązu. Od strony Pohulanki widnieje na pionowej ścianie płyty napis: Mogiła zbiorowa, czoło płyty opatrzone jest napisem: Nieznanym bohaterom, poległym w obronie Lwowa i Ziem Południowo-Wschodnich. Płytę projektował Stanisław Konieczny.

Pomnik Chwały

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Poniżej Kaplicy Obrońców Lwowa i Katakumb stoi monumentalny, wzniesiony z kamienia polańskiego Pomnik Chwały. Ma on kształt wielkiej, łukowej kolumnady, (12 kolumn), wypukłej w kierunku pagórkowatej Pohulanki. U wejścia do niego od południa strzegą go dwa kamienne lwy, z których jeden ma na tarczy napis: Zawsze wierny, drugi zaś: Tobie Polsko. Nad sklepioną bramą środkową, ku której zbiegają się obydwa skrzydła kolumnady, jest wyryte: Mortui sunt ut liberi vivamus, (Polegli, abyśmy wolni żyli). Po przeciwnej stronie pomnika płaskorzeźba, przedstawiająca miecz na tle pięknej ornamentacji. Skrzydła pomnika zamknięte są potężnymi pylonami. Wulka, Szkoła Kadecka, Kozielniki, Persenkówka, Cytadela, Poczta, Ogród Kościuszki, Dyrekcja Kolejowa, Góra Stracenia, Żółkiewskie, Zamarstynów, Kleparów, Koszary Bema, Dworzec Główny, Szkoła Sienkiewicza, Kulparków, Sokolniki, Zimna Woda, Rzęsna. Odsłonięcie "Pomnika Chwały" nastąpiło 11 listopada 1934.

Najmłodsi

Kobiety

W katakumbach pochowane są: Poza katakumbami leżą;

Groby zbiorowe

Dewastacja i zniszczenie

Cmentarz_Obrońców_Lwowa -
Po zajęciu Lwowa przez wojska radzieckie cmentarz był regularnie grabiony i niszczony, rozbito pomniki żołnierzy amerykańskich i francuskich, którzy walczyli po stronie polskiej a w katakumbach, na których nadbudowano dodatkowe piętro, umieszczono garaże i zakład kamieniarski. Przez część cmentarza poprowadzono drogę. Ostatecznej dewastacji dokonano w latach siedemdziesiątych. W sierpniu 1971 roku przy pomocy czołgów i maszyn budowlanych zniszczono kolumnadę, próbowano też zniszczyć wielkie pylony Łuku Chwały, które jednak skutecznie oparły się tym próbom, ostrzelano napisy na pylonach, zrównano z ziemią półkoliście ułożone na tarasach groby. Kamienne lwy, które stały niegdyś przed łukiem triumfalnym, przewieziono na rogatki miasta. Tak przestała istnieć najsłynniejsza nekropolia II Rzeczypospolitej.

Odbudowa


Sytuacja zmieniła się w roku 1989 dzięki firmie Energopol, polskiej firmy budującej elektrownię atomową w mieście Chmielnicki, w ramach swojego wolnego czasu zaczęli porządkować teren zdewastowanego cmentarza. Prace te podjęto z inicjatywy inżyniera Józefa Bobrowskiego. Pracownicy Energopolu w sposób półlegalny zabezpieczyli i odrestaurowali Cmentarz Obrońców Lwowa.
W 1989 rozpoczęły się prace polsko-ukraińskiej komisji ds. cmentarza. Firma Energopol rozpoczęła porządkowanie nekropolii.
W grudniu 1995 r. rada miejska Lwowa nakazała wstrzymanie prac do czasu uzgodnienia projektu. Wznawiano je i przerywano kilkakrotnie. W grudniu 2001 r. władze Polski i Ukrainy zawarły porozumienie o kształcie cmentarza. Uzgodniły m.in. treść napisu: Nieznanym Żołnierzom Bohatersko Poległym za Polskę w latach 1918-20.
21 maja 2001 prezydenci Leonid Kuczma i Aleksander Kwaśniewski mieli otworzyć nekropolię. Do uroczystości nie doszło, bo część radnych Lwowa zakwestionowała napis (nie podobała im się wzmianka o bohaterstwie).
19 maja 2005 rada miejska Lwowa zaakceptowała porozumienie z rządem RP w sprawie napisu na płycie Mogiły Pięciu z Persenkówki. Będzie on miał treść: Tu leży żołnierz polski, poległy za Ojczyznę. Rada zgodziła się na odnowienie znajdujących się na cmentarzu pomników francuskich piechurów i amerykańskich lotników poległych w walce o Polskę 1919-1920, nie wyraziła jednak zgody na ustawienie figur lwów przed centralnym pylonem łuku chwały. 24 czerwca tego samego roku nastąpi oficjalne otwarcie cmentarza. W bezpośrednim sąsiedztwie Cmentarza Obrońców Lwowa, na terenie cmentarza Łyczakowskiego, plantując dotychczas istniejące groby, władze miejskie Lwowa urządziły cmentarz Strzelców Siczowych.

Odnośniki zewnętrzne

Przewodnik po Cmentarzu Obrońców Lwowa z 1939 roku
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2021-06-16 03:35:02