Wydawnictwa podziemne - wydawnictwa wydawane w krajach, w których obowiązywała cenzura (PRL, ZSRR itp.). Były to publikacje bezdebitowe, czyli bez dopuszczenia do rozpowszechniania przez stosowny urząd (w Polsce do 1989 był to Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk). Bywały wydawane w nakładach od kilkunastu kopii do kilku a nawet kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy przez nielegalne ("podziemne") wydawnictwa lub przez osoby prywatne. Takie publikacje np. w ZSRR nosiły nazwę "samizdatów". Niektóre z takich nielegalnych instytucji po roku 1989 przekształciły się w normalnie prosperujące instytucje wydawnicze (np. "Nova").
We wczesnych stadiach rozwoju (ZSRR w latach 20., nazistowskie Niemcy, PRL lat 60. i początku 70. XX w.) wydawnictwa podziemne były tworzone spontanicznie, przez osoby prywatne lub niewielkie grupy osób. Najczęściej odbywało się to przy użyciu bardzo prymitywnej techniki (maszyna do pisania z kilkoma kopiami, ew. ręczne przepisywanie), a publikowane teksty były tworzone samorzutnie, bądź przedrukowywane np. z wydawnictw emigracyjnych. Osoby zaangażowane w taki ruch samizdatowy najczęściej ignorowały podstawowe zasady konspiracji, przez co mimo potencjalnie ogromnego zasięgu (teoretycznie w postępie geometrycznym) wydawnictwa takie bardzo szybko bywały rozpracowywane i niszczone przez odp. służby państwowe. Jedynym wyjatkiem był samizdat rosyjski lat 60.i 70., częściowo tolerowany przez służby bezpieczeństwa ze względu na bardzo niewielki zasięg przepisywanych tekstów, ograniczony praktycznie do elit intelektualnych Moskwy i ówczesnego Leningradu.
Przełomem (na skalę być może światową) było zorganizowanie się podziemnego ruchu wydawniczego, inspirowanego i wspomaganego przez Komitet Obrony Robotników KOR, w PRL w 1976 roku. Podstawową różnicą w porównaniu do wcześniejszych prób tworzenia wydawnictw podziemnych była "profesjonalizacja" samizdatu; tworzeniem i redagowaniem tekstów zajęli sie zawodowi dziennikarze i publicyści, a drukowaniem -początkowo amatorzy, bardzo szybko zmieniający się w utrzymujacych się z podziemnego drukarstwa zawodowców, i "półprofesjonalne" osoby wspomagające, poza drukowaniem zajmujące się też dostarczaniem (głównie poprzez kradzież lub przekupstwo) dużych ilości papieru, farb, matryc drukarskich itp. Początkowe próby chałupniczego powielania tekstów (np. kuriozalna technika "sitosączku") zostały zastąpione przez wykorzystanie profesjonalnych powielaczy, początkowo "wycofywanych" z zakładów państwowych, a następnie dostarczanych w coraz większych ilościach w częściach z Zachodu. Jednak największe nakłady (przekraczające 100 tys. egzemplarzy) były osiągane w drukarniach opierających się na "ręcznej" technice sitodruku; nakłady prasy i książek np. "nowej" rzadko przekraczały 4-5 tys. egzemplarzy. Żelazną zasadą podziemnego drukarstwa było (częściowo przestrzegane nawet w czasach legalnego istnienia "Solidarności") utrzymywanie w największej tajemnicy lokalizacji i zasad pracy podziemnych drukarni; w opracowywaniu sposobów ich ukrywania pomagali m.in. żyjący jeszcze w latach 70. fachowcy z AK. Dzięki tej zasadzie straty z powodu wpadek drukarni w latach 70. były minimalne; niestety, rozproszenie i zagubienie większej części opozycyjnych organizacji na początku stanu wojennego spowodowały konfiskatę ogromnej ilości sprzętu drukujacego. Sytuacja zaczęła się polepszać w drugiej połowie lat 80., po ustabilizowaniu kanałów przerzutowych materiałów i sprzętu z Zachodu, a także wskutek powoli rosnącej tolerancji władz PRL wobec zorganizowanej opozycji. Bezpośrednio przed 1989 rokiem przeciętne duże wydawnictwo podziemne (takie jak np. "Tygodnik Mazowsze") dysponowało kilkoma lub kilkunastoma powielaczami bardzo wysokiej klasy, a także sprzętem tak na owe czasy nowoczesnym jak składopisy, a nawet komputery osobiste (pierwsze próby wykorzystania komputerów do łamania i druku w Polsce były podejmowane właśnie w wydawnictwach podziemnych). Dzięki temu natychmiast po praktycznym zniesieniu cenzury możliwa była organizacja już legalnych redakcji i wydawnictw opozycyjnych.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.