, dzwonek i mala
Wadżrajana to kierunek buddyzmu związany z praktyką tantr, który wyodrębnił się w II wieku n.e. w Indiach w ramach tradycji mahāyāny, gdzie ideałami są postawa bodhisattwy, który rozwija miłujące współczucie (skt. bodhiczitta) dla pożytku wszystkich istot oraz zrozumienie natury rzeczywistości siunjata i wiedzy o naturze Buddy.

Etymologia

Wadżrajana (skt. Vajrayāna, tyb. rdo rje theg pa), także tantrayāna, mantrayāna, potocznie nazywana jest jako Diamentowa Droga, jednak nie jest to precyzyjne tłumaczenie tybetańskiego określenia dordże thekpa. Dordże, czyli wadżra, od której bierze nazwę wadżrajana, określa nie nazwę substancji (diament) – ale nazwę właściwości, czyli trwałości, niezniszczalności. Właściwiej byłoby tłumaczenie „droga niezniszczalnego”. Tybetańczycy rzadko używają tej nazwy, częściej spotyka się nazwę tantrajana lub droga sekretnej mantry. Mianem "dordże" określa się również rytualny przedmiot, który wraz z "dzwonkiem" symbolizuje niedualny stan umysłu, zjednoczenie tzw. "żeńskich i męskich" aspektów oświecenia, tj. pierwotnej mądrości (skt. siunjata) i miłującego współczucia (skt. bodhiczitta), ostatecznego zrozumienia oraz metod prowadzących do tego poziomu. „Droga niezniszczalnego” nie może być w żadnym przypadku przedstawiona jako coś odrębnego od mahajany. W istocie tantrajana (wadżrajana) jest mahajaną. Różni się nie poglądem, a metodami. Szamar Rinpocze, naucza, że trzy pojazdy (drogi) to: pojazd śrawaków (słuchaczy), pojazd pratjekabuddów i pojazd bodhisattwów. W ramach bodhisattwajany istnieje również tantrajana. Za odradzającego się bodhisattwę uważa się m.in. tybetańskiego dalajlamę czy karmapę.
Ponadto tradycja wadżrajany opisywana jest również innymi nazwamiLama Tsong Khapa, Dalai Lama, Hopkins Jeffrey: Tantra in Tibet, (wylie. sNgag-rim chen-mo, dział 1 z komentarzami), Snow Lion Publications, ISBN 0-937938-49-1, 1987:
  • jako tradycja rezultatu, gdyż w czasie praktyki stosuje już trzy ciała Buddy choć to ostateczny poziom oświecenia wg mahajany,
  • jako tradycja metod, gdyż choć nie odróżnia się od mahajany w stosowaniu Sześciu Paramit to jednak posiada nieporównywalnie efektywniejsze metody takie jak np. faza spełniająca "dzogrim" tantr Jogi Najwyższej bezpośrednio do oświecenia, tj trzech ciał buddy, już za życia praktykującego,
  • jako tradycja wadżry, gdyż choć podobnie jak mahajana realizuje gromadzenie dobroczynnego potencjału do oświecenia tzw. "zasługi" i "przekraczającej samsarę" mądrości, ale jednak robi to w sposób równoczesny poprzez praktykę jidama i jednocześnie mądrość bycia w jego naturze siunjata, tak że nie ma oddziału między tymi dwoma nagromadzeniami, ani potrzeby przerw pomiędzy sesją medytacji i pomedytacyjną,
  • jako tradycja pożądań, gdyż przekształca nawet najbardziej nieokiełznane splamienia umysłu bezpośrednio w aktywności do oświecenia np. poprzez praktyki tantryczne,
  • jako tradycja sekretna czy tradycja sekretnej mantry, gdyż ze względu na powyższe wyjątkowe cechy umożliwiające oświecenie już za życia jest jednak niezwykle podatna na niezrozumienie czy przeszkody w praktyce, które są do ominięcia tylko wg sekretnych dogłębnych osobistych instrukcji odpowiedniego mistrza tantr oraz ścisłego przestrzegania świętych zobowiązań "samaja", których porzucenie prowadzi do poważnych konsekwencji przyczynowo skutkowych. Słowa mantra odnosi się tu do protekcji przed licznymi przeszkodami zewnętrznymi (otoczenie), wewnętrznymi (zdrowie) i tajemnymi (w praktyce z umysłem).

