Wojna trzydziestoletnia – była konfliktem zbrojnym w Europie toczącym się w latach 1618–1648 pomiędzy częścią państw Rzeszy niemieckiej wspieranych przez inne państwa europejskie (jak Szwecja czy Francja) a potęgą katolickiej dynastii Habsburgów. Mimo, że wojna spowodowana była przyczynami natury religijnej, jedną z przyczyn jej długotrwałości stało się również dążenie mocarstw europejskich do osłabienia potęgi Habsburgów.
Wojnę trzydziestolenią dzieli się na cztery okresy:
  • okres czesko-palatynacki (1618–1623)
  • okres duński (1625–1629)
  • okres szwedzki (1630–1635
  • okres francusko-szwedzki (1635–1648)
W wojnie trzydziestoletniej, pośrednio lub bezpośrednio, wzięły udział niemal wszystkie państwa europejskie. Stronę katolicką reprezentowały państwa Habsburgów (Austria, Hiszpania wraz z posiadłościami Niderlandach), niektóre księstwa I Rzeszy (m.in. Bawaria), Dania (od roku 1643r.). Wsparcia także Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Po stronie protestanckich państw Rzeszy (m.in. Czech, Palatynatu) stanęła Dania (do 1643r.), Szwecja, Francja, Siedmiogród.
Wojna zakończyła się zwycięstwem strony protestanckiej. Jej głównymi skutkami, oprócz zapewnienia wolności wyznania na terenie Rzeszy, było osłabienie dynastii Habsburgów, wzmocnienie pozycji Francji i Szwecji oraz uznanie niepodległości Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. Wojnę zakończył pokój westfalski podpisany w 1648r.

Preludium wojny

Mimo pokoju w Augsburgu zawartego w 1555 Habsburgowie nie zrezygnowali z zamiaru połączenia Rzeszy w jedną spójną całość i podporządkowania jej swojej władzy. Habsburgowie mieli również nadzieje, że Niemiecka Rzesza, która "przyniosła na świat" Marcina Lutra zamieni się w państwo w całości katolickie. Protestanci w odpowiedzi na plany Habsburgów założyli w 1608 roku tzw. Unię Ewangelicką, która miała reprezentować ich interesy w sejmie Rzeszy. Protestanci zaczęli szukać sprzymierzeńców w państwach wrogo nastawionych do potężnego rodu Habsburgów.
I Rzesza Niemiecka w XVII w. stanowiła konglomerat dziesiątków królestw, księstw i różnych jednostek administracyjnych świeckich lub kościelnych. Była także różnorodna pod względem religijnym. W Czechach, na Węgrzech, w Saksonii i księstwach północnych dominowały wyznania protestanckie, zaś Bawaria, Austria i liczne inne, zwłaszcza południowe, księstwa i prowincje były katolickie. Księstwa protestanckie zorganizowane były w Unii Ewangelickiej, którą kierował elektor Palatynatu, a katolickie tworzyły Ligę Katolicką, pod przewodnictwem elektora Bawarii.
Panujący w Rzeszy cesarze habsburscy byli natomiast nieodmiennie katoliccy i w ramach kontrreformacji dyskryminowali protestantów. Na tym tle miał miejsce w 1618 w Pradze ostry konflikt i kłótnia w zamku królewskim na Hradczanach, w trakcie której protestanccy parlamentarzyści czescy wyrzucili przez okno katolickich przedstawicieli cesarskich (defenestracja praska). Stało się to bezpośrednią przyczyną wojny domowej pomiędzy Czechami a Cesarstwem Habsburgów, a ściślej pomiędzy Unią Protestancką i Ligą Katolicką.

