Religie rodzime Afryki - Na religie współczesnej Afryki składają się systemy wierzeń i praktyk religijnych ludów Czarnej Afryki - części kontynentu położonej na południe od Sahary. Religie te, wchodząc w kontakt z dość agresywnie napierającym chrześcijaństwem i islamem, wytworzyły nowe synkretyczne religie, łączące elementy rodzime z chrześcijańskimi lub muzułmańskimi. Ogólnie można podzielić wszystkie te religie na 3 podstawowe grupy:
  1. rodzime religie afrykańskie
  2. czarny islam
  3. kościoły synkretyczne (chrześcijańsko-afrykańskie lub afro-chrześcijańskie)
Afrykę zamieszkuje około 767 milionów osób (1999), co stanowi 12,7% ludności świata. Północna część kontynentu została zdominowana przez islam, natomiast Czarna Afryka, nazwana przez Arabów Bilad-as-Sudan - Kraj Czarnych Ludzi, stanowiąca ponad 2/3 jego powierzchni, kultywuje jeszcze w około 50% tradycyjne wierzenia plemienne, 1/3 jej mieszkańców wyznaje islam, pozostali to chrześcijanie – katolicy, protestanci oraz wyznawcy religii afrochrześcjańskich.
Do krajów, w których religie rodzime odgrywają bardzo znaczącą rolę, należą: Benin (71%), Bostwana (56%), Gwinea-Bissau (50%), Liberia (49%), Togo (50%), Burkina Faso (55%), Zimbabwe (46,5%), Czad (35%), Ghana (45%). Statystyki te są tylko przybliżone i różne źródła podają odmienne dane.
Według różnych szacunków, Czarną Afrykę zamieszkuje od 800 do ponad 1200 grup etnicznych. Religie tego terenu są bardzo zróżnicowane między sobą, w następstwie dużego zróżnicowania etnicznego ludności. Pomijając nieliczne kulty międzyplemienne, każdy lud wyznaje własną religię. Etnocentryzm afrykańskich religii rodzimych nie był jednak w przeszłości barierą dla rozprzestrzeniania się pojedynczych idei i praktyk religijnych, nieraz na znacznych obszarach. Zarejestrowano w nich tak charakterystyczne formy wierzeń jak na przykład: animizm, fetyszyzm, totemizm, kult przodków czy politeizm.
Największe podobieństwa istnieją między religiami ludów o zbliżonych strukturach społeczno-politycznych i podobnym typie gospodarki. Opierając się na tych kryteriach, afrykańskie religie rodzime można podzielić na:
  • religie ludów łowieckich
  • religie ludów pasterskich
  • religie ludów rolniczych obszarów sawanny
  • religie ludów rolniczych obszarów leśnych
Klasyfikacja ta nie ma jednak charakteru wyłącznego, gdyż znaczną liczbę zjawisk religijnych można odnieść do każdej z wymienionych grup. Do najbardziej powszechnych zjawisk afrykańskich religii rodzimych można zaliczyć: wiarę w Istotę Najwyższą, kult bóstw i duchów niższego rzędu i kult przodków.
Poza nielicznymi wyjątkami, pojęcie Istoty Najwyższej jest znane wszystkim ludom. Istota Najwyższa jest wszechstwórcą, najwyższym sędzią, czasami protoplastą danego ludu. W hierarchii bytów duchowych zajmuje najwyższe miejsce, o czym świadczy treść mitów, inwokacji i modlitw składanych bóstwom, w kulcie nie odgrywa jednak ważnej roli. Świątynie, wyobrażenia plastyczne i ceremonie religijne poświęcone Istocie Najwyższej są rzadkością.
Istota najwyższa Amma występuje w wierzeniach Dogonów (Mali), jest to bóg-stwórca wszechświata i ludzi, ojciec bliźniąt Nommo — protoplastów ludzi i twórców cywilizacji. Amma jest przedmiotem kultu, nad którym czuwa specjalna kasta kapłanów ofiarników.
Istota najwyższa Dżok, w mitologii Szylluków (Sudan), jest stwórcą wszechświata i ludzi, mieszka na przemian w niebie i krainie zmarłych. W kulcie nie odgrywa żadnej roli, przedmiotem boskiej czci u Szylluków jest Nyikang — potomek Dżoka i protoplasta królewskiego rodu.
