Wolna elekcja - jest to wybór monarchy nieograniczony względami na dynastię (w Polsce od 1572). Na elekcji szlachta głosowała województwami w obecności posłów, którzy odnosili jej głosy do senatu: wybór króla ogłaszał marszałek, mianował natychmiast prymas. W późniejzym terminie ustalono stałe miejsce, w którym odbywała się elekcja, była to Wola pod Warszawą (obecnie dzielnica Warszawy).

Rys historyczny

Pierwsza udokumentowana elekcja na tron Polski odbyła się w roku 1386, a osobą która została wybrana na władce ówczesnego państwa polskiego był Władysław Jagiełło. Chociaż zasada elekcji w podobnym kształcie obowiązywała do 1572, czyli do wymarcia Jagiellonów (blisko 200 lat) i była w rzeczywistości tylko zatwierdzeniem członka dynastii panującej, nie utrzymała się dalej. Głównym powodem takiej sytuacji był problem z wyborem władcy. Ostatni król z dynastii Jagiellonów Zygmunt II August zmarł 7 lipca 1572 r. Otwierało to nowy okres w dziejach monarchii w Rzeczypospolitej. W Polsce nastąpiło bezkrólewie.
W kraju zapanował wielki zamęt i chaos. Obawiano, że przedłużający się okres braku monarchy może źle wpłynąć na całą Rzeczpospolitą, a może nawet doporowadzić do jej upadku. Wygaśniecie rodu Jagiellonów i związany z tym kryzys dynastyczny stał się testem trwałości państwa szlacheckiego. Choć wielu możnych liczyło się z możliwością wygaśnięcia dynastii, nie istniały żadne ustalone metody postępowania w takiej sytuacji. Bezkrólewie, które do tej pory straszyło niczym widmo, stało się rzeczywistością. Szlachta zachowywała pozory porządku w kraju i podejmowała próby rozwiązania problemu. Oczywiście nie mogło obyć się bez walk o władzę i sporów pomiędzy poddanymi pozbawionymi króla. Cały kraj był skłócony od pewnego czasu. I nagle do zwykłych waśni doszły sporne kwestie związene z bezkrólowiem. Chodziło nie tylko o rozważenie kandydatów na nowego władcę, ale też o ustalenie sposoby jego wyboru, a także stworzenie takich mechanizmów, które gwarantowałyby, że nowy król nie naruszy zasad "złotej wolności". Szlachta musiała przygotować umowę, dzięki której nie utraciłaby swoich wielkich przywilejów, a przy okazji zdołałaby zyskać pewne dodatkowe korzyści. Oczywiście chodziło także o ochronę wspaniałych osiągnięć Rzeczypospolitej Obojga Narodów, takich jak tolerancja wyznaniowa, a także zabezbieczenie kraju na wypadek samowolnych decyzji króla czy konieczności prowadzenia wojny. W końcu jednak, pomimo lekkich sporów między szlachtą, magnatami i duchowieństwem, znaleziono porozumienie. Postanowiono, że do czasu wyboru następnego króla będą obowiązywać następujące ustalenia:
  1. Osobą sprawującą naczelną władze będzie na czas bezkrólewia prymasa Jakuba Uchańskiemgo (tzw. interrex)
  2. Konfederacje (kaptury) szlacheckie przejmą władzę w terenie (np. w województwach)
  3. Zapewnienie pokoju religijnego na terenie kraju przez uchwalenie tzw. konfederacji warszawskiej w 1573 roku
Lecz najważniejzym wynikiem tego porozumienia międzyszlacheckiego było ustalenie, iż wybór na króla będzie się obywał przez elekcje, której osateczną forme utalono na sejmie konwokacyjnym w 1573. Wybory miały być powszechne w obrębie stanu szlacheckiego (viritim, czyli „mąż w męża”). Inicjatorami pomysłu elekcji w systemie viritim była szlachta małopolska, a dokładniej: wojewoda sandomierski Piotr Zbonowski, wojewoda krakowski Jan Firlej oraz kasztelan lubelski Stanisław Słupecki. Mieli oni "swojego człowieka" w sejmie był to Jan Zamoyski (który został poźniej wielkim kanclerzem koronnym i hetmanem), który ze wszystkich sił próbował przeforsować ten system elekcji. I rzeczywiście mu się udało, a to za pomocą wspierania tego pomysłu także przez duchowieństwo, które było zaniepokojone dużą liczbą protestantów zasiadających w senacie.
Od tej pory wybieranie monarchy nazywało się wolną elekcją, i w istocie była ona wolna, mógł w niej uczestniczyć każdy szlachcic, a nie tak jak w przeszłości tylko członkowie sejmu.

