Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna (uproszczony chiński: 无产阶级文化大革命; tradycyjny chiński: 無產階級文化大革命; pinyin: wú chǎn jiē jí wén huà dà gé mìng, dosłownie "Proletariacka Kulturalna Wielka Rewolucja"; często skracane do 文化大革命 wén huà dà gé mìng, dosłownie "Wielka Kulturalna Rewolucja", lub po prostu 文革 wén gé, dosłownie "kulturalna rewolucja") w Chinach była kampanią zapoczątkowaną w 1966 roku przez Mao Zedonga, jako próba wyeliminowania jego politycznych rywali. Chociaż oficjalnie została zakończona przez Mao w 1969 roku, wielu naukowców uważa, że trwała do chwili aresztowania tzw. bandy czworga w 1976 roku. To datowanie ma znaczenie i jest uważane za zwycięstwo stronników Deng Xiaopinga, gdyż pozwala im przedstawić wszystkie wydarzenia w okresie od 1966 do 1976 roku jako jeden ciąg zdarzeń sterowanych przez lewackie skrzydło bandy czworga.
Między 1966 i 1969 rokiem Mao zachęcał rewolucyjne komitety Czerwonej Gwardii do przejmowania władzy od organów Komunistycznej Partii Chin (KPCh) i organów władzy. W powstałym chaosie wielu ludzi zginęło, a miliony zostały uwięzione. Chociaż okres po 1969 roku był mniej chaotyczny, przywódcy rewolucji kulturalnej pozostali u władzy, co stało się przyczyną długotrwałego okresu stagnacji gospodarczej.

Wielki Skok

W 1957 roku, po pierwszym planie pięcioletnim, Mao Zedong wezwał do przyspieszenia rozwoju "właściwego socjalizmu" w Chinach (przeciwstawionego "socjalizmowi dyktatorskiemu"). Aby wypełnić to zadanie, Mao rozpoczął Wielki Skok, tworząc na wsi specjalne komuny, wykorzystujące masową siłę roboczą. Wielki Skok miał doprowadzić do wzrostu produkcji stali i podwoić produkcję rolną w stosunku do 1957 roku.
Wielki Skok zmienił się jednak w katastrofę. Rozmaite gałęzie przemysłu ogarnęło zamieszanie, gdyż chłopi zajmowali się tylko produkcją stali. Co więcej, chłopi byli źle wyposażeni i niedostatecznie wyszkoleni, aby produkować stal, dysponując jedynie podwórkowymi piecami. Aby wypełnić narzucone plany, przetapiano często sprzęt rolniczy, uniemożliwiając samą produkcję rolną. Doprowadziło to do spadku produkcji wszystkiego oprócz stali. Lokalne władze, obawiając się sankcji, dostarczały nieprawdziwe dane o produkcji, co uniemożliwiało szybkie wykrycie kłopotów gospodarczych. Chińska gospodarka, która ledwo się podniosła po dekadach wojen, pogrążyła się w katastrofie.
W 1959 roku na posiedzeniu Centralnego Komitetu KPCh w Lushan, Peng Dehuai skrytykował w prywatnym liście politykę Wielkiego Skoku. Peng napisał, że Wielki Skok został dotknięty niegospodarnością i drobnoburżuazyjnym fanatyzmem. Nie chcąc się przyznać do błędów, Mao zawarł sojusz z Liu Szaoqi i Deng Xiaopingiem, przekazując im codzienną kontrolę nad krajem, w zamian za oskarżenie Penga o "prawicowy oportunizm". Wśród reform Liu i Denga znalazło się częściowe odejście od zasad kolektywizmu.

Narastający konflikt między Mao Zedongiem i Liu Shaoqi

Trzy lata od 1960 roku znane są w Chinach jako Trzy Lata Klęsk Żywiołowych. Rozpaczliwie potrzebowano żywności, a produkcja spadła dramatycznie. Na koniec okresu liczbę osób zmarłych z przyczyn nienaturalnych, jak głód i niedożywienie, oszacowano na 44 miliony.
Liu Szaoqi i Deng Xiaoping zdecydowali się na zaniechanie niektórych elementów Wielkiego Skoku, jak wiejskie komuny, i przywrócenie poprzedniej polityki ekonomicznej.
Sukces reform ekonomicznych przyniósł im szacunek u wielu członków partii, zarówno w rządzie centralnym, jak i w masach członkowskich. Liu i Deng rozpoczęli planowanie odsunięcia Mao od jakiejkolwiek realnej władzy i nadania mu pozycji figuranta. Aby przywrócić swoją polityczną bazę i naprawić swoje błędy bez przyznawania się do nich, Mao zainicjował w 1963 roku Ruch Edukacji Społecznej.
Mao przyznał się później do niektórych błędów, ale bronił Wielkiego Skoku jako koncepcji. Ironią Ruchu Edukacji Społecznej było to, że odwoływał się do mas, ale był sterowany przez samego Mao. Ruch ten, skierowany przede wszystkim do uczniów szkolnych, nie miał natychmiastowego wpływu na chińską politykę, ale wpłynął na pokolenie młodzieży, które Mao mógł wezwać w przyszłości.
W 1963 roku Mao otwarcie zaatakował Liu Shaoqi stwierdzając, że idealizm w walce klas musi być zawsze w pełni zrozumiany i stosowany dzień po dniu, rok po roku. Do roku 1964 ruch stał się Ruchem Czterech Oczyszczeń, mając postawione zadanie oczyszczenia polityki, gospodarki, idei i organizacji. Ruch został skierowany przeciwko Liu i Dengowi.

