Położenie

Syberia (ros. Сибирь) - terytorium zajmujące większą częśc północnej Azji od Uralu na zachodzie do granicy działu wodnego Oceanu Spokojnego na wschodzie; od brzegów Oceanu Lodowatego na północy do stepów Kazachstanu i północnych granic Mongolii i Chin na południu. Powierzchnia ok. 10 mln km2. Należy do Rosji. W jej skład wchodzą następujące jednostki podziału terytorialnego: Niektórzy geografowie do Syberii zaliczają jeszcze rosyjski Daleki Wschód.

Geografia i przyroda

Główne geograficzne regiony Syberii to:
  • Nizina Zachodniosyberyjska (średnia wysokość 120m)
  • Wyżyna Środkowosyberyjska
  • góry południowej Syberii: Ałtaj, Sajany, Góry Nadbajkalskie, Góry Jabłonowe, Góry Stanowe
  • góry północnowschodniej Syberii: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Kołymskie
Większość rzek należy do zlewiska Oceanu Lodowatego. Najważniejsze z nich to: Rocznie do oceanu oddają one 2500 km2 wody, z czego 80% w okresie letnim. Rzeki zasilane są głównie deszczami i śniegiem. Często wiosną wylewają. Syberyjskie rzeki zamarzają na okres od 5 miesięcy na południu do 8 miesięcy na północy. 100 tys. km rzek jest spławnych/żeglownych.
Występuje wielka liczba jezior, z czego większość to drobne jeziorka w tajdze na Nizinie Zachodniosyberyjskiej. Największe jeziora to Bajkał i Tajmyr.
Szata roślinna Syberii daje się podzielić na kilka równoleżnikowych pasów. Zaczynając od północy są to: Najbardziej typowy syberyjski krajobraz to tajga, której pas ma szerokość 2-3 tys. km. Dominują tam drzewa iglaste, choć skład lasu waha się w zależności od regionu.
Fauna regionu jest bardzo zróżnicowana. W tundrze dominują gryzonie - przykładem mogą być lemingi. Typowe ssaki to renifer i piesiec. Latem na północ przylatują ptaki wodne. Bardziej bogata jest fauna tajgi. Typowymi ssakami tej strefy są: sobol, wilk, łoś, lis, niedźwiedź, łasica. Występuje ponad 200 gatunków ptaków. Rzeki są bogate w ryby.

Ludność

Do końca XVI wieku Syberia była słabo zamieszkana. Po przyłączeniu do Rosji zaczął płynąć potok ludności, który wydatnie się zwiększył po wybudowaniu Kolei Transsyberyjskiej (1905). Obecnie liczba ludności wynosi ok. 25 mln. 65% ludności mieszka w miastach. Na Syberii znajdują się 182 miasta, z czego 32 są ponad stutysięczne. Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini stanowią łącznie 89% liczby ludności.
Rdzenni mieszkańcy mieszkają głównie na ogromnych połaciach tajgi i tundry. Narody można podzielić według kryterium językowego.
  • Do grupy ugrofińskiej można zaliczyć Chantów i Mansów żyjących między Obem i Jenisejem.
  • Do grupy samojedzkiej zaliczają się Nieńcy i Selkupowie żyjący w tundrze na zachód od rzeki Chatangi oraz w tajdze w międzyrzeczu Obu i Jeniseja.
  • Do grupy tureckojęzycznych narodów zaliczamy Jakutów (ok. 250 tys.), Dołganów, Chakasów (ok. 60 tys.), Ałtajczyków (ok. 50 tys.), Szorców i Tuwińczyków (ok. 120 tys.). Żyją oni w Jakucji oraz w górach południowej Syberii.
  • Narodem posługujące się językiem należącym do grupy mongolskiej są Buriaci (300 tys.).
  • Językami tungusko-mandżurskimi posługują się: Ewenkowie, Ewenowie, Udehejcy, Nanajcy i Ulczy. Zamieszkują oni właściwie całą Syberię.
  • Językami paleoazjatyckimi mówią Czukczowie i Koriacy żyjący na północnym wschodzie regionu.
Inne, nierdzenne narody zamieszkujące Syberię to Tatarzy, Kazachowie i Czuwasze.

