Wojny rzymsko-partyjskie - szereg wojen toczących się między Rzym i państwem Partów od I wieku p.n.e. do III wieku n.e.
Zbrojne konflikty między Rzymem i Partami zaczęły się w roku 53 p.n.e., kiedy do kontrolowanej przez Partów Mezopotamii wkroczyły rzymskie legiony dowodzone przez wodza Krassusa. W Iranie toczyła się od ok. 58 r. wojna między królem Elymaidy Orodesem a jego bratem, królem Medii Atropatene Mitrydatesem Eupatorem Epikaloimenesem o tron Króla Królów. Krassus miał nadzieję, że wmiesza się w spór lub skorzysta z zaangażowania braci w walce między sobą i zagarnie bogatą Mezopotamię, a może nawet na trwałe uzależni potężne i rozległe państwo partyjskie od siebie i Rzymu. Krassus zawarł sojusze z nieposłusznymi wasalami Partów: królem Armenii Artaswadesem II i królem Osroene Abgarem II. 35 tysięcy Rzymian (prawie wyłącznie piechota) nadziało się po miastem Karr (Carrhae) na trochę ponad 10 tysięcy partyjskich jeźdźców dowodzonych przez księcia Erana z klanu Surenów, jednych z najznamienitszych partyjskich rodów. Konni łucznicy (dynastia Arsakidów była pochodzenia scytyjskiego i przyniosła do Iranu scytyjskie wzroce), korzystając ze swojej szybkości zasypali rzymską piechotę gradem strzał, nie dając się jej zbliżyć. Rzymskie wojska poszły w rozsypkę i tylko jakieś 10 tysięcy legionistów zdołało uniknąć śmierci lub niewoli. Zdobytych jeńców i sztandary legionowe Partowie zwrócili Rzymowi dopiero po 33 latach. Krassus i jego syn zginęli, głowę prokonsula zabrano na dwór Orodesa, gdzie posłużyła jako rekwizyt w inscenizacji "Bachantek" Eurypidesa. Wielu legionistów wziętych w niewolę zapędzono w głąb Iranu do przymusowej pracy, jak niegdyś czyniono z żołnierzami Seleukidów. Sam Orodes bez trudu odparł atak Armeńczyków i przymusił Artaswadesa do uznania swojej supremacji, Abgara Partowie zabili. Partowie nie wykorzystali zwycięstwa i nie zaatakowali imperium rzymskiego od razu, bowiem Orodes przeprowadzał czystki w swoim państwie i zabił m.in: Surena, autora wielkiego sukcesu.
W dwa lata po tym zwycięstwie Partowie uderzyli na ziemie Imperium Romanum. Orodes wysłał wojska pod wodzą swego syna, króla Pokorusa. Kwestor Krassusa, Gajusz Kasjusz (ten od zabójstwa Cezara) zebrał to, co zostało z armii swojego przełożonego i odparł atak młodego króla. Z dalszych działań musiał Pokorus zrezygnować, bowiem ojciec, nie ufający nawet własnemu synowi (nie dziwne: sam pozbawił życia swojego ojca, Fraatesa) wezwał go do Ktezygontu. W 46 r. Pokorus powrócił do Syrii i wmieszał się w walki między stronikami Cezara a zwolennikami Pompejusza. Późna pora roku zniechęciła go jednak i zawrócił. Większe sukcesy odnieśli w roku 40 p.n.e.. W Palestynie trwał konflikt sukcesyjny między przedstawicielami dynastii Machabeuszy: Janem Hirkanem i Antygonem. Pokorus wtargnął do Palestyny, osadził Antygona na tronie w Jerozolimie a Hirkana oddał pod straż satrapy Górnej Mezopotamii. Tymczasem Labienus, rzymski dowódca i stronnik zabójców Cezara, którego niegdyś, podczas wojny z Markiem Antoniuszem Kasjusz wysłał do Orodesa z prośbą o pomoc, na czele innej armii zajął Syrię i prawie całą Azję Mniejszą. Wydawało się, że Partowie spełnią swoje marzenie o restytucji irańskiej władzy w dawnych zachodnich prowincjach imperium Achemenidów. Nieporozumienia między Pokorusem a Labienusem (który raczej wiązał z całą akcją własne, nie partyjskie ambicje) ułatwiło Rzymianom działanie. Marek Antoniusz posłał do Syrii swojego legata, Publiusza Wentydiusza, który pokonał siły Pokorusa pod Amanos (39 r.) i Gindaros koło Antiochii (38 r.), wykorzystując błędy taktyczne partyjskiego dowództwa. Tymczasem Labienusa wyparto z Anatolii. W 38 r. Pokorus zginął i Partowie wycofali się z ziem rzymskich. Marek Antoniusz próbował zrealizować marzenia Cezara i Kleopatry i podbić ziemie Partów, ale mimo zgromadzenia 100 000 żołnierzy jego wyprawa zakończyła się porażką. W 36 r. Antoniusz ruszył do Iranu przez Armenię, omijając Mezopotamię. Liczył na zwycięstwo z pomocą zbunotwanych wasali Króla Królów Fraatesa IV: króla Armenii Artaswadesa II i króla Medii Atropatene Artaswadesa I. Klęska pod Fraaspą i kłopoty z zaopatrzeniem zmusiły go do wycofania się. Porażka nie przeszkodziła Antoniuszowi w tym, aby w 34 r. w Aleksandrii ogłosić Cezariona (syna Cezara i Kleopatry) Królem Królów, a dzieciom Kleopatry i swoim wykroić królestwa w terytorium partyjskiego i rzymskiego. W 33 r. nastąpiła druga nieudana inwazja Antoniusza na imperium Partów.
