Władysław Orkan (urodzony 27 listopada 1875 w Porębie Wielkiej - zmarł 14 maja 1930 w Krakowie) to pisarz tworzący w okresie Młodej Polski, chociaż do nurtu modernistycznego ani on sam, ani współcześni go nie zaliczali.
Naprawdę nazywał się Franciszek Xawery Szmaciarz (Smaciarz). W 1898 roku zmienił nazwisko na Smreczyński, od nazwiska rodowego matki Smreczak.
Pochodził z ubogiej wiejskiej rodziny; z trójki rodzeństwa (najmłodsza była siostra Maria) on i jego starszy brat Stanisław, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zdobywali wykształcenie.
Wbrew woli ojca, który młodszego syna przeznaczył do pracy na roli, obaj po ukończeniu szkoły elementarnej w Szczyrzycu, prowadzonej przy klasztorze Cystersów, kontynuowali naukę w Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matka co tydzień chodziła do synów z jedzeniem, ponad 70 km pieszo z Poręby do Krakowa. Jej poświęcenie, oddanie dzieciom opisał w powieści Matka jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski Ignacy Sewer Maciejowski, pierwszy literacki opiekun Orkana.
W gimnazjum budził sensację swym góralskim pochodzeniem, ciesząc się jednocześnie dużą sympatią wśród kolegów.
Angażował się bardzo w działalność wielu kółek szkolnych, uczęszczał na zebrania tajnych organizacji niepodległościowych i przede wszystkim dużo czytał. Pierwsze utwory zaczął publikować w czwartej klasie. Ponieważ władze austriackie nie zezwalały uczniom na tego typu działalność, pisał pod pseudonimem Orkan, co oddawało jego buntownicze nastroje.
W tak intensywnie prowadzonym życiu brakowało miejsca na naukę i siódmą klasę ukończył z czterema ocenami niedostatecznymi, z pozostałych przedmiotów, łącznie z językiem polskim, mając zaledwie trójki. Zamierzał kontynuować naukę, ale mimo próśb matki i Ignacego Sewera Maciejowskiego oraz możliwości uzyskania eksternistycznej matury, do egzaminu maturalnego nigdy nie przystąpił.
Po niepowodzeniach w uzyskaniu stałej posady urzędniczej w Krakowie powrócił do Poręby, aby z małymi przerwami na wyjazdy zagraniczne (do Włoch, Szwajcarii i na Ukrainę) czy do Zakopanego pozostać w Gorcach do końca życia.
W tym czasie nie żył już ojciec pisarza, drwal z zawodu, którego przywaliło w lesie drzewo. Jego rysy oraz mocowanie się z odwiecznym żywiołem puszczy Orkan nadał Prokopowi, bohaterowi swojej powieści Drzewiej.
Za debiut Orkana przyjmuje się Nowele wydane w 1898 roku, do których przedmowę, zgodnie z panującym wówczas zwyczajem, napisał uznany już w literaturze, 10 lat starszy od Orkana autor Na Skalnym Podhalu Kazimierz Przerwa-Tetmajer.
Kiedy za powieść W Roztokach w 1903 dostał niewielkie honorarium, rozpoczął budowę nowego domu. Stara chałupa Smreczyńskich nie nadawała się już do remontu. Latem 1905 zamieszkał u siebie. Kłopoty finansowe, jakie nękały go przez całe życie, były przyczyną, że dom nigdy nie został w pełni ukończony.
W tym czasie Orkan poznał pracującą na poczcie w Niedźwiedziu Marię Zwierzyńską. Przyjechała spod Lwowa dla ratowania zagrożonych gruźlicą płuc. Ślub wzięli w Zakopanem, świadkami byli Jan Kasprowicz i Tadeusz Pini. Z tego związku była Zosia, jedyne dziecko Orkana.
Maria umarła, kiedy Zosia miała trzy lata. Orkan dowiedział się o tym w dwa tygodnie po pogrzebie, sam przebywał wówczas w szpitalu w Krakowie.
Maria Zwierzyńska pochowana jest na cmentarzu w Niedźwiedziu.
Wychowaniem Zosi zajęła się siostra pisarza, Maria Moszowa, żona znanego kowala artystycznego z Zakopanego. Orkan bardzo kochał swoje jedyne dziecko, ale zajęty ciągłymi troskami materialnymi, kłopotami z wydawcami nie poświęcał jej zbyt wiele czasu.
