Zasada nieoznaczoności (zasada nieokreśloności) mówi, że niepewność zawsze będzie częścią każdego przewidywania dokonanego przez naukę. Postęp może ją tylko zmniejszać aż do pewnej granicy. Nieoznaczoność nigdy nie będzie równa zeru. Dla niektórych problemów nie da się dokładnie wyliczyć, co się stanie w przyszłości.

Matematyczna postać zasady

Zasada nieoznaczoności mówi, że nie można z dowolną dokładnością wyznaczyć jednocześnie położenia i pędu cząstki. Odkryta i sformułowana przez Wernera Heisenberga w 1927 roku, jest konsekwencją dualizmu korpuskularno-falowego. Matematyczna postać zasady:
\[\Delta x \Delta p \ge \frac{h}{4\pi} = \frac{\hbar}{2} \]
gdzie: Jest uogólniana na inne pary (kanonicznie sprzężonych) wielkości fizycznych, np. czas i energię - nie można z dowolną dokładnością wyznaczyć jednocześnie czasu życia nietrwałej cząstki i energii stowarzyszonej z nią fali de Broglie'a.
Ważne jest by podkreślić, że Δx, itd. nie są błędami pomiarowymi wynikającymi z niedoskonałości urządzeń lub metody pomiarowych, ale rozrzutami wyników (wariancją) wynikających z istoty samego pomiaru lub istoty samej mechaniki kwantowej (interpretacja Kopenhaska). Z matematycznego punktu widzenia zasada nieoznaczoności jest konsekwencją braku komutacji operatorów położenia i pędu
\[x, p= i\hbar \]
gdzie komutator [1]=AB - BA. W mechanice kwantowej operatory opisujące wielkości fizyczne (obserwable) nie muszą komutować (być przemienne). Konsekwencją tego jest zasada nieoznaczoności. Zachodzi ona dla dowolnych dwóch obserwabli (A i B) gdy tylko [2] jest różne od zera.

Kwantowe implikacje

W świecie kwantowym nie ma możliwości dokładnego pomiaru jednocześnie położenia i pędu cząstki, gdyż każdy pomiar z samej swojej natury wpływa na badany obiekt, zmieniając jego właściwości. Można przewidywać jedynie średnie wyniki z serii wielu pomiarów. Ważne jest by podkreślić, że Δx, itd. nie są błędami pomiarowymi wynikającymi z niedoskonałości urządzeń lub metod pomiarowych, ale niepewnościami wyników (wariancją) wynikających z istoty samego pomiaru.
Sam pomiar bowiem w przeważającej większości przypadków zmienia stan układu. Przykładowo, obserwując dany obiekt oświetlamy go fotonami. Im dokładniej chcemy zbadać położenie obiektu, tym krótsza musi być długość fali używanych do obserwacji fotonów. Fotony o krótszej długości fali niosą większą energię i pęd, a przez to bardziej zaburzają badany układ.
Stała Plancka \[h=6.626*10^{-34} J s \] wyznacza tu pewną charakterystyczną skalę. Obiekty, dla których długość fali jest zbliżona do ich wielkości, nabierają na skutek działania niesamowite własności. Przykładem może być tu elektron, który na skutek tunelowania, może przejść przez odpowiednio wąską barierę potencjału mimo, że jego energia jest mniejsza od wysokości tej bariery.
Jednak obiekty fizyczne znacznie większe od długości Plancka nie mają takich własności. Przykładowo, mrówka o masie 0,1 g i długości 1 mm, która w czasie 1 s pokonuje drogę 1 mm ma pęd równy 0,1 g mm/s. Zgodnie z zasadą nieoznaczoności jej pozycję i pęd można równocześnie zmierzyć z dokładnością nie większą niż do 10 miejsca po przecinku. Taka dokładność jest zupełnie wystarczająca w codziennych doświadczeniach, dlatego efekty kwantowe nie są tu możliwe do zaobserwowania.

Minimalna długość i czas

Naukowcy spierają się co do skutków zasady nieoznaczoności. Jedną z jej implikacji jest istnienie pewnej elementarnej długości Plancka, która wyznacza granice pomiarów. Jej wartość szacuje sią na 10-35 metra. Wartość tą można interpretować w ten sposób, że każda inna długość jest jej wielokrotnością. Idąc dalej niektórzy naukowcy uważają, że czas też nie płynie w sposób ciągły, lecz zmienia się skokowo. Na jedną sekundę przypada ok. 5 x 1044 elementarnych kroków, w których zmienia się stan naszego otoczenia. Odwrotność tej liczby określa się jako czas Plancka. Jednak długość Plancka i czas Plancka znajduje, się daleko poza zasięgiem dokładności pomiarów nawet w największych akceleratorach cząstek.

Praktyczne implikacje

Zasada nieoznaczoności wydaje się mieć niewielki wpływ na codzienne życie. Postęp techniki i nauki zdaje się dowodzić, jak precyzyjnie fizyka determinuje wszystkie cechy świata wokół nas. Jednak obraz ten jest bardzo zwodniczy. Osiągnięcia w technice sprowadzają się do zdolności budowania maszyn, których konstrukcja redukuje do minimum element niepewności. Jeżeli jakieś zjawisko, jest zależne od kwantowych fluktuacji, to nie jest ono stosowane w technice. Technologia nie wymaga całkowitego zrozumienia otaczającego nas wszechświata, żeby budować działające maszyny.
Istnienie elementu losowego powoduje jednak, że ogromna ilość zjawisk wokół nas jest bardzo nieprzewidywalna. Niektóre wytwory natury są bardzo podatne na efekt motyla. Oznacza to, że małe przypadkowe zdarzenie w kwantowym świecie prowadzi do bardzo dużych zmian. Zjawisko to dotyczy wytworów ewolucji, a więc i ludzi.
Przykładem może tu być proces replikacji DNA, w którym zasada nieoznaczoności nieuchronnie prowadzi do błędów i starzenia oraz śmierci. Podobnie jest z działaniem ludzkiego mózgu. Gdybyśmy postawili obok siebie dwóch ludzi będących identycznymi co do atomu kopiami, to po kilku latach okazało by się, że obaj staliby się zupełnie innymi osobami. Kwantowa niepewność spowodowała by, że ich umysły w kluczowych momentach podejmowały by zupełnie inne decyzje i ich drogi życiowe potoczyły by się w różnych kierunkach.

Ogólna postać zasady

Jeżeli w danym stanie kwantowym \[|\psi\rangle \] wektory \[\hat{A}|\psi\rangle \] i \[\hat{B}|\psi\rangle \] są prawidłowo określonymi wektorami stanu, to zachodzi:
\[\sigma ^{2} (\hat{A})\sigma ^{2} (\hat{B}) \geq \frac{1}{4} \left | \langle \psi| [3] |\psi \rangle \right | ^{2} \]
gdzie:
\[\sigma \] - wariancja \[\hat{A},\hat{B} \] - dowolne obserwable
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.