Zakon rycerski - pierwotnie w kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy (duchowni) oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, godzili się żyć jak zakonnicy (składali śluby czystości i ubóstwa). Ich głównym zadaniem była nie tylko modlitwa czy kontemplacja, lecz również walka w obronie wiary i ideałów przyjętych w regule zakonnej.
Pierwsze zakony rycerskie powstawały na fali krucjat w XI i XII wieku. Zakony powstałe w tym okresie w Królestwie Jerozolimskim to:
  • Templariusze (Fratres Militia Templi, Rycerze Świątyni) - zatwierdzony w 1128 r. międzynarodowy zakon "rycerzy świątyni", wśród których dominowali rycerze z Francji; obecnie już nie istniejący. Templariusze nosili białe płaszcze z czerwonymi krzyżami.
  • Joannici (Ordo Militia Sancti Johannis Baptistae Hospitalis Hierosolimitani, Zakon Rycerzy Jerozolimskiego Szpitala św. Jana Chrzciciela) - zwani obecnie Suwerennym Rycerskim Zakonem Szpitalników Św. Jana Jerozolimskiego zwanym Rodyjskim i Maltańskim - zatwierdzony w 1154 r. zakon o charakterze międzynarodowym. Strój joannitów składał się z czarnego habitu i czarnego płaszcza z kapturem, oraz naszytym na ramieniu bądź po lewej stronie na piersi ośmiokonciastymi krzyżem (
  • Lazaryci (Ordo Militaris et Hospitalis Sancti Lazari Hierosolymitani - Zakon Rycerzy Szpitalników św. Łazarza z Jerozolimy) - utworzony ok. 1170 r.w Ziemi Świętej. Zakon św. Łazarza był początkowo utworzony z trędowatych rycerzy i braci. W 1265 papież nakazal przejście wszystkich samodzielnych leprozoriow pod władze rycerzy św. Łazarza. Do Polski dotarł już w XIII w. Znakiem Zakonu jest zielony ośmiorożny krzyż.
  • Bożogrobcy (Ordo Fratres et Milities Custodes Sanctissimi Sepulchrii Hierosolymitani) - utworzony w 1099 przez Gotfryda z Bouillon, Księcia Dolnej Lotaryngii i władcy Królestwa Jerozolimy jako rycerska kapituła opiekunów Grobu Bożegu. W 1114 roku patriarcha jerozolimski Arnold zorganizował strażników Grobu w zakon nadając im regułę św. Augustyna. Do Polski bożogrobcy zostali sprowadzeni przez Jaksę z rodu Gryfitów w 1163 roku i osadzeni w Miechowie.
  • Zakon Montjoye - utworzony w 1180 r. w zakon hiszpański
  • Zakon krzyżacki (Fratres Hospitalis Sanctae Mariae Thetonicorum Jerosolimitanae, Zakon Jerozolimskiego Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego) - utworzony w 1191 r. zakon niemiecki, (W 1525 roku gałąź pruska zakonu dokonała sekularyzacji. Przetrwała część zakonu w krajach związanych z Habsburgami, która nieomal została całkiem skasowana w czasach hitleryzmu - przetrwały nieliczne konwenty. Obecnie zakon, z siedzibą główną w Wiedniu, prowadzi działalność charytatywną ). Strój Krzyżaków charakteryzował biały płaszcz z czarnym krzyżem.
Niektóre zakony rycerskie zdołały utworzyć swoje własne państwa - zakon krzyżacki w Prusach i Ziemi Świętej, joannici na Rodos i Malcie, lazaryci w Akkce.
Obecnie joannici, lazaryci i bożogrobcy są zakonami elitarnymi, przyjmującymi prawie wyłącznie osoby o szlacheckim rodowodzie, i koncentrującymi swoje działania na prowadzeniu szpitali oraz działalności charytatywnej. Zakon Krzyżacki dziś jest zakonem czysto religijnym, mniszym, pozbawionym prerogatyw rycerskich.
W miarę jak przygasała gwiazda oraz malało znaczenie wielkich kościelnych zakonów rycerskich, pojawiła się idea tworzenia świeckich zakonów rycerskich. Właściwie to nie była całkiem nowa idea, jako że odpowiednikiem takiego właśnie zakonu byli Rycerze Okrągłego Stołu, opiewani w utworach o tematyce arturiańskiej. Zakony świeckie, określane również jako bractwa rycerskie, były powoływane przez monarchów i innych możnych późnego Średniowiecza, a na celu miały głównie lepsze zorganizowanie własnych stronników (lobby)- czyli grup rycerzy połączonych silnymi więzami lojalności wobec władcy lub innego możnego protektora. Zakony takie, zwane z łac. ordo pod koniec XIV w. istniały już na prawie każdym dworze chrześcijaństwa łacińskiego.