Pierwsza wolna elekcja

Kandydatów do objęcia tronu w kraju, który przeżył ciężkie chwile podczas bezkrólewia, pojawiło się bardzo wielu, lecz największą role między nimi odgrywali przedstawiciele dynastii Habsburgów i Walezjuszy. Byli to Ernest Habsburg (syn cesarza Austrii) i Henryk Walezy. Jednakże szlachta była podzielona i wyścig do tronu mogli wygrać także inni, mniej utytułowani kandydaci. O to stanowisko starali się także Iwan IV Groźny i Jan II Waza, lecz było słychać również głosy, że tron powinien objąć "król Piast".
Ernest Habsburg mógł liczyć na poparcie części katolickiej szlachty, zaś jego głównego rywala Henryka Walezego popierała duża część szlachty, którą stanowili przeciwnicy absolutnych rządów Austriaka. Na Iwana Groźnego głosowaliby przedstawiciele innej wiary litewskich rodów szlacheckich. Na tę elekcję przybyło ok. 40 - 50 tys. osób uprawnionych do głosowania.
W końcu, w maju 1573 roku wybrano na tron polski Francuza - Henryka Walezego. By objąć tron Polski, Walezjusz musiał podpisać ustawy: Artykuły henrykowskie i Pacta conventa. Były to przepisy prawne gwarantujące odpowiedni ustrój w państwie.

Lista królów elekcyjnych panujących w Polsce

Przebieg panowania Henryka Walezego


Henryk Walezy na początek swego rządzenia 22 sierpnia 1573 roku porzysiągł w Paryżu, że będzie stosował się do artykułów henrykowskich. Następnie czekała go już tylko koronacja, która odbyła się w Krakowie 21 lutego 1574 roku przy udziale sejmu koronacyjnego. W czasie swojego bardzo krótkiego rządzenia (był królem Polski jedynie przez 4 miesiące) nie zdołał nauczyć się języka polskiego, więc na posiedzeniach sejmu nie zabierał praktycznie głosu. Z tego powodu postrzegany był jako król "skała", "posąg". Był młodym królem (miał 23 lata) i nie mógł się odnaleźć w polskim ustroju. Polskie społeczeństwo choć nie mówiło tego wprost miało mu za złe, że używa pudru czy nosi damską biżuterie (kolczyki).
To wszystko miało duży wpływ na jego późniejszą decyzje. Gdy w 1574 r. dowiedział się o śmierci swego brata, nie zastanawiając się długo postanowił objąć tron francuski. Lecz nie zrobił tego jawnie, ale uciekł nocą w przebraniu tylko z kilkoma swymi zufanymi sługami.
Polacy gdy się o tym dowiedzieli zdetronizowali go. Henryk Walezy zaś koronował się na króla Francji jako Henryk III - pogromca hugenotów z Nocy św. Bartłomieja.

Ceremoniał koronacyjny

Koronacja władcy nie była czystą formalnością , jak dziś przysięga prezydenta czy premiera . Człowiek dostępujący władzy otrzymywał ją od samego Boga . Wraz z aktem koronacyjnym król przestawał być zwykłym człowiekiem i stawał się osobą uświęconą , namiestnikiem boskim na ziemi . Nic więc dziwnego ,że proces namaszczania na króla musiał się wiązać z licznymi rytuałami . Od 1320 r. aż do III rozbioru Wawel był świadkiem niemal wszystkich koronacji . Wyjątkiem byli tylko Stanisław Leszczyński , Stanisław August Poniatowski i Mikołaj I . Wszyscy trzej koronowali się w Warszawie . Uroczystości koronacyjne rozpoczynały się w sobotę i trwały trzy dni . Był to czas świąteczny dla całego Krakowa .

Artykuły henrykowskie

Artykuł główny  artykuły henrykowskie

Artykuły henrykowskie to zebrane w punktach zasady ustrojowe, których miał przestrzegać król elekt po objęciu tronu. Artykuły:
  • gwarantowały szlachcie zachowanie przywilejów
  • określały zasady ustroju i prawa Rzeczpospolitej
  • nakazywały królowi zwoływanie sejmu walnego co dwa lata
  • król na stałe ma przy swoim boku radę doradczą złożoną z czterech senatorów (tak zwanych rezydentów)
  • nie pozwalały na używanie tytułu dziedzicznego; król miał być wybierany tylko poprzez wolną elekcję
  • politykę wewnętrzną i zagraniczną poddawały kontroli sejmu
  • zabraniały podejmować istotnych decyzji politycznych królowi bez zgody senatorów przebywających na dworze królewskim
  • ukazywały zależność monarchy od praw Rzeczpospolitej, czyli od szlachty, która te prawa sporządzała
  • obywatele mają prawo do wolności wyznania
  • zezwalały na wypowiedzenie królowi nieposłuszeństwa - rokoszu, w wypadku łamania przez niego przywilejów szlacheckich

