Religie rodzime Australii i Oceanii to wierzenia spotykane w Australii i na wyspach Oceanii, oddalonych od siebie o tysiące kilometrów. Ta wielka kraina wyspiarska, składająca się z wielu archipelagów i pojedynczych wysp, położonych w środkowej i południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego o łącznej powierzchni ok. 1,3 miliona km2, na obszarze około 70 milionów km2, obejmuje poza Australią, 3 regiony geograficzne: Melanezję, Mikronezję i Polinezję.
Większość religii rodzimych Australii i Oceanii opiera się na manaizmie, animizmie, kulcie przodków i totemizmie. Spotyka się wśród nich tak politeizm jak i monoteizm (
Jeszcze 200 lat temu sytuacja w tym regionie wyglądała zupełnie inaczej, mieszkańcy składali się prawie wyłącznie z lokalnej ludności wyznającej religie plemienne. Najbardziej rozpowszechniony w tym regionie był manaizm, czyli w wiara w nadprzyrodzone siły, wypełniające całą rzeczywistość.
Na niektórych wyspach istnieje idea Boga Najwyższego, stwórcy Wszechświata, którego imię obłożone jest tabu i znane jedynie wąskiej warstwie kapłanów. Sprawami kultu na wyspach kierowali kapłani, zwani tuhunga pełniący zarazem funkcje czarowników, znachorów, proroków i strażników tajemnej wiedzy. Byli oni ściśle powiązani z osobą wodza i wykonywali jego polecenia, przedstawiając je wiernym jako rozkazy bogów. Kapłani niższych stopni zajmowali się magią i wróżbiarstwem.
Najczęściej spotykani bogowie, otaczani czcią wśród ludów Oceanii:
Tangaroa (znany też pod zmodyfikowanymi imionami: Tangaloa, Tanatola, Kanaloa), którego królestwem były wody oceanu - patron rybaków i żeglarzy, opiekun ryb i władca morskich głębin. Czasami czczono go jako stwórcę Wszechświata i rodzaju ludzkiego, szczególnie na Wyspach Towarzystwa.
Tane, brat Tangaroy - bóg lasów, któremu przypisywano stworzenie wielu pomniejszych bóstw oraz pierwszej kobiety, również był otaczany szczególną czcią. Na Hawajach czczono go jako boga Słońca, a jego małżonkę - Hinę uważano za władczynię Księżyca. Kiedy przemierzał nieboskłon, zsyłał ludziom ciepło i światło. W niektórych regionach był patronem techniki i rzemiosła.
Rongo (nazywany również Lono lub Ro) - bóg pokoju i urodzaju, opiekował się rolnictwem i przynosił dobre plony; drzewa chlebowe i palmy kokosowe dostarczały dzięki niemu trzy razy w roku obfite i smaczne owoce.
Tu - patron rzemiosła wojennego, otaczany szczególną czcią na Hawajach, gdzie awansował na czołowe miejsce pośród innych bogów.
Kult na wyspach był celebrowany w specjalnych miejscach zwanych marae, które znajdowały się w każdej niemal wiosce. Bogom składano najczęściej ofiary z płodów rolnych, ryb i zwierząt, w szczególnych wypadkach, by przebłagać bóstwo - z ludzi. Byli to najczęściej jeńcy schwytani na wyprawach wojennych, gdy ich jednak nie starczało, wódz wyznaczał na ofiarę jednego z poddanych, który ginął pod ciosami maczugi kapłana. Na terenie marae ustawiano także kamienne lub drewniane posągi, przedstawiające bóstwa, mitologicznych bohaterów lub przodków wodza plemienia.
Podstawą kultów religijnych praktykowanych na wyspach Oceanii, były mity kosmogoniczne. Według większości z nich, świat wyłonił się z bliżej nie określonego prabytu, zwanego: Po - pierwotna ciemność, Kore - chaos lub próżnia, bezbrzeżne morze, niezgłębiony ocean. Z nich dopiero rodziły się ciała niebieskie, ziemia, inne byty, a także konkretyzacje pewnych pojęć abstrakcyjnych, stanów psychicznych i świadomości.
Do najważniejszych rytuałów należała inicjacja, której podlegali wszyscy męscy członkowie plemienia. Odbywała się ona w świątyniach lub tak zwanych domach duchów, a kierowali nią czarownicy lub znachorzy.