Do najgłośniejszych zakonów tego typu, czyli stowarzyszeń związanych regułą świecką, należały:
  • Zakon Szarfy (Zakon Banda) - utworzony ok. 1320 r. w Kastylii (Hiszpania)
  • Zakon Podwiązki - utworzony w 1348 r. przez króla Edwarda III (zakon ten przetrwał ponad 600 lat)
  • Zakon Gwiazdy - utworzony w 1351 r. przez Jana II Dobrego, króla Francji
  • Zakon Złotego Runa - utworzony przez Filipa II Dobrego w 1430 r. zakon burgundzki (później jeden z największych w Europie)
  • Zakon św. Michała - utworzony przez Ludwika XI, dla uczczenia zwycięstwa Francuzów w wojnie stuletniej
Niektóre z rycerskich zakonów świeckich miały charakter wybitnie praktyczny lub charytatywny, np.:
  • Zakon Sokoła (Tiercelet)- utworzony w 1380 r. w Poitou (Francja), którego członkowie postawili sobie za cel dzielenie zysków z wypraw, ale i związanych z nimi niebezpieczeństw (w razie konieczności zapłacenia okupu wszyscy zbierali się na ten cel)
  • Zakon Białej Damy na Zielonej Tarczy - utworzony przez rycerza Boucicaut w 1399 r., jako zakon, który postawił sobie za zadanie obronę "bezbronnych i wydziedziczanych dam"
  • Zakon Ostu - założony w poł. XVI wieku przez króla Szkocji, Jakuba V, który miał na celu zjednoczenie szlachty szkockiej do walki z Anglią
  • Zakon Św. Stanisława (Order Św. Stanisława) - założony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla opieki nad Szpitalem Dzięciątka Jezus i Biblioteką Narodową
Z biegiem czasu przynależność do świeckich zakonów rycerskich przybrała charakter czysto honorowy, zmalały również ograniczenia w przyjmowaniu do nich nowych członków. Ducha dawnego uroczystego przyjmowania do wspólnoty oraz wymóg ścisłego przestrzegania wyraźnie określonych reguł postępowania, zastąpiły proste ceremonie wręczania orderów wojskowych i cywilnych "dla zasłużonych", jakby "po fakcie". Do naszych czasów zakonów rycerskich przetrwało bardzo niewiele - ostatnią znaczącą ich reminiscencją był rozkwit grup kawalerów różnych orderów, który nastąpił począwszy od XIX wieku i trwa po dzień dzisiejszy. Nazwa (łac.ordo (czyli "zakon") została przeniesiona na oznakę, emblemat świadczący o wyróżnieniu jakiejś zasłużonej osoby (Kawaler Orderu...), czy też po prostu jej przynależności do takiej grupy.
Można również rozważać charakter podobieństw i różnic pomiędzy średniowiecznymi zakonami rycerskimi, a tworzonymi współcześnie bractwami rycerskimi. Wydaje się jednak, że głównym ogniskiem zainteresowania tych ostatnich jest raczej odtwarzanie niektórych zewnętrznych aspektów kultury materialnej (uzbrojenie, stroje), kultury duchowej (obyczajowość, rozrywka), a także próby odtwarzania i opanowywania niektórych umiejętności niezbędnych średniowiecznemu rycerzowi do życia w tamtych zamierzchłych czasach (technika jazdy konnej, posługiwanie się różnymi rodzajami broni itp.).

Lista zakonow rycerskich o średniowiecznym rodowodzie

Według daty militaryzacji:

Bibliografia

  • Barber R. - "Rycerze i rycerskość" Bellona, Warszawa 2000
  • Potkowski E. - "Rycerze w habitach", MON, Warszawa 1974
  • Litvinov O., Malavin A., Chvorostov S. - "Rycerze XX wieku", Moskwa 1992
  • Starnawska Maria, Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 1999.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.