Położenie

Puszcza Białowieska - duży kompleks leśny położony w województwie podlaskim oraz na Białorusi. Powierzchnia całej puszczy przekracza 150 tys. ha (z czego w granicach Polski 64 713 ha). Na jej terenie znajduje się Białowieski Park Narodowy (BPN). Obszar puszczy wchodzi w skład Nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka. Przez las przepływają rzeki Hwoźna i Narewka.

Flora

Spośród roślin najliczniejszą grupą są rośliny naczyniowe, jest ich 1070 gatunków, z czego tylko 664 można uznać za naturalne składniki ekosystemów leśnych. Flora drzew liczy 26 gatunków w tym 21 liściastych i 5 szpilkowych. Wystepuje 19 gatunków paproci, 6 – widłaków, 7 – skrzypów, 54 – wątrobowców i ponad 200 gatunków mchów. Wiele mszaków i porostów przetrwało tylko w Puszczy Białowieskiej ponieważ są związane z martwym drewnem, lub korą i pniami starych drzew.
Najliczniejsze rodziny roślin naczyniowych w Puszczy Białowieskiej to:
  • astrowate (Asteraceae) - 108 gatunków
  • trawy (Poaceae) - 85
  • turzycowate (Cyperaceae) - 66
  • różowate (Rosaceae) - 59
  • bobowate (Fabaceae) - 54
  • goździkowate (Caryophyllaceae) - 43
  • trędownikowate (Scrophulariaceae) - 41
  • jasnotowate (Lamiaceae) - 41
  • kapustowate (Brassicaceae) - 40
Puszcza_Białowieska -
W Puszczy Białowieskiej zachowały się ostatnie na niżu europejskim fragmenty lasów o charakterze pierwotnym. Dominują w niej lasy grądowe (40%-47%) i lasy mieszane (33%). Drzewostan tworzą głównie świerk pospolity (26%), sosna zwyczajna (24%), olsza czarna (17%), dąb szypułkowy (12%) oraz brzozy: brodawkowata i omszona (11%). Wystepują również: jesion wyniosły, lipa drobnolistna, klon zwyczajny i grab zwyczajny. Drzewa liściaste rzadko występują w puszczy jako jednogatunkowe drzewostany, z reguły tworzą las mieszany. Obecnie leśnicy starają się przebudowywać drzewostany na rzecz lasów dębowych z udziałem lipy, klonu i wiązu. W puszczy przetrwało wiele gatunków, które gdzie indziej wyginęły, a wiele pospolitych drzew przybiera tam formy niespotykane gdzie indziej np. lipy przypominające pokrojem dęby czy wierzby dorastające do 22 m. Jeden z dębów zwany „Car-Dębem" dorósł do 42 m wysokości i 224 cm grubości.
Liczbę gatunków grzybów wystepujących na terenie puszczy szacuje się na ponad 3 tys. Wystepuje też ponad 400 gatunków porostów. W związku z zanieczyszczeniem powietrza liczba ich niestety cały czas się zmniejsza.

Fauna

W puszczy stwierdzono obecność ponad 12 tys. zwierząt, a szacuje się, że rozpoznano faunę tylko w 50%! Wystepuje tam 58 gatunków ssaków, 250 ptaków, 7 gadów (m.in. żółw błotny i gniewosz plamisty), 13 płazów, 32 ryb, ponad 9000 owadów, 331 pająków, 20 pijawek. Bezkręgowce stanowią ponad 95% liczby gatunków zwierząt w Puszczy Białowieskiej.
Ssaki są najlepiej rozpoznaną grupą fauny. „Wizytówką" puszczy jest żubr; jego wolne stado przekracza 300 sztuk. Występują tam też takie ssaki jak wilk, ryś, wydra, borsuk, nietoperze i gryzonie. Kiedyś prawdopodobnie występowały tarpan i tur.