Wpływ na inne zdarzenia

We wczesnych latach 60. historyk i zastępca burmistrza Pekinu Wu Han opublikował pierwszą wersję dramatu historycznego "Usunięcie Hai Rui z urzędu". W sztuce prawy urzędnik został usunięty przez zepsutego cesarza. Sztuka była pierwotnie wydana dla rozrywki Mao Zedonga, który lubił historyczne opowiadania.
Mao najpierw pochwalił opowieść, jednak w 1965 roku żona Mao, Jiang Qing, i jej protegowany Yao Wenyuan - który w tym czasie był mało znanym redaktorem gazety w Szanghaju - opublikowała artykuł krytykujący sztukę. Jian i Yao widzieli sztukę, którą określili mianem zatrutych chwastów i ataku na Mao, w którym użyto alegorycznej postaci zepsutego cesarza jako Mao i urzędnika, jako Peng Dehuai.
Publikacja w szanghajskiej gazecie została upubliczniona w całych Chinach i wiele gazet zwróciło się o prawo do przedruku. Burmistrz Pekinu Peng Zhen, popierający Wu Hana, powołał komisję, która przestudiowała dramat i podkreśliła, że krytyka poszła za daleko.
W maju 1966 Jiang i Yao ponownie opublikowali kilka artykułów oskarżających Wu Hana i Peng Zhena. 16 maja 1966 ukazała się notatka prasowa, która rozpoczęła de facto początek rewolucji kulturalnej.
W późniejszym spotkaniu politbiura KPCh została sformowana grupa odpowiadająca za rewolucję kulturalną. 18 maja Lin Biao stwierdził w przemówieniu, że "Przewodniczący Mao jest geniuszem, wszystko, co Przewodniczący mówi, jest prawdą, a jedno słowo Przewodniczącego przeważa nad tysiącem naszych słów". W ten sposób rozpoczęła się pierwsza faza kultu Mao, kierowanego przez Jiang Qing, Lin Biao i innych. W tym czasie Jiang i Lin przechwycili już część rzeczywistej władzy. 29 maja 1966 na uniwersytecie Tsinghua została sformowana pierwsza organizacja Czerwonej Gwardii, której zadaniem było pozbywanie się intelektualistów i wrogów politycznych Mao.
1 czerwca 1966 oficjalna gazeta KPCh, "Dziennik Ludowy", stwierdziła, że wszyscy imperialiści, ludzie powiązani z imperialistami, imperialistyczni intelektualiści etc. muszą być usunięci. Wkrótce rozpoczął się proces usuwania rektorów uczelni i innych wybitnych intelektualistów. 28 lipca 1966 przedstawiciele Czerwonej Gwardii napisali formalny list do Mao, stwierdzający, że masowe czystki są konieczne i słuszne. W ten sposób rozpoczęła się rewolucja kulturalna.

1966: Masowe czystki

1 sierpnia 1966 roku kierownicze ciało decyzyjne KPCh przyjęło uchwałę "Decyzje w sprawie Wielkiej Proletariackiej Rewolucji Kulturalnej". Uchwała stanowiła, że głównym zadaniem rządu chińskiego jest oczyszczenie kraju z intelektualistów i imperialistów. Większość czystek miała być zadaniem maoistowskiej Czerwonej Gwardii.
16 sierpnia miliony członków Czerwonej Gwardii z całego kraju zgromadziły się w Pekinie na szczycie zorganizowanym przez Przewodniczącego. Mao i Lin Biao ukazali się 11 milionom czerwonogwardzistów, spotykając się z aplauzem tłumu. Mao pochwalił przeprowadzone w ostatnim okresie czystki.
Od tego momentu, aż do roku 1976 Czerwona Gwardia rozszerzała strefę swojej władzy i przyspieszała akcję oczyszczania. Czerwonogwardziści zaczynali od rozprowadzania ulotek i broszur z komunistyczną propagandą i listami nazwisk rzekomych kontrrewolucjonistów, a także odgrywania zaimprowizowanych sztuk o propagandowej treści. Następnym krokiem były publiczne egzekucje "kontrrewolucjonistów", rabowanie ich domów, zabijanie i torturowanie ich bliskich.
Do 1966 roku Czerwona Gwardia stała się czołowym narzędziem rzeczywistej władzy w Chinach. Wiele osób zostało bez sądu zabitych lub poddanych torturom. Oficjalnie obowiązujące prawo było swobodnie łamane, policja utraciła jakąkolwiek zdolność interweniowania. Czerwonogwardziści posunęli się też do podpalania świątyń - kościołów, meczetów i innych instytucji religijnych. Do końca roku podjęto też masową akcję niszczenia dzieł starożytnej sztuki, burzenia budynków, palenia książek i zwojów z rękopisami.
W okresie tym atakowano też mnichów, siostry zakonne i misjonarzy. Wielu z nich zesłano do obozów pracy, torturowano i zabijano. Czerwonogwardziści poniżali też swoich szkolnych nauczycieli. Wielu intelektualistów załamało się lub popełniło samobójstwa, wielu innych, w tym prominentni poprzednio politycy i przywódcy, żyło z piętnem kontrrewolucjonistów. Liu Shaoqi został uwięziony i w 1969 roku zmarł z powodu zagłodzenia i braku podstawowych środków do życia. Deng Xiaoping został zesłany do pracy w fabryce silników, skąd dopiero po latach uwolnił go Zhou Enlai.
Działalność Czerwonej Gwardii została pochwalona przez Mao Zedonga, który wydał też instrukcję zakazującą milicji interweniowania w działania Gwardii, pod groźbą uznania za kontrrewolucjonistów.
10 października Lin Biao publicznie skrytykował Liu i Denga jako kapitalistycznych sługusów i zagrożenie. Nieco później Peng Dehuai został ściągnięty do Pekinu i wystawiony na publiczne pośmiewisko.