Druga żoną pisarza była Bronisława Folejewska. Jako jedyna spośród kobiet związanych z pisarzem nie lubiła domu pod Pustką i rzadko tu bywała. Również Poręba nie lubiła nowej pani na Orkanówce, nie wybaczając jej rozwodu z pierwszym mężem.
Po śmierci Orkana dom pozostał w rękach Folejewskich, ostatnim spadkobiercą był starszy syn Bronisławy, Witold, profesor Uniwersytetu w Poznaniu.
Władysław Orkan pisał dramaty, wiersze i powieści i nowele, utwory publicystyczne, w tym reportaż Drogą Czwartaków, w którym zawarł własne wspomnienia oficera legionów.
Tematyką jego utworów był głównie obraz biednej polskiej wsi. Ale był również wspaniałym humorystą (Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy), piewcą urody gorczańskiego pejzażu. Jego baśń z dawnych czasów Drzewiej, obok powieści W roztokach szczytowe osiągnięcie pisarza, porównywana jest do Puszczy Jodłowej Żeromskiego. Zaangażowany był bardzo w nurt regionalizmu podhalańskiego, był przez pewien czas przewodniczącym Związku Podhalan.
W 1927 roku pisarz obchodził jubileusz 30-lecia pracy twórczej. Z tej okazji w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie odbyła się sesja naukowa. Uroczystości zorganizowane w Nowym Targu ściągnęły tłumy nie tylko Podhalan. Nie powiodły się jednak zabiegi przyjaciół o ustanowienie stałej pensji twórczej. W trzy lata później nagrodę literacką przynało pisarzowi m.st. Warszawa, ale nie zdążył już jej odebrać.
Zmarł w Krakowie, dokąd pojechał odwiedzić umierającą córkę. Zosia umarła w dwa tygodnie później, nie dowiedziawszy się o śmierci ojca. Pochowana jest na cmentarzu w Niedźwiedziu (w Niedźwiedziu znajduje się również grób Witolda Folejewskiego, pasierba Orkana).
Władysław Orkan został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W rok później specjalnym pociągiem jego trumna została przewieziona do Zakopanego. Pociąg zatrzymywał się na każdej stacji, całe Podhale żegnało dumaca z Gorców. Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku jego grób znajduje się w sąsiedztwie Tetmajera, Chałubińskiego i Sabały.
W 1934 roku Polonia amerykańska ufundowała pomnik Władysława Orkana, który stanął na Rynku w Nowym Targu. W 2003 roku został on przeniesiony do Niedźwiedzia, rodzinnej miejsowości pisarza, gdzie został usytuowany w centrum wsi. Natomiast w Nowym Targu postawiono bliźniaczy pomnik.
Twórczość Władysława Orkana
  • Poezje
    • Nad grobem Matki. Dumania. Kraków 1896
    • Z tej smutnej ziemi. Lwów 1903
    • Z martwej roztoki. Kraków 1912
    • Pieśni czasu. Piotrków 1915
  • Dramaty
    • Skapany świat. Dramat w czterech aktach z epilogiem. Lwów 1903
    • Ofiara. Fragment w trzech aktach z r.1846. Kraków 1905
    • Wina i kara. Tragedia. Kraków 1905
    • Franek Rakoczy. Epilog w trzech aktach. Lwów 1908
  • Nowele
    • Nowele (z przedmową K. Tetmajera). Warszawa 1898
    • Nad urwiskiem. Szkice i obrazki. Lwów 1900
    • Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy. Kraków 1905
    • Miłość pasterska. Nowele. Lwów 1908
    • Wesele Prometeusza. Warszawa 1921
  • Powieści
    • Komornicy. Lwów 1900
    • W roztokach (tom I i II). Lwów 1903
    • Pomór. Kraków 1910
    • Drzewiej. Kraków 1912
    • Kostka Napierski. Warszawa 1925
  • Publicystyka
    • Drogą Czwartaków. Od Ostrowca na Litwę. Kraków 1916
    • Listy ze wsi (tom I i II). Warszawa 1925-1927
    • Warta. Studia, listy, szkice. Lwów 1926
    • Wskazania. Warszawa 1930
  • Utwory nieukończone
    • Czantoria (i inne pisma społeczne). Warszawa 1936
Literatura:
  • Stanisław Pigoń, Władysław Orkan. Twórca i dzieło, Kraków Kraków 1958
  • Józef Dużyk, Władysław Orkan, Kraków 1975
  • Julian Krzyżanowski, Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy. Rzecz o Władysławie Orkanie, Zakopane 1927
  • Bolesław Faron, Władysław Orkan, Kraków 2004
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.