Historia

Nauki wadżrajany pierwotnie Budda przekazywał swoim najbliższym uczniom m.in. królowi Indrabodhi. Wadżrajana początkowo rozwijała się ona w Indiach, w średniowieczu trafiła również na Sri Lanki oraz do Azji Centralnej, Indochin, Indonezji, Chiny, Mongolii i Japonii a obecnie najbardziej utożsamiana jest z buddyzmem tybetańskim.
W Indiach, w czasie końcowego rozkwitu buddyzmu wadżrajany, kiedy popularne były nauki tantr Jogi Najwyższej, pojawiło się wielu uznanych mistrzów, takich jak Tilopa, Naropa, Saraha, Maitripa, Virupa, Lalita Wadżra, Niguma, Luipa i wielu innych, wśród których najsłynniejsi znani są jako "Osiemdziesięciu Czterech Mahasiddhów" (skt. Wielkich Buddyjskich Urzeczywistnionych).
W VIII w. przekaz wadżrajany dotarł do Tybetu i Bhutanu z krainy Oddijana dzięki Padmasambhawie (tyb. Guru Rinpocze) i wielkiemu scholastykowi Wimalamitrze oraz dzięki 25 uczniom i uczennicom Padmasambhawy, którzy stali się mahasiddhami. W roku 775 n.e. założono pierwszy klasztor buddyjski Samye. Ich nauczanie dało początek szkole "starożytnych przekazów", zwanej później jako ningmapa. Jednak na skutek prześladowań buddyzmu za czasów króla Langdharmy (838-841), który sympatyzował z szamańską religią bon, praktyki buddyjskie niemal zanikły w Tybecie. Przekaz przetrwał głównie poprzez odnajdywanie "ukrytych skarbów" zwanych termami, którym szkoła ningma zawdzięcza swoje późniejsze odrodzenie za sprawą takich wielkich uczonych jak Longczenpa, oraz nieliczne unikalne bezpośrednie przekazy, np. w "starożytnych" naukach szkoły sakja.
W XI wieku nastąpiło drugie przeniesienie nauk buddyjskich do Tybetu i Bhutanu (tzw. przekaz sarma). Nauki wadżrajany zostały przeniesione i przetłumaczone wtedy z Indii przez takich mistrzów i tłumaczy jak Marpa i Drokmi, dając początek szkole kagyupa, np. poprzez linię Karmapów oraz inicjując "nowożytne" nauki szkoły sakjapa, gdzie kluczową postacią był Sakja Pandita. W tym samym okresie również wiele przekazów nowych nauk zostało przeniesionych do Tybetu przez Atiszę rozwiązując wiele istniejących ówcześnie wątpliwości związanych z tym czy wadżrajanę traktować jako oddzielny od sutr i od mahajany pojazd. Nauki te dały początek szkole kadampa. Dzięki reformie tej szkoły oraz dalszemu rozwinięciu w niej praktyk tantrycznych przez Tsongkhapę w XV wieku powstała nowa tradycja gelugpa. Zanim w XIII wieku kultura buddyjska w Indiach została zniszczona przez ekspansję hinduizmu, islamu i najazdy plemion muzułmańskich, ostatni znaczący rozwój nauk dzięki mistrzowi Jumo Mikjo Dordże, którego nauki stały się podstawą tybetańskiej szkoły dzionangpa. W ostatnich wiekach istniejące nauki różnych tradycji usystematyzowano i rewitalizowano, chroniąc je przed zanikiem, za sprawą takich uczonych jak Jamgon Kongtrul Lodrö ThayeJamgön Kongtrul Lodrö Tayé: "THE TREASURY OF KNOWLEDGE, Book Eight, Part Four: Esoteric Instructions, A Detailed Presentation of the Process of Meditation in Vajrayana", Snow Lion Publications, ISBN 1-55939-284-3.
Obecnie nauki wadżrajany praktykowane są szczególnie w buddyzmie tybetańskim, w szkołach ningma, sakja i kagju, gelug, gdzie występuja uniklane przekazy tantr Jogi Najwyższej. Jednak wadżrajana związana z innym rodzajami tantr występuje również w Japonii w tradycji shingon. W XX wieku na skutek represji chińskich w Tybecie buddyzm został niemal całkowicie zniszczony. Podobnie stało się w komunistycznej Mongolii. Wielu nauczycieli i buddystów z Tybetu, wraz z całym bogactwem nauk i duchowych skarbów buddyzmu tybetańskiego, znalazło schronienie w Indiach, Nepalu i Bhutanie, jak i również na Zachodzie.
Od lat 70. ubiegłego stulecia wadżrajana rozwija się również na Zachodzie. W Polsce nauki wadżrajany pojawiły się jako "Diamentowa Droga" po raz pierwszy dzięki Lamie Ole Nydahlowi w roku 1976, były to nauki związane z przekazem tybetańskiej szkoły kagyu. W 1995 zawiązano Polską Unię Buddyjską, od 1997 pod patronatem Jego Świątobliwości Dalajlamyhttp://www.buddyzm.eu.org/ Polska Unia Buddyjska.