Na wyspach Melanezji najbardziej rozpowszechniona była wiara w mana, pojęcie Istoty Najwyższej nie odgrywało żadnej roli, rozpowszechniony był natomiast kult bóstw lokalnych, zwanych dema, swoistych herosów kulturowych, którym ludzie zawdzięczają wszystkie dobra kultury materialnej i duchowej. Ich imiona zachowały się w mitach i pieśniach. Duże znaczenie miał kult przodków (obrzędy z maskami), magia, totemizm i wiara w duchy zwane masalai, będące na ogół uosobieniem wrogich człowiekowi sił natury.
Na wyspach Polinezji również powszechna była wiara w mana i związany z nim system tabu. Bardzo rozbudowane były mity kosmogoniczne i etiologiczne, według których kosmos powstał z kore lub po za sprawą niestworzonej siły, często utożsamianej z bogiem Tangaroa. Dzieło stworzenia kontynuowali inni bogowie: Rangi (słońce), Papa (ziemia), ich syn — stworzyciel ludzi oraz heros kulturowy Maui. Inni najczęściej spotykani bogowie to: Rongo i Tu.
Politeizm rodzimych religii Polinezji na niektórych wyspach wykazuje silne tendencje do monoteizmu, na przykład wspomniany Tangaroa oraz Io — Istota Najwyższa u Maorysów w Nowej Zelandii. Kult bogów był ściśle związany z ważnym dla całej Polinezji kultem wodzów plemiennych, zarówno żyjących, jak i zmarłych, tworzących wraz z rodzinami arystokrację rodową. Za pomocą drobiazgowo sporządzanych i przekazywanych z pokolenia na pokolenie genealogii wywodzono wodzów plemiennych od konkretnych bóstw.
Kult wodzów przejawiał się również w sferze eschatologii: o ile dusza zwykłego śmiertelnika po jego śmierci umierała lub udawała się do ciemnej krainy Po, dusza wodza przenosiła się na rajską wyspę Hawaiki, będącą też siedzibą bogów. W kulcie religijnym obrzędy odprawiano z okazji zmian pór roku, ważnych okoliczności, jak na przykład narodziny dziecka, lub podejmowania doniosłych decyzji, na przykład budowa łodzi czy wypowiedzenie wojny.
Obrzędy odprawiano w świątyniach marae, będących otwartymi zagrodami otoczonymi kamieniami, z czworokątną piramidą ułożoną z kamieni, symbolizującą tron czczonego bóstwa. Centralną część obrzędów stanowiło składanie bogu ofiary z pierwszych płodów rolnych, pierwszego połowu ryb lub z jeńców wojennych. Podczas obrzędów często dochodziło do transu, ekstazy i opętania przez duchy, zjawisk typowych dla praktyk szamanistycznych (
Wierzenia tubylczych plemion Australii, zwanych Aborygenami, przemieszanych zwłaszcza na północy kontynentu, z Papuasami z Nowej Gwinei, opierają się głównie na totemizmie - wierze w istnienie pokrewieństwa między ludźmi i ich totemami (szczepowymi, klanowymi, rodzinnymi czy indywidualnymi), którymi mogą być zwierzęta, rośliny, przedmioty lub zjawiska przyrody. Totemy są przedmiotami kultu i na ogół są związane z postaciami bohaterów lub przodków żyjących w mitycznym, ahistorycznym czasie zwanym alczeringa, jednoczesnym z czasem historycznym, aktualnym czasem przeżywanym. Ten święty czas zwany też epoką snu, zostaje wciąż "odnawiany" za pomocą rytuałów i sztuki sakralnej.
Termin alczeringa, używany przez tubylców również w znaczeniu "religia", pochodzi z języka plemienia Aranda, w środkowej Australii. Totem zwierzęcia jest objęty nakazem tabu, zwierzę totemiczne można zabić wyłącznie podczas dorocznych obrzędów inticziumy, mających zapewnić rozmnażanie się zwierząt totemicznych. W obrzędzie uczestniczą tylko mężczyźni danego klanu, obrzęd kończy się często ucztą sakralną, w czasie której spożywa się mięso zwierzęcia będącego totemem.