Historia

Najstarsze ślady ludzkiej bytności na Syberii zostały znalezione na południu: w pasie od Ałtaju do Amur. W końcu 1. tysiąclecia p.n.e. południową Syberię zamieszkiwali Hunowie. W 1. tysiącleciu naszej ery istniały tam dobrze zorganizowane związki plemienne. W XIII wieku region wszedł pod władzę Imperium Mongolskiego. Po rozpadzie Złotej Ordy wydzielił się Chanat Syberyjski. W początku XVI wieku zaczęły się wyprawy Państwa Moskiewskiego na Syberię. Nawiązano stosunki z Chanatem Tiumeńskim, podporządkowano niektóre plemiona. Centralizacja Państwa Moskiewskiego w XVI wieku umożliwiła rozwijanie wschodnich podbojów. Zakładano pierwsze syberyjskie miasta: Tiumeń (1586), Tobolsk(1587), Tomsk (1604). W 1598 wojska rosyjskie rozbiły armię Chanatu Syberyjskiego zapoczątkowując jego rozpad. W XVII wieku pochód Rosjan na wschód postępował bardzo szybko. Już w 1632 założono Jakuck, w 1661 - Irkuck. Syberyjskie miasta z reguły powstawały jako centra administracyjno-wojskowe później przejmując zwyczajne miejskie funkcje. Na początku XVIII wieku na Syberii było już ponad 300 tys. Rosjan. Od początku liczną grupę osadników stanowili ludzie skazani na zesłanie, bądź katorgę. Było wśród nich wielu Polaków. Często zesłańcy byli elitą wśród osadników i w sposób znaczący przyczyniali się do rozwoju Syberii. Spośród nich rekrutowało się też wielu badaczy np. Bronisław Piłsudski, Aleksander Czekanowski czy Jan Czerski. Rosyjski pochód na wschód zatrzymał konflikt z Chinami zakończony podpisaniem w 1689 układu w Nerczyńsku. Całym obszarem zarządzano początkowo z Moskwy. Dopiero w 1708 utworzono gubernię syberyjską ze stolicą w Tobolsku. W 1764 ich liczba powiększyła się do 2 (Tobolsk i Irkuck), a w 1897 było ich 4 (Tobolsk, Irkuck, Tomsk, Jenisejsk).

Gospodarka

Początkowo gospodarka Syberii ograniczała się tylko do eksploatacji lasów i przemysłu futrzarskiego. Do dziś te gałęzie przemysłu są tam obecne. Dopiero w XX wieku gospodarcza rola Syberii bardzo wzrosła. Przyczyną było wybudowanie Kolei Transsyberyjskiej oraz systematyczne badania geologiczne, które umożliwiły odkrycie wielkich i różnorodnych bogactw tej ziemi. W czasach ZSRR nastąpiło intensywne uprzemysłowienie, które doprowadziło do powstania m.in. Kuźnieckiego Okręgu Przemysłowego, Uralskiego Okręgu Przemysłowego, miast-centrów wydobycia (np. Norylsk, Mirnyj, Magnitogorsk), wybudowania elektrowni wodnych na Jeniseju i Angarze. Aby ułatwić eksploatację wschodniej Syberii w latach 70. ubiegłego wieku wybudowano Bajkalsko-Amurską Magistralę Kolejową (BAM). Ponadto od lat 60. XX wieku Nizina Zachodniosyberyjska stała się ośrodkiem wydobycia ropy naftowej. Lata 80. to początek eksploatacji na wielką skalę syberyjskich złóż gazu ziemnego (m.in. na półwyspie Jamał). Warto przypomnieć, że stanowią one około połowy światowych zapasów. Oprócz wyżej wymienionych złóż na Syberii występują:
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.