Praktyka

W wadżrajanie praktyki przekazywane są od czasów Buddy w nieprzerwanej linii od nauczyciela do ucznia. To dlatego tak ważna jest tu rola duchowego nauczyciela – lamy, jako spadkobiercy autentycznej linii przekazu. Bez jego kierownictwa uczeń nie ma dostępu do najgłębszych nauk i praktyk, takich jak mahamudra, dzogczen i tantry Jogi Najwyższej.
W systemie wadżrajany, oprócz rozwijania współczucia, kładzie się nacisk na praktykę tantr buddyjskich, utrzymywania ślubowań bodhisattwy i ślubowań tantrycznych. Tantry nie koncentrują się jedynie na intelekcie, lecz angażują cały potencjał człowieka, pełne spektrum doświadczeń. Jest to konsekwentny system technik medytacyjnych, które polegają między innymi na wizualizacji określonych form buddów, powtarzaniu mantr, usypywaniu mandali, czy stosowaniu jogicznych ćwiczeń. Z tego powodu ścieżka ta nazywana jest czasami mantrayāna lub tantrayāna. Więcej patrz w artykule Tantry Jogi Najwyższej o klasyfikacji tantr.
Słowo tantra dosłownie znaczy "sieć", "tkać". Odnosi się do najsubtelniejszego stanu umysłu, którego kontynuacja trwa po śmierci poprzez kolejne odrodzenia, zwanego "Przejrzystym Światłem". Stan ten, zwany również naturą buddy, jest nieoddzielny od doskonałego oświecenia, w taki sposób, jak dwie nici splecione są w gęstej fakturze materiału. Osiągnięcie tego stanu przez praktykującego, jest dlatego trwałe i niezniszczalne. Wadżrajana kładzie największy nacisk na uzyskanie wolnego od konceptualnych wyobrażeń medytacyjnego wglądu, i zgodne z nim działania dla pożytku wszystkich czujących istot (bodhiczitta) w codziennym życiu.
"Wadżrajana nie jest ograniczoną doktryną, ale ścieżką nieskończonego rozwoju. Całkowicie wychodzi poza dualistyczne medytacje i koncepcje. W wadżrajanie życie nie jest problemem do rozwiązania, lecz doświadczeniem o niewyczerpalnym bogactwie i twórczej energii. Nic nie jest odrzucane ani negowane, bowiem ten, który praktykuje wadżrajanę, rozwija umiejętności dostrzegania i wrażliwość na korzystne aspekty wszystkiego, co istnieje"Tarthang Tulku  "Gest równowagi. Przewodnik po świadomości, zdrowiu i medytacji", Rebis Dom Wydawniczy, ISBN 83-7120-644-5.

