Róża

Systematyka
Gromada:okrytonasienne
Klasa:dwuliścienne
Podklasa:różowe
Rząd:różowce
Rodzina:różowate
Nazwa systematyczna
Rosa

Owoc róży
Róża_(krzew) -

Liść róży rdzawej
Róża_(krzew) -

Krzew róży, odmiana Goldfinch
Róża (Rosa L.) - rodzaj krzewów należących do rodziny różowatych. Znanych jest 150 - 200 gatunków występujących na półkuli północnej. W stanie naturalnym róże nie rosną poniżej równika. Tylko nieliczne z nich osiągnęły 25° równoleżnik. Większość, bo około 70% pochodzi z Azji (Chiny, Himalaje, Japonia), pozostałe 30% wywodzi się z Bliskiego Wschodu, Europy, Afryki i Ameryki Północnej. Ogólnie wszystkie te gatunki nazywane są jedną wspólną nazwą - dzikie róże. Badania paleobiologów w Stanach Zjednoczonych (Kolorado i Oregon) dowodzą, że pojawiły się one na ziemi około 40 milionów lat temu. Większość ozdobnych odmian róży rozmnaża się przez okulizację na podkładkach z dzikich róż.

Charakterystyka

Łodyga
Wyprostowana, płożąca się lub czepna, często owłosiona i pokryta kolcami.
Liście
Nieparzystopierzaste, piłkowane lub ząbkowane, o różnej barwie i kształcie, z przylistkami.
Kwiaty
Duże, osadzone pojedynczo lub zebrane w kwiatostany, zwykle 5-płatkowe, pachnące, obupłciowe. Liczne słupki osadzone są we wklęsłym dnie kwiatowym zwanym hypancjum, które następnie zmienia się w zmięśniałą i jadalną okrywę.
Owoce
Pozorne, zwane szupinkowymi, mięsiste, czerwone, pomarańczowe, czasami bardzo ciemne, aż do koloru czarnego, kuliste lub elipsoidalne, wewnątrz zawierają twarde owocki - niełupki.

Podrodzaje

Róże są podzielone na 4 podrodzaje:
  • Hulthemia (Rosa persica)
  • Platyrhodon (Rosa roxburghii)
  • Hesperhodos (Rosa minutifolia mirifica)
  • Eurosa
Największą liczbę odmian posiada podrodzaj Eurosa i dzieli się na 10 sekcji:
  • Banksianae
  • Bracteatae
  • Caninae
  • Carolinae
  • Chinensis
  • Cinnamomea
  • Gallicanae
  • Laevigatae
  • Pimpinellifolia
  • Synstylae
Z nich wywodzą się wszystkie mieszańce i odmiany powstałe w uprawie. Obecnie kalkuluje się liczbę istniejących odmian na około 4000.

Gatunki

W Europie rodzimych gatunków jest ponad 40, między innymi:


W Polsce rośnie dziko ponad 20 gatunków, między innymi: Najważniejszym stanowiskiem w Europie, gdzie rośnie aż 11 gatunków dzikich róż znajduje się w Polsce, w rezerwacie "Góry Pieprzowe".
Inne odmiany i hybrydy róż:

Pochodzenie róż

Ze Środkowego i Dalekiego Wschodu pochodzą takie gatunki jak: W Ameryce Północnej spontanicznie rośnie około 20 gatunków, między innymi:
  • Róża błotna - Rosa palustris Marsh.
  • Róża błyszcząca - Rosa nitida Willd.
  • Róża igiełkowata - Rosa acicularis Lindl.
  • Róża karolińska - Rosa carolina L.
  • Róża labradorska - Rosa blanda
  • Róża wirginijska - Rosa virginiana Mill.
Z Afryki Północnej pochodzą:
  • Rosa abyssinica
  • Rosa sempervirens
  • Rosa stellata