Potop Szwedzki

Artykuł główny  Potop Szwedzki
Po europejskiej wojnie trzydziestoletniej Szwecja usadowiła się mocno na południowych wybrzeżach Bałtyku, miała wielkie bezczynne armie i puste kasy królewskie. Sprawą zasadniczą dla Szwedów stało się więc uruchomienie tychże armii, celem zdobycia łupów na żołd dla nich. Takim łatwym łupem wydawała się być Rzeczpospolita, wyczerpana po wojnach z Kozakami Chmielnickiego i Rosją. Poza tym Szwedzi kontrolowali handel na prawie całych wybrzeżach Bałtyku, prócz Pomorza, więc jego zdobycie pozwoliłoby Szwedom na rozszerzenie wpływów z handlu. W takich okolicznościach Hieronim Radziejowski, niegdyś potężny magnat w Polsce, później skazany na śmierć i wydziedziczony, udał się do króla szwedzkiego Karola X Gustawa, by namówić go do napaści na Polskę. Faktycznie w 1655 r. wojska szwedzkie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Była to jakby kontynuacja wojny, jaką ze Szwedami prowadził w Kurlandii Zygmunt III Waza, a później także Władysław IV, gdyż nie skończyła się ona traktatem pokojowym, a tylko rozejmem. Wobec beznadziejnej sytuacji militarnej, poszczególne województwa, miasta i oddziały wojska, niechętne zresztą własnemu królowi, poddawały się Szwedom bez walk. Zaś 20 października 1655 r. w Kiejdanach książę Janusz Radziwiłł zerwał unię Litwy z Koroną i podpisał pakt, wiążący Wielkie Księstwo Litewskie ze Szwecją, za co król szwedzki zobowiązywał się odzyskać dla Litwy ziemie stracone przez nią w wojnie z Rosją. Król Polski Jan II Kazimierz opuścił Warszawę w sierpniu 1655 r. i udał się do Krakowa, a potem uciekł na Śląsk. Jednak na wiosnę 1656 r. powrócił, by na czele konfederacji tyszowieckiej walczyć ze Szwedami. We Lwowie poczynił symboliczne śluby, obiecując między innymi poprawę losu chłopów. Następnie by uzyskać przychylność Brandenburgii zwolnił ją z zależności lennej. Panowanie Szwedów w Koronie od razu przybrało postać krwawej okupacji i masowych grabieży. Przyczyniło się to do buntów chłopstwa oraz do rozprzestrzenienia się walk partyzanckich, które rozpraszały i osłabiały siły szwedzkie. Wojnę partyzancką prowadziły też regularne chorągwie polsko-litewskie, wspomagane przez sprzymierzonych Tatarów. Głównymi siłami koronnymi dowodził kasztelan kijowski Stefan Czarniecki, wielokrotnie zmuszając wojska Karola Gustawa do odwrotu. Szwedzi nigdy nie zdobyli Podhala, Gdańska, Lwowa, Zamościa, klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie oraz całych połaci kraju na wschodnich rubieżach Korony i Litwy. W 1657 r. po stronie Szwecji udział w wojnie wziął książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy, którego wojska, wspomagane przez Kozaków, wsławiły się wielkimi okrucieństwami. Osaczony na Podolu przez Czarnieckiego i Tatarów stracił swą armię, w znacznej części zagarniętej w jasyr tatarski, i wrócił w niesławie do Siedmiogrodu. Gdy do wojny ze Szwecją przystąpiły też Dania i Brandenburgia, Czarniecki przeprawił się przez morze i walczył ze Szwedami na terenie Danii. Pokój ze Szwecją zawarty został 3 maja 1660 r. w Oliwie. Wojna i okupacja prawie całego kraju przez „potop” wojsk szwedzkich, spowodowały w Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia materialne, wielkie straty dóbr kulturalnych, zagrabionych przez okupanta, także znaczne straty ludnościowe na skutek działań wojennych i zarazy, wreszcie utratę Inflant i zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi.

Podsumowanie

Pierwsza wolna elekcja zgromadziła rekordowo dużo szlachty (40-50 tys.), na następne nie przyjeżdzało tak dużo głosujących. Na drugiej wolnej elekcji, która odbyła się w 1575 r. w porównaniu do pierwszej stawiło się tylko 12 tys. osób (z Prus Królewskich przybyły zaledwie 2 osoby). Na elekcję 1658 przybyło pieszo aż 2 tysiące Mazurów – biednej szlachty mazowieckiej nie stać było na konie, a do Warszawy mieli blisko.
Wolna elekcja była systemem, który osłabiał władze króla, stawała się powodem do kłótni między głosującymi województwami (spory o kandydatów do tronu) a przede wszytskim dawała możliwość ingerowania obych dynastii w państwo polskie.
Do momentu ich zniesienia przez Sejm Wielki w 1791 odbyło się 13 wolnych elekcji.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.