Tripitaka (sanskryt, w pali tipitaka (bez 'r')), to zbiór nauk buddyjskich, spisany w języku pali, który obowiązuje w najstarszej, pierwotnej tradycji, therawada.
Tipitaka nazywana jest kanonem palijskim, składa się z trzech części -- koszy (w Polsce spotyka się określnie trójkosz):
  1. Vinaja Pitaka (Kosz Dyscypliny) --- zbiór zasad życia zakonnego (sanghi) dla mnichów (bhikkus) i mniszek (bhikkunis). Składa się z dwóch części:
    1. Suttavibhanga -- zawiera przede wszystkim podstawowe zasady życia mnichów i mniszek; zasady te zostały zebrane w rozdziale nazwanym Patimokkha, w którym wyszczególniono 277 reguł dotyczących mnichów, oraz 311 dotyczących mniszek.
    2. Khandhaka
      1. Mahavagga -- zawiera mowy Buddy, wygłoszone niedługo po osiągnięciu oświecenia, do pięciu [1] uczniów; zawiera także opowieści o ich drodze do stanu oświecenia.
      2. Cullavagga -- zawiera zasady etyczne i obowiązki dotyczące mnichów, sposoby postępowanie w przypadku agresji wewnątrz sanghi, a także opowieść o powstaniu pierwszego zgromadzenia mniszek.
      3. Parivara -- podsumowanie, oraz rozszerzenie i uściślenie dwóch wcześniejszych podrozdziałów.
  2. Sutta Pitaka (Kosz Sutt,
    1. Digha Nikaya (digha = długi) -- zawiera 34 "długie" sutty.
    2. Majjhima Nikaya (majjhima = średni) -- zawiera 154 sutty o różnej długości.
    3. Samyutta Nikaya -- zawiera zbiór (samyutta = grupa lub zbiór) dyskursów, w skład którego wchodzi 2889 krótkich sutt, które są z kolei podzielone na 56 grup.
    4. Anguttara Nikaya -- zawiera zbiór "pomocniczych" sutt, zawierających szczegółowe wyjaśnienia Dhammy. Zostały pogrupowane w nipaty w zależności od tego ile elementów doktryny zostało w danej sutrze poruszone. I tak w Eka-nipata (Zbiór "pojedynczych") zawiera sutty omawiające po jednym elemencie Dhammy, Duka-nipata (Zbiór "podwójnych") zawiera sutty omawiające dwa elementy Dhammy itd.
    5. Khuddaka Nikaya ("Zbiór krótkich ksiąg") --- zawiera piętnaście ksiąg średniej długości, między innymi słynną "Dhammapade" (w Polsce wydana pod tytułem "Ścieżka mądrości Buddy").
  3. Abhidhamma Pitaka --- zawiera teksty dotyczące filozoficznych aspektów Dhammy, wg tradycji tezy w niej zawarte zostały sformułowane przez Buddę kilka tygodni (ok. czterech do siedmiu) po osiągnięciu przezeń oświecenia. Składa się z siedmiu rozdziałów, ale uważa się że pierwszy i ostatni są najważniejsze.
    1. Dhammasangani ("Wyliczenie zjawisk") -- zawiera wykaz wszystkich podstawowych form (paramattha dhamma) jakie można spotkać w tym świecie.
    2. Vibhanga -- kontynuacja wcześniejszego rozdziału, zapisana w bardziej zwartej formie.
    3. Dhatukatha -- wyjaśnienie dwóch wcześniejszych rozdziałów w formie pytań i odpowiedzi.
    4. Puggalapannatti -- zawiera opis [2] ludzkich charakterów.
    5. Kathavatthu -- spisane przez Moggaliputta Tissa w trzecim wieku przed naszą erą wyjaśnienia do kontrowersyjnych punktów doktryny buddyjskiej.
    6. Yamaka -- zawiera logiczną analizę wielu spośród zaprezentowanych w Abhidhammie koncepcji.
    7. Patthana -- najdłuższa księga w Tripitace (w jednym z wydań ponad 6 tysięcy stron), w której opisano prawa (paccayas) rządzące światem, które bezpośrednią oddziaływują na dhammy (opisane w pierwszym rozdziale).

Historia

Pierwszy zebranie uczniów Buddy odbyło się w porze deszczowej, tuż po parinirwanie Buddy (ok. 480 r. p.n.e). Miejscem zebrania była miejscowość Rajagaha (w Indiach), uczestniczyło w nim 500 mnichów, którym przewodniczył Mahakaśjapa. Celem zgromadzenia była recytacja nauk Buddy, które ten wygłosił w ciągu 45 lat nauczania. Mnich Upali wyrecytował Vinaja (wskazania), które zostały zaakceptowane i przyjęto nazywać je Vinaja Pitaka (pitaka - kosz). Mnich Ananda, kuzyn Buddy, wyrecytował Dhamme (sanskryt Dharma, nauki, dyskursy), którą również zaakceptowano i nadano nazwę Sutta Pitaka.
100 lat po Pierwszym Soborze (ok. 380 r. p.n.e), został zwołany kolejny, w miejscowości Vesali, podczas którego zebrało się ok siedmiuset mnichów. Tym razem celem zebrania było przedyskutowanie kontrowersyjnych punktów Vinaja Pitaka. Miała wówczas miejsce pierwsza schizma, podczas której część mnichów (odłam Mahasanghika) odrzuciła Vinaja i Sutta, jako ostateczne nauki Buddy. Można uznać to za początek buddyzmu mahajana.
W 250 roku przed naszą erą, indyjski król Asioka zwołał w Pataliputra Trzeci Sobór. (Tu również, podczas dyskusji nad doktryną, doszło do rozłamu.) Wyrecytowana została Abhidhamma Pitaka, oraz dodatkowe rozdziały Privara do Vinaja, oraz Apanda do Sutta. Ten sam król, 3 lata później, wysłał swojego syna Mihindę oraz córkę Sanghamitta na Cejlon (obecnie Sri Lanka), by rozpropagowali tam buddyzm. Misja była skuteczna, wkrótce buddyzm stał się na Sri Lance popularną religią. Tam też miał miejsce Czwarty Sobór (wg tradycji Therawady), zwołany przez króla Vattagamani, podczas którego pięciuset recytatorów i skrybów, spisało w języku pali, na liściach palmowych (co odpowiada ok. 12 tysięcom stron), nauki Vinaja, Sutta i Abhidhamma.
Ponieważ spis obejmował trzy (tri) kosze (pitaka), został nazwany Tipitaką.
Na podstawie //www.accesstoinsight.org (strona zawiera wiele sutt w języku angielskim) oraz innych źródeł.
Zobacz też:
Sutra, Buddyzm, Glosariusz buddyjski
http://www.kul.lublin.pl/efk/hasla/a/abhidharma.html - hasło abhidharma w Powszechnej Encyklopedii Filozofii
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.