Zasada antropiczna - koncepcja filozoficzna mająca zastosowanie w kosmologii, zgodnie z którą fundamentalne stałe fizyczne (stała Plancka, prędkość światła itp.) mają dokładnie takie wartości, aby umożliwić powstanie życia na Ziemi, a w szczególności umożliwić pojawienie się człowieka. Zasada ta jest przewrotną próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego prawa fizyki są takie, jakie są. Sugeruje ona odpowiedź, że gdyby prawa fizyki były inne, nikt nie mógłby ich poznać, ponieważ pojawienie się naszego gatunku byłoby niemożliwe. Zwolennicy zasady antropicznej przedstawiają dowody, że mała zmiana np. stałej Plancka uniemożliwiłaby istnienie świata w obecnej formie.
Zasada antropiczna bywa używana jako komentarz do kosmologicznej koncepcji wielu światów. Zgodnie z nią, nasz Wszechświat jest jednym z wielu równolegle istniejących światów. W każdym z nich stałe fizyczne są nieco inne - są one czymś w rodzaju przypadkowo wybranych warunków początkowych. Jeżeli zasada antropiczna byłaby prawdziwa, to nasz świat jest wyróżniony tylko przez nasze w nim istnienie, które jednak nie jest wtedy niczym dziwnym.

Historia powstania

Termin "zasada antropiczna" został po raz pierwszy zaproponowany w 1973 roku, przez Brandona Cartera, podczas świętowania pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika na sympozjum sekcji kosmologicznej Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Krakowie, w formie oświadczenia, że mimo wszystko ludzie zajmują wyróżnione miejsce we Wszechświecie.

Zwolennicy i wersje

Zwolennicy zasady antropicznej sugerują, że żyjemy w idealnie harmonijnym Wszechświecie. Wszechświat harmonijny to taki, który pozwala na istnienie życia takiego jakie znamy. Jeżeli jakieś z podstawowych stałych fizycznych byłyby inne, wtedy życie jakie znamy, nie byłoby możliwe. Pisano rozprawy przekonujące, że zasada antropiczna potrafi "wyjaśnić" wartości stałych fizycznych (jako idealnie ukształtowane), liczbę wymiarów Wszechświata i stałą kosmologiczną. Zwolennicy podkreślają, że stałe te nie mają oczywistej wartości. Wszechświat, jaki obserwujemy, musi być odpowiedni dla rozwoju inteligentnego życia, inaczej nie moglibyśmy tu być i obserwować go.
Dwie pierwsze wersje zasady antropicznej według Barrowa i Tiplera (1986):
  • Słaba zasada antropiczna - obserwowane wartości wielkości fizycznych i kosmologicznych nie są jednakowo prawdopodobne, ale są ograniczone, ponieważ muszą uwzględniać fakt egzystencji i rozwoju życia opartego na chemii węgla oraz wystarczająco długi wiek Wszechświata.
  • Silna zasada antropiczna - Wszechświat musi mieć takie własności, aby wewnątrz niego, w pewnych okresach jego historii, mogło rozwijać się życie.

Krytyka

Zasada antropiczna w swej najbardziej podstawowej formie jest zwykłym truizmem, tj. stwierdzeniem rzeczy całkowicie oczywistej, z której jednak nic praktycznego nie wynika. Gdyby stałe fizyczne były takie, że nie mogłoby powstać życie, to oczywiście by nas tu nie było, a skoro jesteśmy, to siłą rzeczy te stałe muszą być takie aby to było możliwe. Inaczej mówiąc, jest to prosty sylogizm nie stwierdzający w istocie niczego konkretnego. Zgodnie z elementarną logiką z powyższego sylogizmu nie można wyprowadzić twierdzenia, że stałe te są celowo takie żeby umożliwić nasze istnienie. Twierdzenia takie wymaga osobnego dowodu na istnienie owej celowości.
Teoria wszechświata oczywiście musi uwzględniać egzystencję ludzi, jako istot, których życie opiera się na chemii związków węgla, w tym szczególnym czasie i miejscu we wszechświecie. Współczesna nauka jednak to czyni i tak, niezależnie od tego czy się przyjmie, czy nie zasadę antropiczną.
Z punktu widzenia ogólnych zasad naukowości teoria antropiczna nie ma większego sensu z dwóch powodów:
  • Jest ona z definicji nieweryfikowalna i niefalsyfikowalna, gdyż jej udowodnienie wymagałoby przeniesienia się do innego wszechświata, co oczywiście nie jest możliwe. Udowodnienie istnienia innych wszechświatów, z którym nasz nie ma żadnego kontaktu fizycznego, jest z definicji niemożliwe do zweryfikowania, a zasada antropiczna ma jakikolwiek sens tylko przy założeniu, że mogą istnieć jakieś inne wszechświaty.
  • Uderza w nią powszechnie przyjęta w nauce zasada brzytwy Ockhama głosząca, że nie należy tworzyć zbędnych teorii, które nic konkretnego nie wnoszą do naszej rzeczywistej i weryfikowalnej wiedzy o świecie. Podstawowe stałe fizyczne są takie, jak wynika to z normalnych pomiarów i teorii fizycznych, a przyjęcie czy odrzucenie zasady antropicznej nie ma na to najmniejszego wpływu. Zasada antropiczna nie postuluje ani istnienia nowych stałych fizycznych, ani nie postuluje, że mają one inną wartość niż obecnie przyjęta, ani nie ma wpływu na sposób ich wyznaczania. W sumie więc, jest tylko komentarzem filozoficznym i rodzajem "gry umysłowej" na ich temat i niczym więcej.
Słaba wersja jest krytykowana jako teza wynikająca z braku wyobraźni, ponieważ sugeruje, że istnienie innych form życia jest niemożliwe (