1967: Walka o władzę polityczną

3 stycznia 1967 Lin Biao i Jiang Qing sprowokowali tzw. styczniową burzę, w czasie której poddano krytyce i czystkom wielu prominentnych działaczy samorządowych w Szanghaju. Otworzyło to Wang Hongwen drogę do władzy w mieście i aparacie partyjnym. W Pekinie Liu i Deng ponownie stali sie obiektem krytyki, ale inni, którzy nie brali w niej udziału, jak Chen Boda i Kang Sheng, wskazywali na przestępstwa zastępcy przewodniczącego rady miejskiej Tao Zhu. W ten sposób została zapoczątkowana polityczna walka między funkcjonariuszami rządu centralnego, a lokalnymi kadrami partyjnymi, w której wykorzystano rewolucję kulturalną jako okazję do oskarżenia rywali o "działalność kontrrewolucyjną".
8 stycznia Mao pochwalił te działania za pośrednictwem Dziennika Ludowego, zachęcając przywódców lokalnych władz do wzmożenia krytycyzmu wobec innych. Spowodowało to falę walki o władzę w lokalnych samorządach, które w ogóle przestały funkcjonować. Zaangażowanie w jakąś formę działalności rewolucyjnej było jedynym sposobem uniknięcia czystki, choć nie dającym żadnej gwarancji bezpieczeństwa.
W tym samym czasie wiele dużych i ważnych organizacji czerwonogwardzistów stanęło przeciwko innych organizacjom, komplikując w jeszcze większym stopniu sytuację. 6 kwietnia Liu Shaoqi został otwarcie skrytykowany przez frakcję Zhonganhai. Po niej nastąpiły protesty i masowe demonstracje, zwłaszcza w Wuhan, 20 lipca, które Jiang Qing określiła mianem działalności kontrrrewolucyjnej - sama poleciała do Wuhan, aby dokonać krytyki Chen Zaidao odpowiadającego za region Wuhan.
22 lipca Jiang Qing nakazała Czerwonej Gwardii zastępowanie Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Czerwonogwardziści przystąpili do przejmowania i rabowania koszar wojskowych, którego nie był w stanie powstrzymać żaden z generałów, co trwało do jesieni 1968.

1968: Kult jednostki

Wiosną 1988 r. rozpoczęłą się kampania nadawania Mao niemal boskiego statusu, którego odmalowano jako źródło wszelkiego życia. W tym samym czasie zaczął też pozyskiwać władzę Lin Biao.
Mao stracił podstawową kontrolę nad krajem i nie był w stanie wpływać na przebieg masowych protestów i grabieży. 27 lipca oficjalnie zakończono zwierzchność Czerwonej Gwardii nad armią, a rząd centralny wysłał jednostki do odzyskania kontroli nad obszarami będącymi w faktycznym władaniu Czerwonej Gwardii. Mao wsparł te tendencje.
W początkach października Mao zdecydował się dokonać kolejnych czystek wśród wysokich urzędników, których zesłano w głąb kraju do obozów pracy. Na 12. plenum 8. kongresu partii komunistycznej został z niej usnięty Liu Shaoqi, a Lin Biao został wiceprzewodniczącym partii, zajmując drugą pozycję za Mao.
W grudniu 1968 Mao zapoczątkował trwający przez następną dekadę ruch wysyłania na prowincję młodych, wykształconych ludzi, którzy mieli otrzymywać edukację od chłopów. Mao widział w tym sposób pozbycia się sił, które w przyszłości mogły stanowić zagrożenie dla centralnych władz partii komunistycznej.

Ocena historyczna

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.