Okres czesko-palatynacki 1618-1623

Po zerwaniu z Cesarstwem w Czechach utworzono dyrektoriat - powstańczy rząd czeski, składający się z 30 dyrektorów. Na jego czele stanął Vaclav Wilhelm z Ruppy, dowódcą sił zbrojnychzostał zaś hr. Heinrich Thurn. Powstańcy, realnie oceniając swoje możliwości oczekiwali pomocy z dwóch silnych ośrodków protestantyzmu w Europie: Anglii i Niderlandów, a także liczyli na wsparcie protestanckich sąsiadów. W odpowiedzi na te oczekiwania w 1619r. Stany Generalne Niderlandów sfinansowały zaciąg wojskowy, powstały oddziały pod wodzą Mansfelda. Wsparcia udzielił także Śląsk, którego mieszkańcy zobowiązali się do zabezpieczenia granicy z Polską, ze strony której spodziewano się prohabsburskiej interwencji. Anglia, z polecenia Jakuba I podjęła się mediacji pomiędzy powstańcami a cesarzem Maciejem (misja Jamesa Haya, Lorda Doncaster). Stany morawskie, pod wodzą Karola Żerotina opowiedziały się natomiast za pokojowym rozwiązaniem konfliktu z Habsburgami i odmówiły pomocy wojskowej.
Sytuacja stopniowo zaostrzała się, uwięziony został biskup Wiednia kardynał Melchior Klesl, 20 marca 1619 umarł zaś cesarz Maciej. Ostatecznie upadła idea rokowań pokojowych, czego bezpośrednią przyczyną stał się wybór królewski stanów czeskich - 26 lipca 1619 - elektora Palatynatu Fryderyka V, zięcia Jakuba I. Równocześnie z woli elektorów niemieckich - 28 sierpnia 1619 - dzieciczną władzę nad krajami austriackimi, koronę Węgier i Czech, a także cesarską objął arcyksiążę Ferdynand II.
Widząc swą szansę w zaistniałej sytuacji, Węgry pod wodzą cieszącego sę poparciem Turcji księcia siedmiogrodzkiego Bethlena Gábora interweniowały zbrojnie, dochodząc w listopadzie 1619 pod Wiedeń. Pomocną dłoń postawionym w bardzo trudnej sytuacji Habsburgom podał król Polski, Zygmunt III Waza. Udzielona przez niego pomoc zbrojna (lisowczycy) procesarskiemu magnatowi węgierskiemu hr. Homonnai pozwoliła odeprzeć atak Bethlena, który wycofał się spod Wiednia.
W roku 1620 wojska cesarskie wzmocniły oddziały hiszpańskie i bawarskie, połączyły się także z siłami Johana von Tilly dodając do przewagi w uzbrojeniu także przewagę liczebną. Do ostatecznego starcia doszło podczas bitwy pod Białą Górą, 8 listopada 1620. Protestanci doznali bolesnej porażki, ich wojska zostały praktycznie unicestwione. Jako główne przyczyny, oprócz oczywistej przewagi wojsk prokatolckich, wymienia się nieudolność i kłótnie dowódców protestanckich, a także opuszczenie pola bitwy przez, prawdopodobnie przekupionego, Mansfelda.
Skutkiem wojny stała się pacyfikacja Czech: trybunał wojskowy skazał na śmierć ponad 600 osób, głównie przedstawicieli czeskiej elity; konfiskowano majątki protestantów i rozdawano je osadnikom niemieckim, co prowadziło do germanizacji; Czechy utraciły też autonomię i stały się dziedziczną posiadłością Habsburgów. W wyniku wojny i panującej w jej czasie zarazy liczba ludności Czech zmniejszyła się o ponad połowę, do 1,5 mln.
Ostatecznym końcem tej fazy wojny było podpisanie przez Bethlena Gábora pokoju z Cesarzem w styczniu 1622.
Niektórzy historycy wyróżniają okres 1621-1625 jako oddzielny etap wojny, nazywając go okresem palatynackim. Po zajęciu i pacyfikacji Czech wojska skupiły się na pokonaniu protestantów w zachodniej części Niemiec, a także okupacji Palatynatu. Nie doszło tu jednak do ogromnych bitew, częściej także stosowano oblężenia w celu zdobycia poszczególnych księstw.
Resztki protestanckiej armii, dowodzonej przez Mansfelda, próbowały przedostać się do Danii. Siły katolickie rozbiły je w bitwie pod Stadtlohn 6 sierpnia 1623. Jedynie jedna trzecia z 21-tysięcznej armi ocalała. Pozbawiona zapasów, dowództwa i pieniędzy, przestała istnieć w 1624 roku.
Po opanowaniu Czech wojna bynajmniej się nie zakończyła, a przeciwnie, rozszerzyła się i objęła znacznie większe terytoria, gdyż wmieszały się do niej, lub zostały wciągnięte, wszystkie księstwa niemieckie i prawie wszystkie kraje ościenne: Hiszpania, Francja, Szwajcaria, Niderlandy, Holandia, Dania, Szwecja, Siedmiogród. Wszystkie one rozgrywały swe własne interesy i przystępowały do wojny w różnym czasie i z różnym natężeniem. Na dużą skalę w wojnie brały też udział różnego rodzaju oddziały najemne, opłacane przez zwaśnione strony. Do takich należały m. in. polskie oddziały konne lisowczyków, walczących w latach 1619-20 na terytorium Węgier.