W tradycyjnej mahajanie bodhisattwa praktykuje postawę bodhiczitta oraz właściwe zrozumienie rzeczywistości, zgodnie z naukami o "pustości" Siunjata i naturze Buddy poprzez Sześć Paramit, zbierając stopniowo oraz oddzielnie (podczas medytacji lub poza nią) nagromadzenie tzw. zasługi (dobroczynnego potencjału) i mądrości, niezbędnych, aby osiągnąć oświecenie, tj trzy ciała Buddy, co zajmuje czas trzech niezliczonych okresów (skt. kalpa). Wadżrajana jednak posiada szczególne metody praktyk, które umożliwia owe zrealizowanie bodhisattwie niezwykle szybko oraz nie-oddzielnie (tym samym czasie), zwłaszcza poprzez praktykę Tantr Jogi Najwyższej, bezpośrednio prowadząc do oświecenia, tj trzech ciał buddy, już za życia praktykującego.

Nauki Trzeciego Obrotu Kołem Dharmy a teoria wadżrajany

W teorii wadżrajany główny nacisk kładzie się na nauki o naturze umysłu i rzeczywistości w celu zrealizowania bezpośrednio doskonałej obecności poza wszelkimi konceptualnymi wyobrażeniami, zwanej Przejrzyste Światło, stanu, który określany jest niekiedy jako absolutnie istniejący. Nauki te biorą źródło z tantr buddyjskich, szczególnie takich tantr Jogi Najwyższej jak Guhjasamadża oraz Kalaczakra. Teorię wadżrajany jednak można odnieść również do nauk tzw. "Trzeciego obrotu Kołem Dharmy", jako trzeciej klasy nauk udzielonych przez Buddę, nauk o naturze Buddy. Jeden z wielkich tybetańskich mistrzów medytacji, Khenpo Tsutrim Gyamtso Rinpocze, wyjaśnia to w ten sposóbKhenpo Tsutrim Gyamtso Rinpocze: "Stopnie Medytacji Pustki", Marpa Translation Committee, Szczecin 1997:
"Sutry nauczają, że Budda obrócił Kołem Dharmy trzy razy. Za pierwszym razem nauczał, że zjawiska istnieją ale są pozbawione 'ego'. Za drugim razem nauczał, że zjawiska nie istnieją, że są 'puste'. Za trzecim razem nauczał o absolutnej rzeczywistości, o 'przejrzystym świetle umysłu'."