W 23 r. w Armenii nastąpił przewrót: obalono sprzyjającego Partom Artaksesa II i wyniesiono na tron opowiadającego się za zbliżeniem z Rzymem i gotowego uznać zwierzchnictwo cesarza Tigranesa. August posłał Tyberiusza, by ukoronował Tigranesa w jego imieniu i wspierał partyjskiego uzurpatora, Tiridatesa II. Walka z nim związała ręce Królowi Królów Fraatesowi IV. Fraates nie mógł sobie pozwolić na walkę z Rzymianami i zwrócił insygnia leginowe Krassusa. August obnosił się tym "zwycięstwem", ale rozpoczęły się wielowiekowe walki rzymsko - irańskie o Armenię. Cesarze dynastii julijsko - klaudysjkiej i flawijskiej prowadzili politykę umacniania obecności Rzymu na wschodzie poprzez aneksje wasalnych królest nadgranicznych (Kapadocja, Kommagene, Mała Armenia, Paflagonia), co oczywiście nie sprzyjało dobrym stosunkom z Partami dążącymi do odbudowy potęgi Achemenidów. W 18 r. n.e. zmarł Orodes, król Armenii z rodu Arsakidów (domu panującego w Iranie). Na owego króla wybrano Artaksesa III, a Tyberiusz zatwierdził wybór i uznał go za swojego lennika. Król Partów Artaban III, zmagający się z trudościami wewnętrznymi, początkowo nie ingerował, jednak w 35 r. wysłał swojego syna, Arsakesa, aby zajął Armenię. Tyberiusz nasłał przeciw Partom króla Iberii Mitrydatesa, a ten wkroczył do Armenii i zachęcił Tiridatesa, krewnego Artabana, do buntu. W Iranie wybuchła więc nowa wojna domowa, do której mieszał się namiestnik Syrii Witeliusz. Artaban pokonał pretendenta, lecz Armenii nie odzyskał. W 51 r. Mitrydatesa, władcę Iberii i Armenii, zamordowano. Do Armenii wkroczył namiestnik Kapadocji, a to wywołało reakcję Króla Królów Wologezesa I. Osadził on w Armenii swojego brata, Tiridatesa. Neron wysłał Gnejusza Domicjusza Korbulona, by załatwił sprawę. Korbulon wysłał protest do Wologezesa, a ten początkowo ustąpił, jednak zbierał siły na walkę z Rzymem. To samo czynili Rzymianie (żadna ze stron nie była pewna swoich sił). Tiridates zaatakował w 57 r. W pierwszej potyczce gdzieś nad Euftratem pokonał rzymskie siły i zajął Armenię. Unikał jednak walnej bitwy i pozwolił Korbulonowi wkroczyć w głąb swojego państwa. Wologezes, zajęty powstaniem w Hyrkanii i inwazją Kuszanów na Baktrię, nie mógł pomóc bratu. Korbulon spalił Artaksatę i w 59 r. ruszył na Tigranocertę. Rzymianie przywrócili do władzy Tigranesa. W 61 r. Tigranes najechał Mezopotamię - Partowie odpowiedzieli ponownym zajęciem Armenii i usunięciem go z tronu. W 62 r., gdy Wologezes oblegał Tigranesa w Tigranocercie, Korbulon zawarł rozejm z Wielkim Królem. Jeszcze w tym samym roku namiestnik Kapadocji Cesseniusz Petus wkroczył do Armenii, został jednak pokonany pod Randeją. Korbulon wdarł się do Mezopotamii, ale na wieść o klęsce Petusa zawrócił. Odnowiono rozejm: odtąd w Armenii panował Tiridates, brat króla Partów, ale jako wasal Nerona. W 66 r. Tigranes złożył hołd Neronowi. Ten kompromis, mimo późniejszych licznych wojen, okazał się trwały.