Okres duński 1625-1629

W latach 1624-1629 wzięła udział w wojnie protestancka Dania. Król duński Chrystian IV, z wyznania luteranin, obawiał się bowiem, że Liga Katolicka, wzmocniwszy się na północy Niemiec, zagrozi interesom jego państwa na Bałtyku (od 1621 Dania kontrolowała Hamburg). Za jego rządów Dania znacznie wzmocniła się, posiadała duże środki finansowe, m. inn. otrzymane jako reparacje wojenne od Szwecji. Na udział Danii w wojnie przychylnie patrzyła także Francja kierowana przez kardynała Richelieu, obawiająca się wzrostu potęgi Habsburgów. Wszystko to umożliwiło stworzenie 20-tysięcznej armii pod duńskim dowództwem.
W tym samym czasie cesarz Ferdynand II pozyskał pomoc Albrechta von Wallensteina, z pochodzenia Czecha, który zdobył znaczny majątek po bitwie pod Białą Górą. Po początkowych zwycięstwach, wojska duńskie, dowodzone przez Mansfelda zostały rozbite w 1626 r. przez wojska Wallensteina w bitwie pod Dessau. Pozostałe siły duńskie przegrały kolejne starcie w bitwie pod Lutter am Barenberge z wojskiem Johana Tillyego. W kilka miesięcy po tych zdarzeniach, pokonany i zniesławiony, Mansfeld zmarł.
Dodatkowo sytuację Danii skomplikowało zaangażowanie protestanckiej Szwecji w wojnę z Polską, oraz uniemożliwiająca interwencję Francji wojna domowa.
Mimo to wojska Wallensteina nie były w stanie ostatecznie pokonać Danii. Wymagałoby to stworzenia silnej cesarskiej floty, na co nie godziła się Polska i miasta hanzatyckie, cesarstwo nie posiadało także wystarczających środków finansowych. Z tego powodu 22 maja 1629 podpisany został pokój w Lubece, na mocy którego Dania odzyskała utracone terytoria, zapewniając przy tym, że nie będzie mieszać się więcej w sprawy Rzeszy.

Okres szwedzki 1630-1635

Silna pozycja Habsburgów niepokoiła Francję, jednak nie chciała ona bezpośrednio angażować się w wojnę. Podjęła więc działania, mające na celu skłonienie luterańskiej Szwecji do udziału w wojnie - francuscy dyplomaci pomogli w podpisaniu pomiędzy będącymi w stanie wojny Polską a Szwecją rozejmu w Starym Targu. Dzięki temu król szwedzki Gustaw II Adolf mógł użyć swojej zdyscyplinowanej i dobrze wyposażonej armi (muszkiety, różne typu artylerii), uznawanej za najlepszą w Europie. Z całą pewnością do ataku skłoniła go, oprócz chęci pomocy protestantom, obawa przed utratą wpływów na terenie Bałtyku.
Siły cesarskie, osłabione po zdymisjonowniu z funkcji dowódcy rosnącego w siłę Wallensteina, nie sporostały atakowi Szwedów. Preprawili się oni w 1630 przez morze i opanowali tereny Pomorza Zachodniego ze Szczecinem i kilkoma innymi portami. Gusatawa II Adolfa wsparła teraz Francja, podpisując w styczniu 1631 zobowiązanie do wypłaty miliona lirów rocznie w zamian za utrzymywanie wojska na terenie Rzeszy.
17 września 1631 doszło do bitwy pod Breitenfeld na północ od Lipska w Saksonii. Wojska cesarskie, dowodzone przez hrabiego Tilly, doznały bolesnej porażki. Szwedzi zajęli południowe księstwa niemieckie: Bawarię i Alzację, przechylając szalę zwycięstwa na rzecz protestantów. Otworzyło to drogę Szwecji do opanowania całego obszaru państw niemieckich. Skłoniło to także Ferdynanda II do porozumienia się z Wallensteinem, zwłaszcza, że w 1632 podczas walk poległ hrabia Tilly. Nawet jednak ich połączone siły nie zdołały pokonać Szwedów w bitwie pod Lützen,także nieopodal Lipska, 16 listopada 1632.
Historycy nie są zgodni w ocenie skutków tej bitwy, bowiem pomimo odwrotu wojsk cesarkich i utraty znacznej części wyposażenia, ich armia nie została rozbita. Z całą pewnością wpłynęła na to śmierć Gustawa II Adolfa na polu walki. Dotkliwszą stratę ponieśli więc Szwedzi.
Wiele faktów wskazuje na próbę przeciągnięcia Wallensteina na swoją stronę przez Szwecję. Prawdopodobnie kuszono go wizją objęcia tronu czeskiego po zwycięstwie strony protestanckiej. Z tego powodu Wallenstein został zamordowany z rozkazu Ferdynanda II w lutym 1634.
Do kolejnej bitwy doszło pod Nördlingen. Trwała ona od 5 do 6 września 1634. Na przeciwko siebie stanęły w niej wojska cesarkie, wsparte przez oddziały hiszpańskie, oraz armia szwedzko-saska. Siły katolickie odniosły tym razem zwycięstwo, gromiąc protestantów. Doprowadziło to do przejścia wieku książąt niemieckich na stronę cesarstwa, a także wycofanie oddziałów szwedzkich z południowych obszarów Niemiec.
Klęska pod Nördlingen doprowadziła także do zawarcia 30 maja 1635 pokoju w Pradze. Przywracał on, przynajmniej częściowo, wolność wyznania w Cesarstwie, ale jednocześnie wzmacniał pozycję Habsburgów i osłabiał wpływy Szwecji na niemieckie bałtyckie miasta portowe. Zarówno Szwecja, jak i Francja nie mogły na to się zgodzić, pokój więc nigdy nie wszedł w życie, zaś wojna trwała nadal.