Nauki o naturze Buddy miały swój rozkwit w Indiach od pierwszego tysiąclecia n.e. Najpierw pojawiły się filozoficzne doktryny braci Asanga i Vasubandhu, dla których inspiracją był Maitreya i sutry Nirvana oraz Srimala. Według ich nauk wszystkie zjawiska są uwarunkowane z wyjątkiem natury buddy (skt. Tathagatagarbha). Stoi to w opozycji do omylnie rozumianej koncepcji pustości (skt. Sunjata), jako nicości (na sposób nihilizmu). Jednak nauki o naturze Buddy nie przeczą wcale właściwemu zrozumieniu filozofii Środkowej Ścieżki (skt. madhjamaka) o "pustości" siunjata, ale są niczym uzupełnienie w celu kompleksowego opisania natury rzeczywistości, która jest poza wszelkimi punktami odniesienia, dualizmem obiekt-subiekt, czy konceptualnością (patrz: Natura Buddy, a "pustość"). Według buddyjskich szkół dzionang, i niektórych podszkół kagyu i nyingma nauki te opowiadają poglądowi szentong, tymczasem pozostałe szkoły takie jak gelug i sakja odnoszą je do nauk jogaczara. Pierwotnie w Tybecie za czasów wprowadzania tam buddyzmu wielki indyjski pandita Śāntarakṣita (ok. VIII w n.e.), który był opatem słynnego indyjskiego centrum monastycznego Nalanda, nauczał poglądu zwanego "jogaczara-swatantrika-madhjamaka", który łączył ówczesny mu przekaz Nagardżuny „madhjamaki” z przekazem Asangi o „naturze Buddy" związanym z jogaczarąShantarakshita and Ju Mipham: "The Adornment of the Middle Way" Padmakara Translation, 2005, ISBN 1-59030-241-9.
Przy tym można zaznaczyć, że pogląd szentong stanowiący iż natura umysłu (natura Buddy, mądrość buddy) nie jest pozbawiona własnego istnienia, ale jest pozbawiona zakrywających ją wszelkich nietrwałych błędów i splamień, nie jest wyłącznie poglądem tantryków. Przedstawiciele szentong udowadniają, że jest on zawarty w wielu sutrach i siastrach (komentarzach do sutr). Nie należy rozumieć, iż ci, którzy kroczą ścieżką mahajany są zwolennikami rangtong, a ci, którzy kroczą ścieżką tantry zwolennikami szentong. Szentong służy jako antidotum, jeśli medytujący zbytnio przyzwyczaja się do negowania wszelkich doświadczeń i w efekcie nie dostrzega doskonałych właściwości dharmakai. Z kolei rangtong jest konieczny wówczas, gdy adept niewłaściwie rozumie sposób, w jaki istnieje natura buddy, prawdziwa pustka, czy mądrość buddy. W szkole gelug nauczany jest pogląd prasangiki co wg szentong odpowiada poglądowi rangtong, ale praktyki tantryczne również są ważną częścią nauk tej szkoły (chociażby bardzo ważna dla tej szkoły tantra Kalaczakry, która ma swoje sześć jog, równie głębokich jak sześć jog Naropy czy Nigumy). W czasie praktyk tantrycznych w gelug mówi się w finalnym stanie o „jedności błogości i pustki” – czyli tak, jak czyni się to w kagju czy ningma. Jeden z uczniów Khenpo Rinpocze (specjalisty od szentong) mówił, iż w gelug stosują pogląd szentong jako „zręczną metodę” podczas samej praktyki, w fazie dzog rim. Drikung Kagyu – naucza na ogół poglądu rangtong. Drukpa Kagyu – szentong. Wśród Karma Kagyu jedni nauczyciele zwracali uwagę na ten, a inni na tamten pogląd. Np. VIII Karmapa Mikjo Dordże nauczał głównie rangtong, VII Karmapa Czedrak Gjamtso – szentong. Z punktu widzenia takich nauczycieli nauki są tylko metodą. Stosuje się taką, która jest potrzebna w danym momencie.

Bibliografia

  • Dalajlama Tenzin Giaco, Świat buddyzmu tybetańskiego, Wydawnictwo MUDRA, 2002
  • John Powers, Introduction to Tibetan Buddhism, (tłum. polskie: Wprowadzenie do Buddyzmu Tybetańskiego), Wydawnictwo A, Kraków, 1999
  • Lama Ole Nydahl, Jakimi rzeczy są, Wydawnictwo 108, Gdańsk, 1995
  • Lama Ole Nydahl, Budda i miłość, Wydawnictwo Jacek Santorski & CO, Warszawa, 2007
  • Khenpo Tsutrim Gyamtso Rinpocze, Stopnie Medytacji Pustki, Marpa Translation Committee, Szczecin 1997
  • Sogyal Rinpocze, Tybetańska księga życia i umierania, Wydawnictwo Mandala, Warszawa 2005
  • Lati Rinpocze, Hopkins Jeffrey, Śmierć, stan pośredni i odrodzenie w buddyzmie tybetańskim, Wydawnictwo A, 1999
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.