Z totemizmem łączą się wierzenia i rytuały dotyczące różnych przedmiotów kultowych - czuringa, mających istotny związek z mitycznymi przodkami. Jest to płaski kamień lub kawałek drewna długości 10–50 cm, zdobiony rytem lub rysunkiem przedstawiającym konkretną sytuację mityczną, oznacza drugie "ja" posiadacza, skupia siłę osobnika żyjącego i jego totemicznego przodka.
W wierzeniach Aborygenów dużą rolę odgrywa również magia, natomiast animizm ma niewielkie znaczenie. w koncepcjach eschatologicznych dominuje wiara w reinkarnację, w odradzanie się duszy zmarłego człowieka w innym ciele, przy czym zjawisko śmierci przypisuje się działaniom praktyk magicznych. Bardzo ważną funkcję pełnią mity, natomiast pojęcie bóstwa występuje jedynie w formie zalążkowej.
Maorysi, rdzenna ludność Nowej Zelandii, pochodzenia polinezyjskiego, zasłynęli z wojowniczości i uzdolnień artystycznych. Rozpowszechniony był wśród nich tatuaż, który jest jeszcze do dziś kultywowany. Przybyli do Nowej Zelandii między V-X w. n.e. na łodziach zwanych waka i zasiedlili jej wybrzeża zajmując się uprawą, hodowla i rybołówstwem. Każde plemię posiada własną legendę, historię o przybyciu do Nowej Zelandii. Przywieźli ze sobą wierzenia polinezyjskie, znane już na innych wyspach, z czasem jednak nabrały one bardziej autonomicznego charakteru. Najważniejsi bogowie to: Tane-mahuta, Tawhirimatea, Rongo-ma-tane, Uenuku, Tangaroa, są oni dziećmi Range ojca-nieba i Papa matki-ziemi.
Maorysi nie budują świątyń ani ołtarzy, w pewnych obrzędach wykorzystują specjalnie wydzielone miejsca, na niektórych leśnych polanach umieszczają wielkie kamienie, a wieszczkowie – tahunga matakite – używają ich do przywoływania bogów i składania ofiar. Kamień nie jest jednak sanktuarium, ołtarzem ani idolem, wyznacza tylko miejsce, w którym odbywa się ceremonia. Bogiem o monoteistycznej tendencji jest u Maorysów Io. "Io wielki, Io wieczny, Io niezmienny, Io źródło wszelkiej świętości i tajemnej wiedzy", mówi jeden z maoryskich hymnów.
Nowa Gwinea zamieszkała jest przez około 800 różnych plemion papuaskich, z których każde wyznaje własną religię, posiada własną kulturę i język. Dziś Papuasów jest około 3 miliony i zamieszkują oni wnętrze wyspy, zepchnięci tam przez później przybyłych Melanezyjczyków. Wyspa podzielona jest między dwa kraje: Indonezję, i ta część nosi nazwę Irian, oraz niepodległe państwo Papua-Nowa Gwinea. Bardziej znane plemiona to: Foa, Melpowie, Huli, Gende i Ewa.
Plemiona południowe, mówiące językiem roro, czczą Oa Wędrownika - bóstwo nieograniczonego życia, siły i przemian. Foe, mieszkający na południowych wyżynach wyspy czczą budzącego grozę Siruwagę i Amaa Hai Ta-o (stary, który mieszka na wschodzie).
Na wyspach Oceanii spotykamy cały wachlarz form chowania zmarłych. Różnorodność ta związana jest zarówno ze znacznym rozproszeniem wysp na obszarze Pacyfiku, jak i z dużą hierarchizacją społeczeństwa na poszczególnych wyspach. Najczęściej spotykamy: grzebanie, kremację, składanie zwłok w jaskiniach, puszczanie w łodziach na pełne morze i mumifikację poprzez wysuszenie. Formami bardziej szlachetnymi są te, które wymagają większej ilości środków i zabiegów, a więc mumifikacja, kremacja lub puszczanie w łodzi na morze. Poglądy na ten temat bywają różne na rozmaitych archipelagach. Wszędzie jednak istnieje obawa przed duchami zmarłych, które w wypadku jakichkolwiek zaniedbań w obrzędach pogrzebowych mogą pozostać na ziemi, wyrządzając ludziom rozmaite szkody.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.