Ontologia lub metafizyka to dział filozofii, który stara się odpowiadać na pytania o to z czego składa się Wszechświat i na jakich zasadach funkcjonuje w sensie jak najbardziej ogólnym, wychodzącym poza to co da się zbadać metodami nauk przyrodniczych. W zakres problematyki metafizycznej zaliczamy:
  1. Ontologię
  2. zagadnienia wyrastające z dociekań nad poznaniem
  3. zagadnienia wyrastające z dociekań nad przyrodą
  4. zagadnienia wyrastające z religii i rozważań etycznych.

Etymologia

Etymologia słowa wywodzi się z języka greckiego. Z gr. to on oznacza to, co jest; cokolwiek. Można więc stwierdzić, że słowo "ontologia" może oznaczać naukę o wszystkim co jest. Terminy ontologia i metafizyka są czasem stosowane zamiennie.
Termin ontologia pojawił się w literaturze filozoficznej dopiero w XVII wieku. Używał go w swych pismach niemiecki teolog i filozof Johannes Clauberg, a spopularyzował go Christian Wolff w swym podziale filozofii na ontologię, kosmologię i psychologię.
Według fenomenologów ontologia to wszelkie dociekania tzw. istoty rzeczy, poznawanej przez wgląd w tą istotę (Wesensschau).
Przykłady pojęć analizowanych przez metafizykę
  1. Substancja
  2. Byt rzeczywisty (taki który istnieje w rzeczywistości np. książka, stół, itd.) i byt tylko pomyślany (istnieje tylko w myślach, np. centaury, nimfy, wróżki).
  3. Przedmioty realne (przedmioty, zdarzenia, które w jakimś czasie istniały, bądź też istnieją, lub też będą istnieć) i przedmioty idealne (twory ponadczasowe, liczby, idealne figury geometryczne i stosunki zachodzące pomiędzy nimi; także cechy abstrakcyjne tj. w znaczeniu oderwanym od konkretnych przedmiotów, np. piękno samo w sobie, sprawiedliwość jako taka).
  4. Pojęcia modalne (z łac. modi existendi) - np. pojęcie możliwości, pojęcie konieczności.

Zagadnienia wynikające z refleksji nad poznaniem

  1. Spór o uniwersalia
  2. Zagadnienienie przedmiotów idealnych
Przyczyną tzw. sporu o uniwersalia stał się pogląd Platona zakładający, że tylko świat idei stanowi prawdziwą rzeczywistość. Idee platońskie to pojęcia abstrakcyjne, niedostępne spostrzeżeniu zmysłowemu ani wyobrażeniu. Tylko poznanie rozumowe zaznajamia człowieka ze światem idei (aprioryzm skrajny). Ideami są na przykład twory, takie jak piękno samo w sobie (w odróżnieniu od poszczególnych rzeczy pięknych). Uniwersalia można utożsamiać z platońskimi ideami (jako cechy wspólne różnych bytów tego samego rodzaju decydują o przynależności do tego rodzaju). Przedmiotem sporu o uniwersalia była następująca kwestia: czy uniwersalia posiadają byt rzeczywisty i samoistny oraz czy są one bytem rzeczywistym czy bytem tylko pomyślanym?
  • według Platona uniwersalia posiadają zarówno byt rzeczywisty i samoistny. Uniwersaliami są idee będące tzw. przedmiotami ogólnymi np. koń w ogóle, człowiek w ogóle. Pogląd ten jest nazywany skrajnym realizmem pojęciowym.
  • według Arystotelesa – uniwersalia istnieją tylko poprzez rzeczy jednostkowe, stanowiąc ich formę. Byt samoistny (substancjalny) mają tylko rzeczy jednostkowe, tzn. że uniwersalia nie maja bytu samoistnego. Np. idea człowieka (człowieczeństwo) istnieje tylko jako własność poszczególnych ludzi. Pogląd ten nazywamy umiarkowanym realizmem pojęciowym.
  • według Stoików – idee nie istnieją jako byt rzeczywisty, lecz mogą istnieć jako byt pomyślany tzn., nie ma uniwersaliów, lecz istnieją ich pojęcia. Pogląd taki nazywamy konceptualizmem pojęciowym.
  • według Cyników – uniwersalia nie istnieją ani jako byt rzeczywisty, ani jako byt pomyślany (gdyż niepodobna myśleć jest o jakieś rzeczy, która nie jest określona co do żadnej cechy, która odróżniałaby ja od innej rzeczy tego samego rodzaju). Pogląd ten nazywamy nominalizmem pojęciowym.
Współcześnie spór o uniwersalia dotyczy kwestii czy nauki aprioryczne (np. matematyka) badają świat tworów idealnych (liczby, funkcje) istniejący niezależnie od naszego umysłu, czy tez świat taki w ogóle nie istnieje.
  • Według fenomenologii – istnieje niezależny od umysłu świat tworów idealnych zaś aksjomaty są wyrazem poznania tego świata, dostępnego dla nas poprzez wgląd w istotę.
  • Według innego poglądu – świat idealny nie istnieje, aksjomaty to rodzaj definicji (definicje uwikłane) pewnych terminów, które w nich występują i mogą być jako takie przyjmowane w sposób arbitralny. Istnieje tylko świat tworów realnych dany doświadczenie – matematyka buduje aparat pojęciowy dla poznania tego świata.