Okres francuski (francusko-szwedzki) 1635-1648

W 1635 roku do działań wojennych włączyła się, dotąd militarnie neutralna, katolicka Francja, rządzona w tym czasie przez Ludwika XIII i kardynała Richelieu. Armia francuska, dowodzona przez Bernharda von Sachsen-Weimar wsparła działania prostestantów, atakując znajdujące się w posiadaniu habsburgów hiszpańskich posiadłości w Niderlandach (tereny dzisiejszej Belgii. Oddziały habsburgów, pod komendą Johanna von Werth przystąpiły do kontrataku, zagrażając w 1636 Paryżowi. Sachsen-Weimarowi udało się odeprzeć ten atak, i, razem z siłami szwedzkimi, przystąpił do kontrofensywy. Armi szwedzkiej pod dowództwem Johana Banéra udało się pokonać siły sasko-cesarskie w bitwie pod Wittstock w 1636 roku.
15 lutego 1637 roku zmarł Cesarz Ferdynand II Habsburg, na tronie zastąpił go syn, Ferdynand III Habsburg.
Od 1638 roku przewagę osiągnęła strona protestancko-francuska. Wojskom szwedzko-francuskim udało się opanować Nadrenię i część Alzacji, a także Śląsk i część obszaru Czech. W 1639r. holenderski admirał, Marten Tromp zniszczył hiszpańską flotę habsburgów.
W roku 1642 zmarł kardynał Richelieu, rok później król Ludwik XIII. Władzę we Francji objął niepełnoletni Ludwik XIV, a rządy w jego imieniu sprawował kardynał Mazzarini. Nie wpłynęło to jednak na zaangażowanie wojenne Francji, chociaż Mazzarini starał się o rozpoczęcie rokowań pokojowych. Stało to się w 1644, nie zrezygnowano przy tym z działań militarnych
Wcześniej zmieniła się postawa Danii, która w 1643 przeszła na stronę Cesarstwa, jednakże jej armia została pokonana przez Szwedów. Protestantów wsparł natomiast Siedmiogród i jego przywódca, Jerzy I Rakoczy.
Wojna zbliżała się ku końcowi, i nic nie mogło powstrzymać strony protestanckiej przed ostatecznym zwycięstwem. Ostateczny cios habsburgom został zadany podczas bitwy pod Zusmarshausen gdy połączone armie francusko-szwedzkie pod dowództwem Carla Wranglera i Vicomta de Turenne zepchnęły habsburgów niemieckich na tereny Austrii. Francuzom dowodzonym przez Ludwika II Burbona udało się także pokonać oddziały hiszpańskie w bitwie pod Lens. Zwycięstwo sił protestancko-francuskich stało się faktem, Cesarstwo zostało rozbite. Tylko szybkie zawarcie pokoju mogło pomóc w zwalczeniu anarchii na terenach Rzeszy.

