Trybunał Konstytucyjny to nazwa organu władzy sądowniczej (tzw. sądownictwa konstytucyjnego) w Polsce i wielu innych państwach świata. Jego głównym zadaniem jest kontrolowanie zgodności norm prawnych niższego rzędu z normami prawnymi wyższego rzędu, a głównie z Konstytucją.

Historia

W Polsce Trybunał Konstytucyjny ustanowiono nowelą konstytucyjną z 1982 r., a powołano do życia ustawą z 29 kwietnia 1985 r. Jego pozycja i kompetencje były ograniczone. Tylko niektóre orzeczenia Trybunału były ostateczne: orzeczenia o niekonstytucyjności ustawy mogły zostać odrzucone uchwałą Sejmu podjętą większością 2/3 głosów. Dalej idące zmiany stały się możliwe dopiero po 1989 roku. Pomimo wspomnianych ograniczeń, Trybunałowi udało się wypracować niezależność i ważne orzecznictwo. W latach 90. koncentrujące się wokół nowych zasad ustroju: zasady demokratycznego państwa prawnego i zasady równości.
Rozwiązania wzmacniające pozycję Trybunału wprowadziła Konstytucja RP 1997 r. oraz ustawa z 1 sierpnia 1997 r. roku o Trybunale Konstytucyjnym.

Pozycja ustrojowa

Trybunał Konstytucyjny jest odrębnym od sądów, samodzielnym organem konstytucyjnym państwa. Składa się z 15 sędziów, z których każdy jest wybierany przez Sejm na 9-letnią kadencję. Niezawisłość Trybunała ma zapewnić przede wszystkim zakaz wybierania sędziego na kolejną kadencję oraz zakaz usunięcia ze stanowiska w trakcie kadencji. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału mianuje Prezydent RP spośród dwóch kandydatów przedstawionych na każde z tych stanowisk przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału.
Trybunał uchwala regulamin określający wewnętrzny tok postępowania oraz uchwala statut określający wewnętrzną organizację Biura Trybunału.
Nie wszystkie orzeczenia są wydawane w pełnym składzie. Trybunał najczęściej działa w mniejszych składach, według ściśle określonych reguł zależnych np. od rodzaju rozstrzygnięcia.
Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są, od 1997 r., ostateczne. Wchodzą one w życie w z dniem ogłoszenia.

Kompetencje Trybunału

Zakres działania Trybunału określa Konstytucja. Do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego należy:
  • badanie zgodności ustaw i ratyfikowanych umów miedzynarodowych z Konstytucją ( w tym wypadku z konstytucją 1997 roku)
  • badanie zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi
  • badanie zgodności umów międzynarodowych z ustawami, jeżeli ich wprowadzenie wymaga uchwalenia odpowiedniej ustawy
  • kontrola norm, w tym rozpatrywanie skarg konstytucyjnych
  • rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa
  • orzekanie o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych
  • uznawanie przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej

Kontrola norm

Podstawowym zadaniem Trybunału jest kontrola normatywnych aktów prawnych: ustaw, umów międzynarodowych oraz innych przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe.
Kontrolę norm dzieli się na kontrolę prewencyjną (określaną też kontrolą a priori) i kontrolę następczą (kontrola a posteriori). Pierwsza, wprowadzona w 1989 roku, ogranicza się do kontroli na podstawie wniosku Prezydenta RP i może się odnosić tylko do ustaw już uchwalonych przez Sejm i Senat i przedstawionych Prezydentowi do podpisu oraz do umów międzynarodowych przedstawionych Prezydentowi do ratyfikacji.
Większe znaczenie ma kontrola następcza. Konstytucyjność aktu normatywnego może zakwestionować niemal każdy organ konstytucyjny państwa - jest to tzw. inicjatywa powszechna. Inicjatywa szczególna pozwala na kwestionowanie tylko takich aktów normatywnych, których treść dotyczy zakresu działania wnioskodawcy. W tym przypadku wnioskodawcą może być określona liczba podmiotów: np. organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego, ogólnokrajowe organy związków zawodowych czy Krajowa Rada Sądownictwa. Kontrola normy prawnej może też być zainicjowana skargą konstytucyjną.
Istnieje też możliwość formułowania tzw. pytań prawnych (jest to tzw. inicjatywa konkretna w odróżnieniu od inicjatywy abstrakcyjnej). Z wnioskiem o rozstrzygnięcie kwestii, czy dany przepis prawny jest zgodny z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami, może zwrócić się każdy sąd jeżeli zależy od tego rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed tym sądem.
Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym przewiduje w art. 42 trzy kryteria kontroli. Są to:
  • treściowa zgodność kontrolowanego aktu normatywnego (jego przepisów) z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami
  • badanie dochowania trybu wymaganego przepisami prawa dla wydania kontrolowanego aktu normatywnego
  • ustalenie, czy organ, który wydał akt normatywny, ma kompetencję do jego wydania (np. istnienie podstawy prawnej wydania aktu podustawowego)
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.