W roku 113 naszej ery cesarz Trajan skierował przeciwko Partom całą potęgę Rzymu i do roku 115 opanował Armenię, Asyrię i Mezopotamię, zdobył Ktezyfon i Tygrysem dopłynął do Zatoki Perskiej. Jednak zdobyte ziemie pozostały pod władzą Rzymu tylko przez chwilę, gdyż powstanie ludności mezopotamskiej zmusiło Trajana do wycofania się, a Hadrian, który został cesarzem w roku 117 nakazał opuścić zdobyte prowincje ze względu na zbyt wysokie koszty ich obrony i ciągłe zagrożenie.
Kolejna wojna między Rzymem, a Partami wybuchła w roku 162, gdy partyjskie armie Wologezesa III wdarły się do Azji Mniejszej, gdzie pokonały wojska namiestnika Kapadocji Sedacjusza Seweriana, i Syrii, gdzie zwyciężyły Rzymian pod Elegeją. Marek Aureliusz starał się zawrzeć kompromisowy układ, jednak Król Królów nie ustąpił. Już rok później rzymska armia dowodzona przez cesarza Lucjusza Werusa (a właściwie namiestnka Syrii Awidiusza Kasjusza i namiestnika Kapadocji Stacjusza Pryskusa) wkroczyła do Armenii i Mezopotamii pokonując Partów pod Dura-Europos, a następnie paląc Artaksatę, Seleukię i Ktezyfon (w roku 165), a następnie ruszyła w głąb Wyżyny Irańskiej, gdzie została zatrzymana i zmuszona do odwrotu przez dżumę. Wracający do domu żołnierze zawlekli tę chorobę do Rzymu. W wyniku paktu zawartego w 166 r. z Wologazesem cesarz przejął od króla Partów zwierzchnictwo nad Osroene. Po 14 latach Partowie znów osadzili swojego przedstawiciela na tronie armeńskim.
Podczas wojny Septymiusza Sewera z Pesceniuszem Nigrem Wielki Król Wologezes IV zgłosił gotowość poparcia tego drugiego, a król Osroene Abgar IX ogłosił niezależność. W 193/4 r. Sewer wkroczył do Mezopotamii, anektował Osroene zamieniając je w prowincję, a nastepnie wkroczył do Medii Adiabene i zawarł pokój z królem Partów. W 197 r. Wologezes zaatakował Nisibis. Cesarz powrócił na Wschód i zajął Ktezyfont. Partowie musieli oddać Rzymianom dużą część Mezopotamii, jednakże rzymskie rządy nad Eufratem i Tygrysem skończyło się po śmierci Septymiusza Sewera.
Ostatnim cesarzem, który podjął wyprawę przeciw Partom był Karakalla, który, podobnie jak Trajan, marzył o powtórzeniu czynu Aleksandra Wielkiego. Kolejna wojna domowa w Iranie (Wologezes VI kontra Artaban V) i powolne sypanie się imperium Partów miały dopomóc mu w odniesieniu zwycięstwa. W 216 r. cesarz anektował Armenię i wkroczył do Mezopotamii, a potem do Medii. Został zamordowany przez Marka Opiliusza Makrynusa, który zagarnął władzę dla siebie. Makrynus przegrał w bitwie pod Nisibis i został przez Artabana V zmuszony do wypłaty kontrybucji wojennej (200 000 000 sesterców). Odnowiono traktat zawarty między Neronem a Wologezesem I: królem Armenii został Tiridates IV.
Ciągnące się wojny z Rzymem, niepokoje wewnętrzne i najazdy koczowników osłabiły Partów i zostali oni w połowie lat 20. III wieku obaleni przez perską dynastię Sasanidów (swoich wasali), którzy szybko zapragnęli rozszerzyć swoje imperium (więcej informacji na ten temat w artykule Wojny rzymsko-sasanidzkie).

Walki w latach 56-51 p.n.e.

  • 53 p.n.e. - bitwa pod Karrhe
  • 51 p.n.e. - bitwa w górach Amanu (wojska rzymskie pod wodza Kassjusza pokonały Partów dowodzonych przez Osaceca, który poniósł śmierć w bitwie)

Walki w latach 40-36 p.n.e.

  • 40 p.n.e. - bitwa pod Apameą (zwycięstwo Partów dowodzonych przez Pokorosa i Labienusa nad wojskami rzymskimi w Syrii)
  • 39 p.n.e. - bitwa pod Amanus (Rzymianie dowodzeni przez Ventidiusa pobili Partów pod wodzą Pranapatesa, który zginął)
  • 38 p.n.e. - bitwa pod Gindarus (Rzymianie pod wodzą Ventidiusa zwyciężyli Partów pod wodzą Pacorusa, który poniósł śmierć).
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.