Zagadnienie idealizmu metafizycznego
Drugim zagadnieniem wynikającym z metafizycznych refleksji nad poznaniem jest kwestia przedmiotów idealnych. W epistemologii idealizm przyjmuje dwie formy - immanentną i transendentną. Z kolei w ontologii wyróżniamy inne kierunki idealistyczne: idealizm subiektywny i idealizm obiektywny.
Metafizyczny idealizm subiektywny
Główne założenia metafizycznego idealizmu subiektywnego w wersji immanentnej w zastosowaniu do ciał przedstawiają się następująco:
  • Ciała to wrażenia lub układy wrażeń poznającego je podmiotu. Wrażenia nie są substancjami i nie mogą istnieć bez podmiotu. Skoro zaś nie są substancjami to istnienie wrażeń nie może być rozumiane tak jak istnienie substancji. W takim razie, jeśli mówimy iż wrażenia istnieją, mamy na myśli:
„ktoś to wrażenie przezywa, ktoś go doznaje”
  • Ciała są tylko układami wrażeń (Berkeley) a wiec orzekając ich istnienie orzekamy o nich w takim sensie jak o wrażeniach, a wiec: ciała istnieją to znaczy, ktoś ich doznaje, ktoś je przeżywa, ktoś jest ich świadomy.
  • Najwybitniejszym wyznawcą tej tezy był George Berkeley, który wyraził ją w formule esse = percipi, tzn. że jeśli idzie o ciała to ich istnienie polega na tym, że są postrzegane.
Metafizyczny idealizm subiektywny był nieraz proponowany w wersji transcendentnej. Głownym założeniem tego wariantu jest teza:
  • Umysł niczego innego nie może poznawać poza swoimi konstrukcjami, a więc, gdy mówimy że ciała istnieją to znaczy: ktoś o ciałach w pewien sposób myśli, ktoś je sobie w pewien sposób uświadamia.
Konsekwencją metafizycznego idealizmu subiektywnego jest teza zakładająca, że świat dany w doświadczeniu jest konstrukcja umysłu, korelatem świadomości człowieka (duszy). Pogląd ten stał się jednym z zarzutów stawianych idealizmowi przez jego przeciwników. Twierdzili oni, że dla idealisty nie ma różnicy pomiędzy rzeczywistością cielesną a jej halucynacją. Zwolennicy idealizmu subiektywnego w wersji immanentnej odpowiadali w następujący sposób:
  • Ciała rzeczywiste – to wrażenia, które człowiek odbiera, pokrywające się z wrażeniami Boga. Bóg wszechwiedzący stale spostrzega wszechświat, a wiec wszechświat rzeczywisty stale istnieje. Pozory ciał – to wrażenia człowieka nie pokrywające się z wrażeniami Boga
  • Inne ujecie różnicy między ciałami rzeczywistymi a ich pozorami — rzeczywistość mogą stanowić tylko takie układy wrażeń, których zespól wykazuje pewna ciągłość i prawidłowość (w związku z tym sny i złudzenia nie są rzeczywistością)
Inne zarzuty wysuwane przeciw idealizmowi subiektywnemu:
  1. jeżeli utożsamia się przyrodę cielesna z wrażeniami doznawanymi przez ludzi, to należy przyjąć że nie istniała ona przed pojawieniem się człowieka.
  2. należy przyjąć że rzeczy powstają gdy spojrzy na nie człowiek, a giną gdy na nie patrzy.
Obydwa zarzuty odpiera Berkeley przez odwołanie się do wszechwiedzy boskiej (jak wyżej)
Z kolei zwolennicy idealizmu subiektywnego w wersji transcendentnej odpowiadali na stawiane zarzuty w sposób następujący:
  • Fikcja, twory zmysłowe – to, co może być przez doświadczalnie obalone.
  • Fenomeny, zjawiska – twory posiadające rzeczywistość empiryczną – tzn. potwierdzane przez kryterium doświadczenia, harmonii wewnętrznej i powszechnej zgody, należące do przedmiotów intencjonalnych.
Oprócz tego ontolodzy szukali często odpowiedzi na konkretne, ważne z ludzkiego punktu widzenia pytania, które w dużym stopniu wynikają z odpowiedzi na wcześniejsze pytania:
  1. Czy świat jest ściśle deterministyczny, czy zawarte są w nim elementy nieprzewidywalne i losowe?
  2. Czy istnieje wolna wola?
  3. Czy istnienie znanego nam wszechświata ma jakiś cel i przyczynę?
  4. W jaki sposób świat zjawisk psychicznych (wewnętrznych) i świat zjawisk fizycznych (zewnętrznych) jest z sobą powiązany i jakie między nimi istnieją relacje?
  5. Jakie jest miejsce i rola człowieka we wszechświecie?
Na przestrzeni dziejów szukano odpowiedzi na te pytania na różne sposoby i na różne sposoby na nie odpowiadano. Najsłynniejsze i mające największy wpływ na myślenie ludzi całościowe systemy ontologiczne stworzyli:
Obecnie całościowe systemy ontologiczne już praktycznie nie powstają, gdyż z jednej strony większość filozofów zgodziła z argumentami, że takiego systemu nie da się zbudować na skutek trudność wykrytych przez teorię poznania, a z drugiej złożoność i obfitość danych dostarczanych przez nauki przyrodnicze uniemożliwia ich ogarnięcie przez nawet najbardziej genialnego filozofa.
Do najbardziej znanych krytyków możliwości zbudowania spójnego i przekonującego systemu metafizycznego należą:

Kontekst informatyczny (w oparciu o sieci semantyczne)

Jednym z uznanych, a ostatnio cieszącym się dużą popularnością, sposobem formalizacji wiedzy są ontologie. Termin ontologia pojawia się w kontekście informatycznym już w roku 1967 dotyczących modelowania danych, ale dopiero w dobie morza informacji dostępnych w Internecie i konieczności jej wymiany i przetwarzania zyskał szersze zainteresowanie. Ontologia zajmuje się odkrywaniem i opisywaniem „tego co jest" – w rzeczywistości, w umysłach ludzi i zapisanego w postaci różnych symboli Ontologia zawsze zajmuje się pewnym fragmentem rzeczywistości – mniej lub bardziej dokładnie określonym. Aby zapewnić jednoznaczność przekazu wiedzy na temat określonej rzeczywistości, wykorzystuje się kategoryzację oraz hierarchizację. W niniejszym kontekście, pojęcia te można zdefiniować następująco:
  • Kategoryzacja – zdolność przyporządkowania symbolu, występującego w komunikacie do określonej grupy obiektów, które to obiekty posiadają określone cechy, np. „kot” – klasa kotów, pojęcie kot (ang.: concept). Zestaw tych grup można określić jako zewnętrzny model pojmowania świata.
  • Hierarchizacja – umiejscowienie określonej klasy w hierarchicznej strukturze. Instancja klasy, poza oczywistymi charakterystykami wynikającymi z przynależności do klasy, posiada ona także cechy dziedziczone z klas nadrzędnych.
Powstał zamysł aby ten abstrakcyjny model świata stał się wyodrębnionym i sformalizowanym bytem. Celem było, aby mógł on stanowić punkt odniesienia dla stron przekazu, będąc swoistego rodzaju meta językiem. Ten model świata znany jest pod nazwą ontologii. Jego popularność w ostatnich latach sprawiła, że jest on tematem szeregu międzynarodowych konferencji, publikacji czy projektów badawczych. Aby wyraźniej podkreślić cechy charakterystyczne ontologii, należy przedstawić kilka postulatów dotyczących cech ontologii (nie samej jej konstrukcji), które często pojawiają się w literaturze:
  • Ontologia nie stanowi listy, katalogu czy taksonomii obiektów, stwarza natomiast formalne przesłanki wedle których takowe mogą być budowane
  • Ontologia jest oderwana od teorii poznania (epistemologii), powiązana jest z obiektem, a nie jego subiektywnym odbiorem
  • Ontologia musi uchwycić rzeczywistość na różnych poziomach atomizacji, jak również relacje pomiędzy tymi warstwami
  • Naturalne jest istnienie wielu ontologii - uznanie braku możliwości stworzenia jednej ogólnej ontologii
  • W przeciwieństwie do nauki relacje miedzy obiektami nie są ujęte funkcyjnie - zależności nie są ilościowe
  • Nauka rozpoczyna proces od mierzenia i predykcji, ontologia zaś od budowania taksonomii
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.