Spisz -

Spisz (po słowacku Spiš, po niemiecku Zips) to kraina historyczna, geograficzna oraz etnograficzna położona na południowych stokach Karpat, na północny wschód, wschód i południowy wschód od Tatr na terytorium Polski i Słowacji, w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca (na wschód od Białki).
Pod względem geograficznym znajduje się w obrębie następujących regionów (częściowo bądź w całości): Kotliny Spiszu, Tatr Wysokich, Tatr Bielskich, Niżnych Tatr, Straceńskich Góry, Gór Lewockich, Pogórza Spiskiego, Pienin.
Spisz, traktowany jako całość, dzieli się na dwie części:
  • Górny Spisz (południowo-wschodnia część Podhala, kotlina górnego Popradu i Góry Lewockie)
  • Dolny Spisz (kotlina górnego Hornádu i Rudawy Spiskie)
Powierzchnia całego Spisza to ok. 3,7 tys. km², część Słowacka to ok. 3,5 tys. km², zaś część Polska zajmuje powierzchnię 195,5 km².
Najważniejsze miejscowości znajdujące się na terenie Słowacji to: Poprad , Kieżmark, Spiska Nowa Wieś, Lewocza, Spiski Czwartek, Hrabuszyce, Smiżany, Spiskie Włochy, Spiskie Podgrodzie (ze Spiską Kapitułą), Spiska Stara Wieś, Smokowce, Szczyrbskie Jezioro, Tatrzańska Łomnica, Ździar, Stara Lubowla, Gniazda, Podoliniec, Spiska Biała.
Do Polski należy niewielka część Spisza, 14 miejscowości (wśród nich nie ma ani jednego ośrodka miejskiego): Czarna Góra, Dursztyn, Falsztyn, Frydman, Jurgów, Kacwin, Krempachy, Łapszanka, Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Niedzica, Nowa Biała, Rzepiska, Trybsz.
Należą one do 3 gmin, spośród których tylko gmina Łapsze Niżne ma charakter wyłącznie spiski. Mieszkańcy tego regionu – górale spiscy – mówią polskimi gwarami spiskimi, które przekraczają granicę polityczną między Polską a Słowacją. Wspólnocie językowej towarzyszy zasadnicza jedność kulturowa – etnograficzna.

Krótka historia regionu

Najstarsze ślady człowieka na Spiszu pochodzą z paleolitu, w Ganowcach koło Popradu znaleziono trawertynowy odlew czaszki człowieka neandertalskiego. Koło Spiskiego Czwartku odkryto pozostałości osady z epoki brązu. Niemal na całym obszarze Spisza znajdowano ślady kultury celtyckiej i rzymskiej. Słowianie dotarli tu z dorzecza Wisły oraz z Bałkanów. W IX w. Spisz znajdował się w zasięgu państwa morawskiego. Z tego okresu pochodzą osady w okolicach Lewoczy oraz miejscowości: Nemešany, Smižany, Spiska Biała, Spiska Nowa Wieś, Wielka i Gelnica. Na początku X w. państwo morawskie zostało podbite przez Węgrów i pod ich władaniem Spisz pozostał aż do początków XI w., kiedy to (w 1003 r.) Bolesław Chrobry zajął niektóre obszary Słowacji, w tym większą część Spiszu. W kolejnych latach etapami Węgry przejmowały te tereny, jednak przebieg granicy polsko-węgierskiej przed XIV w. jest sporny. Należy jednak wspomnieć, że w tym okresie tereny te były kolonizowane przez osadników z Węgier, ludność napływającą z terenów polskiej Sądecczyzny oraz przez osadników sprowadzanych z Niemiec, głównie Saksonii (czego efektem jest powstanie większości miast spiskich, osadzanych na prawie niemieckim), w XV w. osadnictwo (pochodzące pierwotnie z Półwyspu Bałkańskiego, z udziałem ludności ruskiej – Łemków) dotarło w górne partie Spiszu, gdzie zaczęły powstawać osady góralskie na prawie wołoskim.
W 1412 r. król Władysław Jagiełło pożyczył Zygmuntowi Luksemburskiemu pod zastaw 37 000 kop szerokich groszy praskich. W skład zastawu weszły miasta i miasteczka: Spiska Biała, Lubica, Wierzbów, Spiska Sobota, Poprad, Straże, Spiskie Włochy, Spiska Nowa Wieś, Ruszkinowce, Wielka, Spiskie Podgrodzie, Maciejowce, Twarożne, Stara Lubowla, Podoliniec i Gniazda. Ponieważ dług nie został spłacony, zastawione terytoria stały się częścią Polski, Węgry zaś podejmowały wiele prób ich odzyskania. Zastawione miasta utworzyły starostwo grodowe z siedzibą w Zamku Lubowelskim.
W kolejnych latach przez tereny spiskie przetoczyło się wiele wewnętrznych i międzynarodwych sporów (batalie husyckie, spory Jagiellonów z Władysławem Pogrobowcem, bunt bratrzyków, kolejne bunty chłopskie i antyhabsburskie w XVII i XVIII w.). W 1769 r., podczas konfederacji barskiej, cesarzowa austriacka Maria Teresa zagarnęła starostwo spiskie, a później także czorsztyńskie, nowotarskie i sądeckie. W wyniku tego granica galicyjsko-węgierska przebiegała dokładnie tak, jak przed 1412 r.
XIX-wieczny narodowy ruch słowacki rozwijał się słabiej niż w zachodniej Słowacji. Stosunkowo późno, bo od ok. 1880 r. działania na rzecz rozbudzenia świadomości narodowej podjęli Polacy. W 1918 r. Czesi i Słowacy utworzyli wspólne państwo, a polskojęzyczne obszary na Spiszu i Orawie stały się sporne, aż wreszcie w 1920 r. do Polski został przyłączony niewielki fragment Zamagórza – Polski Spisz. 30 listopada 1938 r. w Zakopanem Polska zawarła ze Słowacją układ, w ramach którego przyłączyła Jaworzynę Spiską wraz z przyległymi dolinami Tatr Wysokich i Bielskich. Po wybuchu II wojny światowej teren polskiego Spisza został przekazany przez III Rzeszę Słowacji. Do Polski powrócił dopiero w 1945 r.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.