Historia uprawy róż

Około 5000 lat temu róża już była hodowana w Sumerze, skąd rozprzestrzeniła się w całej Mezopotami. W tym samym mniej więcej czasie (2660 p.n.e.) znano uprawę róż także w Chinach. Legenda mówi, że Sargon I około 2300 p.n.e. w swoim ogrodzie posiadał już ich krzewy. Na ścianach egipskich grobowców można znaleźć uwiecznione te kwiaty. Róża w Egipcie była poświęcona Izydzie i korona z róż zwanych "Świętymi różami abisyńskimi", stanowiła część wyposażenia zmarłych.
Antyczni Grecy bardzo cenili różę, była symbolem Afrodyty, bogini miłości. Hipokrates znał dobrze ich zastosowanie i własności lecznicze. Herodot ( 490 p.n.e.) wspomina króla Midasa, który na wygnanie w Macedonii, zabrał z domu róże hodowane we Frygii. Znana też była już wtedy róża, która powtarzała swe kwitnienie, co był niespotykane w tamtych czasach, całkiem możliwe, że chodziło o różę damasceńską (Rosa damascena bifera).
Antyczni Rzymianie wręcz pasjonowali się różami, hodowali je w ogrodach, przystrajali tymi kwiatami sale bankietowe i stoły. Pliniusz Starszy (23-79 n.e.), w swej "Historia naturalis" (Historia naturalna) wymienił 12 gatunków znanych mu róż, między innymi: Rosa damascena, Rosa moscata, o upajającym zapachu, Rosa gallica, którą nazywa "Różą z Miletu" i Rosa canina, wszystkie hodowana w okolicach Rzymu i Neapolu. Ale lokalna produkcja nie zaspakajała potrzeb Rzymian, sprowadzali je więc całymi okrętami z Północnej Afryki, głównie z: Egiptu, Kartaginy i Cyrenajki. Smutnym przykładem przesady w użyciu róż jest "uczta Heliogabala" (218 n.e.), na której zaledwie 14-letni imperator, przez przypadek, zadusił swych gości nadmierną ilością spadających z sufitu płatków tych kwiatów.
Persowie uważali róże za "królową ogrodu", była ona tak ważna że samo słowo "róża" oznacza w ich języki "kwiat". W VII wieku podbili ich Arabowie, przejęli od nich miłość do ogrodnictwa i umiejętność hodowania róż. Omar Chajjam perski poeta i matematyk (zm. 1123) wybrał różę na symbol perfekcji i prosił by jego grób był tak położony aby północny wiatr mógł na nim rozsiewać płatki róż.
Karol Wielki (742-814), w edykcie z 794 roku (Capitulare de villis et curtis imperialibus) przykazywał imperialnym, wolnym miastom uprawę drzew owocowych, roślin leczniczych, jarzyn i krzewów ozdobnych. Róż była w nim wymieniona na pierwszym miejscu. Pojawienie się w Europie nowej odmiany róży francuskiej zwanej Officinalis spowodowało ożywienie zainteresowania tymi kwiatami na szerszą skalę. Przybyła ona najprawdopodobniej z Ziemi Świętej razem z powracającymi krzyżowcami, przed rokiem 1300. W tych czasach była głównie używana jako roślina lecznicza, początkowo hodowana w ogrodach przyklasztornych i w pierwszych ogrodach botanicznych we Włoszech i Francji. Charakteryzowała się ładnym i silnym zapachem, który jej płatki zachowywały nawet po uschnięciu. Z tego powodu zaczęła być używana w kosmetyce do produkcji wody różanej i perfum. Największym centrum produkcyjnym tego gatunku róży stała się miejscowość Provins we Francji (region Île-de-France).
Linneusz w połowie XVIII w. wymienił, tak jak i Pliniusz, 12 gatunków róż. Natomiast już Parmantier w "Słowniku rolniczym" wydanym przez Instytut Francuski, w niespełna wiek później mówi o ogromnej ilości odmian hodowanych od wielu lat w europejskich ogrodach, ze względu na piękno tych krzewów i zapach kwiatów. W międzyczasie, a może i wcześniej dotarły do Europy odmiany róż ze Środkowego i Dalekiego Wschodu.

Zastosowanie róż

Klasyfikacja ogrodnicza róż

W ogrodnictwie, ze względu na zastosowanie, róże dzieli się na:
  • róże wielkokwiatowe
  • róże rabatowe
  • róże pnące
  • róże parkowe
  • róże pienne
  • róże okrywowe
  • róże miniaturowe

Róża w literaturze

Róże odgrywają dużą rolę w różnych dziedzinach życia i działalności ludzkiej: w literaturze, sztuce, zdobnictwie, architekturze, heraldyce, symbolice i obrzędowości.
Homer w "Iliadzie" mówi o Aurorze, różanopalcej bogini jutrzenki, malującej świat wszystkimi barwami. Opisując tarczeAchillesa i Hektora poeta umieścił na nich te kwiaty jako ornament. Safona nazwała różę "królową kwiatów". Anakreont wspomina w jednym ze swych utworów balsam różany. Rzymscy pisarze Katullus, Wergiliusz i Owidiusz wymieniają róże w swych utworach.
W Średniowieczu trubadurzy opiewali w swych poezjach piękno róż. Dante porównał do nich rajską miłość. Poemat "Powieść o róży" (Roman de la Rose), napisany przez Guilleme de Lorris, umiejscowiony jest w ogrodzie pełnym róż. Pisali o nich także: Wawrzyniec Wspaniały i Szekspir w "Henryku IV", "Wiele hałasu o nic" i w "Romeo i Julii. Wiliam M. Thackeray napisał baśń "Pierścień i róża". Gabriele D'Annunzio, Giovanni Pascoli, Pier Paolo Pasolini i ostatnio Umberto Eco, tytułowali swe utwory imieniem róży.

Bibliografia

Wł. Szafer, St. Kulczyński, B. Pawłowski - Rośliny polskie, cz. I i II.
Heinrich Schultheis - Róże w ogrodzie
Ryszard Popek - Róże dziko rosnące Polski
Grafika:Redrose.jpg | Róża hodowlana Grafika:Roza hodowlana.jpg | Róża hodowlana Image:Rosa Kolkhoznitsa 1.jpg | Róża hodowlana
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.