Europa po wojnie

Wojna trzydziestoletnia w I Rzeszy Niemieckiej trwała od 1618 do 1648 r., spowodowała wielkie spustoszenia wszystkich terytoriów niemieckich i straty ludzkie, sięgające w niektórych krajach do 50 % zaludnienia. Zawarty w 1648 r. pokój westfalski zmienił oblicze Europy na dziesiątki lat. Francja stała się największą potęgą europejską i otrzymała prowincję Alzację oraz miasta Metz i Verdun; Szwecja usadowiła się na południowych wybrzeżach Bałtyku, przypadły jej Pomorze Zachodnie i szereg portów, w tym Szczecin; Saksonia zdobyła Łużyce; Brandenburgia wschodnia część Pomorza Zachodniego z Kołobrzegiem. Uznana została niepodległość Szwajcarii i Holandii; księstwa niemieckie uniezależniły się od cesarza i, co było głównym powodem wojny, luteranie i kalwini uzyskali wolność wyznania.
Wojnę trzydziestoletnią letnią określić można jako pierwszą, w drugiej połowie II tysiąclecia, paneuropejską wojnę, w której wzięły udział prawie wszystkie liczące się państwa europejskie. Miała ona charakter wojny religijnej, ale głównym jej powodem była rywalizacja państw o hegemonię w Europie. Rozwój kultury czeskiej został na wiele lat zahamowany. Choć Austria została pokonana w Niemczech, jej pozycja uległa dalszemu wzmocnieniu na Węgrzech i w Czechach.

Chronologia militarna wojny trzydziestoletniej

1618
  • Oblężenie Pilzna
1619
  • Bitwa pod Zablati
1620 1621
  • Oblężenie Titz
  • Oblężenie Aldenhoven
  • Potyczka pod Westhofen
  • Oblężenie Julich
1622 1623
  • Bitwa pod Stadtlohn
  • Potyczka pod Altenorythe
1624
  • Oblężenie Bredy
1625
  • Oblężenie Nienburga
  • Oblężenie Calenbergu
  • Potyczka pod Hannoverem
  • Potyczka pod Seelze
1626
  • Potyczka pod Clausthal
  • Bitwa pod Dessau
  • Bitwa pod Lutter am Barenberge
  • Oblężenie Neustadt
1627
  • Oblężenie Northeim
  • Oblężenie Rendsburga
  • Bitwa pod Alborgiem
1628
  • Oblężenie Stade
  • Oblężenie Krempe
1629
  • Bitwa pod Wolgast
1630
  • Potyczka pod Belum
1631
  • Oblężenie Trimbergu
  • Oblężenie Steinheim
  • Oblężenie Magdeburga
  • Oblężenie Wismaru
  • Bitwa pod Breitenfeld
1632 1633
  • Oblężenie Memmingen
  • Oblężenie Obergrombach
  • Oblężenie Peine
  • Obleżenie Hochkonigsburga
  • Bitwa pod Kegeln bei Blotzheim
  • Bitwa pod Pretzfeld
  • Bitwa pod Oldendorf
  • Oblężenie Kronach
  • Bitwa pod Pfaffenhofen
  • Bitwa pod Steinau
1634
  • Oblężenie Langenburga
  • Oblężenie Ulm
  • Oblężenie Schorndorfu
  • Oblężenie Uberlingen
  • Oblężenie Regensburga
  • Oblężenie Asperg
  • Bitwa pod Nördlingen
1635
  • Oblężenie Hanau
  • Oblężenie Augsburga
  • Oblężenie Ottenstein
  • Oblężenie Babenhausen
  • Bitwa pod Dillenburgiem
  • Bitwa pod Domitz
1636 1637
  • Potyczka pod Juteborgiem
  • Bitwa pod Ettenheim
1638
  • Bitwa pod Rheinfelden
  • Bitwa pod Wittenweiler
  • Bitwa pod Thann
  • Bitwa pod Vlotho
1639
  • Bitwa pod Gravelines
  • Oblężenie Freiberg
  • Bitwa pod Chemnitz
  • Oblężenie Pirny
1640
  • Potyczka pod Riebelsdorf
1641
  • Oblężenie Dorsten
  • Bitwa pod Wolfenbuettel
1642
  • Bitwa pod Kempen
  • Bitwa pod Marfee
  • Druga bitwa pod Breitenfeld
1643
  • Bitwa pod Rocroi
  • Oblężenie Rottweil
  • Bitwa pod Tuttlingen
1644
  • Obleżenie Breitenburga
  • Bitwa pod Norre Sundby
  • Oblężenie Uberlingen
  • Bitwa morska pod List
  • Bitwa morska pod Puttgarden
  • Bitwa pod Juteborgiem
1645
  • Oblężenie Lindau
  • Oblężenie Stade
  • Oblężenie Regensburga
  • Bitwa pod Herbsthausen
1646
  • Atak na Ulrichstein
1647
  • Oblężenie Giessen
  • Oblężenie Furstenau
  • Oblężenie Eger
1648
  • Bitwa pod Zusmarshausen
  • Bitwa pod Wevelinghoven
  • Oblężenie Pragi
  • Bitwa pod Lens
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.