Antropiczna Zasada Kosmologiczna

W 1986 roku została opublikowana kontrowersyjna książka: "Antropiczna zasada kosmologiczna", autorstwa Johna D. Barrowa i Franka Tiplera (Oxford University Press). W tej książce Barrow, naukowiec - kosmolog, zapoczątkował to, co nazwał zasadą antropiczną. Robiąc to, chciał rozprawić się z niewiarygodnymi zbiegami okoliczności, które pozwalają na naszą obecność we Wszechświecie, i że jest on idealnie przystosowany do naszej egzystencji.
Jesteśmy uzależnieni od wielu stałych fizycznych. Tylko nieznaczna ich zmiana uczyniłaby Wszechświat niegościnnym dla jakiejkolwiek formy życia. Według zasady antropicznej, nasze istnienie jest możliwe, dzięki określonym wartościom stałych fizycznych.
Brandon Carter zaprezentował swoje poglądy o zasadzie antropicznej w 1974 roku, w publikacji Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Później, w 1983 roku, stwierdził że w swojej oryginalnej formie, zasada była przeznaczona tylko do ostrzeżenia astrofizyków i kosmologów, przed możliwymi błędami w interpretacji astronomicznych i kosmologicznych danych. Należy wziąć pod uwagę biologiczne ograniczenia obserwatora. Również w 1983 roku włączył ostrzeżenie dla biologów ewolucyjnych, że interpretując świadectwo ewolucyjne trzeba wziąć pod uwagę astrofizyczne ograniczenia procesu ewolucji.
A. Feoli i S. Rampone ("Czy silna zasada antropiczna jest za słaba?", 1999) przekonywali, że nie ma dowodu na inteligentny plan ewolucji, biorąc pod uwagę oszacowany rozmiar naszego Wszechświata i liczbę planet.
W późnych latach 90-tych naukowy udział w tworzeniu zasady antropicznej został wznowiony. Było to motywowane przez kosmologię obserwacyjną i teoretyczną pracę z kwantowej teorii grawitacji. Praca ta zawierała próbę ujednolicenia grawitacji z innymi siłami. Dzięki obserwacjom kosmologicznym wyznaczono stałą wartość gęstości materii, z której zbudowany jest Wszechświat. Wbrew oczekiwaniom wartość ta nie wyniosła zero, ale 0,7.

Antropiczne rozumowanie

W 2002 roku Nick Bostrom zapytał, czy możliwe jest dodanie istoty z obserwacji wyselekcjonowanych efektów w prostym stwierdzeniu. Poza tym uważał, że wiele zasad antropicznych ma wspólny sens i opiera się na podobnych założeniach. Kilka założeń, szczególnie tych czerpiących inspirację z przemówienia Brandona Cartera, brzmi dobrze, ale... są zbyt słabe do jakiejkolwiek poważnej pracy naukowej. Stwierdził także, że obecna metodologia nie pozwala jakimkolwiek obserwacyjnym konsekwencjom być wyprowadzonym ze współczesnych kosmologicznych teorii, pomimo faktu, że teorie te są całkiem zrozumiałe. Mogą one być i są testowane empirycznie przez astronomów.
Bardziej adekwatne sformułowanie sposobu, w jaki obserwacje wyselekcjonowanych efektów powinny być wzięte pod uwagę, wypełniłoby tę metodologiczną lukę.
Hipoteza Bostroma mówi o tym, że należy myśleć o sobie, jako o wybranym losowo, spośród odpowiedniej klasy, obserwatorze nie znającym swojego miejsca we Wszechświecie i nie do końca zdającym sobie sprawę z tego, kim jest. Takie podejście może być drogą do przezwyciężenia rozmaitych poznawczych ograniczeń tkwiących w ludziach, którzy prowadzą obserwacje i biorą udział w tworzeniu modeli Wszechświata, używając do tego matematyki.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.