Zygmunt Marian Kałużyński (11 grudnia 1918 - 30 września 2004) - znany polski krytyk filmowy, popularyzator historii kina, wieloletni publicysta tygodnika Polityka, znany erudyta, dziennikarz i eseista, popularna osobowość telewizyjna.
Urodził się w Lublinie, praktycznie nie znał ojca, który obumarł go we wczesnym dzieciństwie; w wieku 10 lat utracił matkę, która była nauczycielką. Wychowywał go wujek, co zapewne zaważyło na tym, że był samotnikiem.
Studiował na Wydziale Prawa UW (1936 - 1939), w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie (1937 - 1939) uczęszczał na wydział reżyserii, na którym wykładał Leon Schiller; po wojnie kontynuował naukę w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Łodzi (1947 - 1949). Pracę dziennikarską rozpoczął w 1944 r. w czasopiśmie Wieś (1944-1948), następnie publikował w czasopismach Łódź Teatralna (1948-1949), Polityka i Świat (Paryż 1950-1952), Nowa Kultura (1952-1957), Polityka (1957-1993, później stały współpracownik na nieformalnej emeryturze). Współpracował także z Odrodzeniem. Dużą popularność przyniósł mu telewizyjny cykl w TVP2 Perły z lamusa (1990 - 2000), w którym wraz z Tomaszem Raczkiem prezentował i omawiał najcenniejsze pozycje światowego kina, i na kanwie którego wydał trzy książki odnoszące się w tytule do pereł. Publikował również we Wprost debaty z T. Raczkiem na temat najnowszych przebojów kinowych. Autor wielu książek poświęconych sztuce filmowej, złożonych z tekstów drukowanych w Polityce.
W 2002 r. otrzymał kryształową statuetkę Gwiazdy Telewizji Polskiej, a w kwietniu 2003 roku został uhonorowany nagrodą Warszawskiej Premiery Literackiej za autobiografię Pamiętnik orchidei czyli Zapiski ocalonego z XX wieku.
Jego osoba budziła liczne kontrowersje. Według opinii Zdzisława Pietrasika, chociaż w życiu prywatnym ciepły, dobry i uczynny, to publicznie był bezwzględnym krytykiem, zachowującym niezależność, niebojącym się kroczyć pod prąd, nieidącym na układy i w ten sposób walczącym o jak najwyższą jakość polskiego filmu, czym zyskał sobie reputację człowieka zadziornego, irytującego, kontrowersyjnego, godnego najmocniejszych ocen. Niektórzy ludzie kina byli wręcz przekonani o szkodliwym wpływie jego działalności na polską X muzę, co obrazuje wypowiedź krytyka filmowego Andrzeja Bukowieckiego: Pamiętam [1] program >>Sam na sam<< w telewizji, kiedy po premierze >>Nocy i dni<< Jerzego Antczaka Kałużyński niemal pobił się z Aleksandrem Jackiewiczem ostro atakując film powszechnie uważany za wybitny. Potem do Mieczysława Rakowskiego, ówczesnego redaktora naczelnego >>Polityki<< przyszła delegacja reżyserów kina moralnego niepokoju, z prośbą żeby Kałużyński przestał pisać, bo on strasznie krytykował te filmy. A było to przecież kino opozycyjne, bardzo potrzebne, kino, które torowało drogę do Sierpnia 80. roku.. Wyjątkowe emocje wzbudziły też felietony Kałużyńskiego na łamach odwieszonej w 1982 r. Polityki, w których bezpardonowo atakował kino polskie, akcję bojkotu, a także opozycję solidarnościową.
Sam Kałużyński bez skrępowania i z upodobaniem cytował wypowiedzi o sobie znanych luminarzy polskiej kultury: rektor Akademii Teatralnej Jan Englert określił go jako debila, który wymęcza felietony o >>objawach wieku starczego<<; reżyser Krzysztof Zanussi widział w nim upadłego wyrobnika w służbie stalinowskiej; reżyser Agnieszka Holland żądała w programie telewizyjnym, by uniemożliwić mu zabieranie głosu jako szkodnikowi niszczącemu kulturę narodową, a kiedyś stwierdziła Nie mam na jego temat nic do powiedzenia. Rozumiem, że w polskim pejzażu filmowym wyrósł na klasyka; widać jaki pejzaż, taki klasyk; reżyser Andrzej Żuławski oświadczył, że jak widzi ... [2] małpią gębą w TVP, to mu się rzygać chce. W telewizyjnym programie Sam na sam, którego Kałużyński bywał uczestnikiem, nigdy się z nikim nie zgadzał.
Doceniał moc autokreacji i oddziaływania bulwersowaniem nie tylko piórem, ale także wyglądem. W telewizji pojawiał się w poplamionej koszuli, wymiętej marynarce, opadających spodniach i prezentował efektowny słowotok oraz niekonwencjonalne zachowania - wypracowany latami dyżurny zestaw min, pokazywanie na wizji interlokutorowi języka lub efekciarskie klękanie (przed piosenkarką Izabellą Trojanowską).
Znany był nie tylko ze swej obszernej wiedzy filmowej, ale również z zamiłowania do braku higieny, z czego uczynił wrecz rodzaj ideologii. Jak wspomina reżyser Jan Soliński, wykonujący zdjęcia w jego mieszkaniu - ... nie myte przez pięćdziesiąt lat okna, czym pan Zygmunt się chwalił, dawały efekt zmiękczającego filtra, a kurz pełnił rolę magicznego pyłu.
Miłośnik kina, komiksu, jazzu, muzyki poważnej (sam akompaniował na fortepianie podczas koncertów swemu przyjacielowi, sławnemu tenorowi, Bogdanowi Paprockiemu) i kultury francuskiej. Paradoksalnie ten miłośnik żywego obrazu i osobowość telewizyjna pierwszy w życiu telewizor sprawił sobie dopiero w 2001 roku.
Był dwukrotnie żonaty, po raz pierwszy z Julią Hartwig, po raz drugi z Eleonorą Griswold.
Zmarł w Warszawie, po długotrwałej chorobie, w wieku 86 lat.
Był autorem książek:
  • Kanikuła. Fantazja dramatyczna, 1946
  • Podróż na Zachód, 1953
  • Dziennik Szembeka, 1954, przekład z francuskiego
  • Listy zza trzech granic, 1957
  • Nowy Kaliban, 1961
  • Bilet wstępu do nowego wieku, 1963
  • Salon dla miliona, 1966
  • Nowa fala zalewa kino, 1970
  • Pożegnanie molocha, 1972
  • Wenus automobilowa, 1976
  • Demon milionowy, 1978
  • Seans przerywany, 1980
  • Superman chałturnik, 1982
  • Gwałt i perswazja, 1983
  • Widok z pozycji przewróconego, 1985
  • Diabelskie zwierciadło, 1986
  • Paszkwil na siebie samego, 1988
  • Pamiętnik rozbitka, 1991
  • Perły do lamusa? , 1992
  • Szaszłyk po polsku, 1992
  • Bankiet w domu powieszonego, 1993
  • Kolacja z celuloidu, 1994
  • Poławiacze pereł, 1998 (z T. Raczkiem)
  • Buntownik bywalec, 1998
  • Perłowa ruletka, 2000
  • Wampir Salonowiec, 2001
  • Kino na nowy wiek, 2001
  • Pamiętnik orchidei, 2003
  • Do czytania pod prysznicem, 2004
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.