Istota najwyższa Katonda, w wierzeniach Gandów (Uganda), jest stwórcą Wszechświata i ludzi. Według jednego z mitów, jest on ojcem Kintu - bantuskiego odpowiednika biblijnego Adama, nie odgrywa znacznej roli w kulcie, który jest skoncentrowany na bóstwach przyrody i duchach przodków.
Istota najwyższa Nana Baluku, w wierzeniach Fonów (Benin), jest rodzicielką boskiej pary bliźniąt Mawu i Lise. Mawu (kobieta) włada nocą i księżycem, Lisa (mężczyzna) panuje nad dniem i słońcem.
Istota najwyższa Leza, w wierzeniach ludów Zambii, jest stwórcą Wszechświata i ludzi, bogiem błyskawicy, grzmotu i deszczu. W kulcie nie odgrywa większej roli, jest przykładem częstego w Afryce zjawiska rozprzestrzeniania się idei religijnych poza granice etniczne poszczególnych ludów.
Istota najwyższa Ngai, w wierzeniach Masajów i Kikujów (Kenia), jest bogiem nieba, piorunów i deszczu, odpowiedzialnym za życie ludzi i bydła, pośrednikami między ludźmi a Ngai są laibonowie - kapłani tworzący oddzielny klan. U Masajów Ngaj jest również plemiennym bogiem wojny.
Istota najwyższa Njame, w wierzeniach Aszantów (Ghana), jest stwórcą wszechświata i ludzi. W kulcie zastąpił on wcześniejsze bóstwo, boginię - matkę Księżyca, zwaną również Njame. Istnieją świątynie poświęcone Njame, w których służą specjalni kapłani. Do niedawna każda rodzina zachowująca tradycję składała mu ofiary na domowym ołtarzu.
Istota najwyższa Nzambi, w wierzeniach wielu ludów bantuskich środkowozachodniej Afryki, jest stwórcą wszechświata i ludzi. Istnieje hipoteza o genetycznej jedności Nzambi i bóstwa Aszantów.
Istota najwyższa Olorun, w wierzeniach Jorubów (Nigeria), jest Panem Nieba, Wszechmocnym (Olodumare), stoi on na czele najbogatszego w religiach Afryki panteonu bóstw niższego rzędu zwanych orisza, nie ma własnego kultu, świątyń ani kapłanów, ale jego imię często pojawia się w hymnach (oriki) kierowanych do innych bóstw.
Kult bóstw i duchów niższego rzędu rozwinięty najbardziej u ludów rolniczych obszarów leśnych, może mieć charakter kultu ogólnoplemiennego lub lokalnego. Bóstwa i różnorodne duchy uosabiają najczęściej siły przyrody oraz różne dziedziny ludzkiej aktywności. Bóstwa tworzą nieraz bardzo rozbudowane panteony, mają własne świątynie i kapłanów, składa się im ofiary i zanosi do nich modły indywidualnie lub grupowo podczas specjalnych świąt. Granica między bóstwami i innego rodzaju duchami nie jest wyraźna i ulega stałym zmianom pod wpływem zmian społeczno-kulturowych.
Wspomniane już orisza są bóstwami, z których ważniejsze mają ośrodki kultu z kapłanami, grupy wyznawców, specjalne hymny pochwalne (oriki), itp. Wśród najbardziej popularnych: Obatala – wysłany z nieba przez Oloruna w celu stworzenia świata, Orunmila — bóg wyroczni Ifa, Ogun — bóg żelaza, kowalstwa i wojny oraz Szango - bóg błyskawicy i grzmotu, mieszkający w pałacu wśród chmur, skąd razi piorunami ludzi za krzywoprzysięstwa i kłamstwa. Szango szczególnym kultem cieszy się w mieście Oyo (południowa Nigeria), którego był mitycznym władcą.
Kult przodków, zwanych w wielu bantuskich językach Mizimu, nie znany tylko ludom łowieckim, przejawia się na poziomie plemienia, klanu lub rodu na terenach rozciągających się od Zimbabwe po Ugandę. Jest on następstwem wiary w nieśmiertelność duszy i czci dla tradycji reprezentowanej przez przodków.
Duchy przodków są pośrednikami między ludźmi a Istotą Najwyższą, mogą być dobroczynne lub szkodliwe, w zależności od tego, jak człowiek wywiązuje się z obowiązku regularnego składania im ofiar. Szczególne znaczenie ma kult przodków z rodów królewskich podniesionych często do rangi bóstw.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.