Dzieje puszczy

We wczesnym średniowieczu, do XIII wieku Puszcza Białowieska nie stanowiła wyodrębnionego kompleksu leśnego i łączyła się z puszczami okolic Grodna i Polesia. Docierało tam rozproszone osadnictwo z Litwy, Mazowsza. Docierali tam też Jaćwingowie o czym świadczą do dziś bałtyjskie nazwy miejscowe. W XV wieku dokonano podziału puszcz, przydzielając je do dworów książęcych. Obecna Puszcza Białowieska została rozdzielona między dwory w Bielsku, Kamieńcu i Wołkowysku. Stąd też pojawiły się nazwy: Puszcza Bielska, Kamieniecka i Wołkowyska. Północny fragment Puszczy Kamienieckiej zaczęto nazywać Puszczą Białowieską (od nazwy dworu Białowieży). Rozwój osadnictwa spowodował zagładę Puszczy Bielskiej (jedyna jej pozostałością jest obecna, mała Puszcza Ladzka). Puszcza Wołkowyska rozpadła się na mniejsze jednostki: (m.in.) Puszczę Świsłocką, Mścigobowską i Jałowską. Puszcza Jałowska przestała istnieć w wyniku osadnictwa, a prywatną Puszczę Świsłocką (należącą do rodziny Tyszkiewiczów ze Świsłoczy) przyłączono w 1832 do Puszczy Białowieskiej.
Tak więc obecna Puszcza Białowieska składa się z ocalałych fragmentów dawnych puszcz Białowieskiej, Ladzkiej i Świsłockiej.
Początkowo Puszcza Białowieska należała do województwa trockiego. W 1513 znalazła się w granicach nowo utworzonego województwa podlaskiego, z którego w 1566 wydzielono województwo brzesko-litewskie. Po unii lubelskiej (1569) województwo podlaskie przyłączono do Korony. Tak więc zachodnim skrajem Puszczy Białowieskiej biegła granica między Polską a Wielkim Księstwem Litewskim.
W 1589, po rozdzieleniu dóbr królewskich od publicznych, Puszczę Białowieską zaliczono do tzw. królewskich dóbr stołowych.
Polowanie i osiedlanie się w puszczy było zabronione dla miejscowej ludności, a żeby korzystać z jej dóbr (np. barci, siana z polan, drewna) trzeba było zdobyć specjalne uprawnienie, tzw. wchod. Od XV wieku istniała specjalna służba leśna zwana osoką strzegąca lasów i kontrolująca wchody.
Polscy królowie począwszy od Władysława Jagiełły chętnie polowali w Puszczy Białowieskiej. Za czasów Zygmunta Starego zbudowano nowy dwór myśliwski. W 1538 król ten wydał specjalne prawo dotyczące organizacji polowań królewskich i zabraniające wszelkich innych łowów w Puszczy Białowieskiej. Wchodząc do puszczy nie wolno było mieć ze sobą psa ani broni. Za zabicie grubej zwierzyny groziła kara śmierci.
Od czasów Jana Kazimierza w puszczy rozwijał się drobny przemysł. Powstały rudnie eksploatujące darniową rudę żelaza i budy produkujące smołę i potaż. Do obsługi fabryczek sprowadzano ludność z Mazowsza i Podlasia. Ich osady dały początek puszczańskim wsiom.
Do tradycji wielkich królewskich polowań powrócono w czasach saskich. August II chadzał w pojedynkę na niedźwiedzia i w 1705 omal nie zginął podczas takiej „przechadzki" po lesie. August III często przyjeżdzał na łowy wraz z dużą świtą i gośćmi z zagranicy. Rozbudował dwór myśliwski i (założony przez Stefana Batorego) zwierzyniec. Świadectwem jednego z wielkich polowań jest obelisk z 1752 o treści:
„Dnia 27 Septembra 1752 Nayjaśniejsze Państwo August III Król Polski Elektor Saski, z Królową Jeymością i Królewiczem ichmościem Xawerem i Karolem tu mieli polowanie żubrów i zabili:
   42 żubrów, to jest
  11 wielkich, z których nayważniejszy ważył 14 cetnarów 50 funtów
  7 mnieyszych
  18 żubrzyców
  6 młodych
   13 łosiów, to jest
  6, z których nayważniejszy ważył 9 cetnarów 75 funtów
  5 samic
  2 młodych
   2 sarn

   Suma 57 sztuk"

Za czasów Stanisława Poniatowskiego administratorem puszczy był słynny Antoni Tyzenhauz. Znacznie rozwinął on przemysł puszczański i zwiększył ilość spławianych towarów. M.in. wybudował kanał łączący Narew i Narewkę.
Po rozbiorach caryca Katarzyna II i Paweł II zaczęli rozdawać dobra puszczańskie dygnitarzom, którzy eksplowatowali je rabunkowo. Ale następni carowie, uświadomiwszy sobie rozmiar strat spowodowany paruletnim rosyjskim zarządem, w 1802 odnawiają służbę osoczniczą. W 1820 wydano zakaz polowań na żubry i wstrzymano wyręby. W 1811 znaczną część lasu zniszczył szalejący 4 miesiące pożar. Katastrofy dopełnił przemarsz wojsk napoleońskich, podczas którego rozgrabiono dwory królów polskich.
Podczas powstania listopadowego do walki włączyła się niemal cała służba leśna. Oddziały puszczańskie liczyły ponad 500 ludzi i przeprowadziły kilka udanych akcji. Podczas powstania styczniowego w puszczy działały oddziały Wróblewskiego.
Mniej więcej od połowy XIX wieku w puszczy rozpoczyna się okres nowoczesnej gospodarki leśnej. Wznowiono wyręby. W latach 1843-1846 cały las podzielono na regularne prostokątne oddziały leśne rozdzielone przecinkami i duktami. Wtedy też puszczą ponownie zainteresowali się carowie. W 1860 zorganizowano pierwsze wielkie polowanie carskie. W 1888 puszcza przeszła z zarządu państwowego do zarządu dóbr carskich. W 1894, dla wygody carów wybudowano linię kolejową z Hajnówki do Białowieży. Pod koniec XIX wieku sprowadzeno z Syberii i Kaukazu oraz Europy ogromne ilości zwierzyny: łosi, danieli i jeleni zamieniając ją w olbrzymi zwierzyniec. Odbiło się to niekorzystnie na stanie lasu i przyniosło zmiany zauważalne przez leśników do dziś. Ostatnie carskie łowy odbyły się w 1912.
I wojna światowa przyniosła największe chyba w historii straty dla puszczy. Trzy i pół roku znajdowała się ona pod okupacją niemiecką i przeszła okres rabunkowej gospodarki na wielką skalę (z szacowanej zasobności Puszczy - 32 mln m3 drewna wycięto 5 mln m3). Niemcy wybudowali ponad 300 km torów kolejki leśnej. Wybudowano wielkie tartaki w Hajnówce, Białowieży i Gródku. Wojsko niemieckie przetrzebiło też zwierzynę. Po wycofaniu się z puszczy niemieckich władz wojskowych w grudniu 1918 w lasach pozostało wielu żołnierzy-maruderów, natchnionych rewolucją w Rosji i nie podlegających żadnej władzy. Polowali oni bez umiaru. Grabili też fabryki i tartaki, których wyposażenie zazwyczaj wykupywali żydowscy kupcy z Białegostoku. Okres anarchii wykorzystywali też miejscowi. Na przełomie 1918 i 1919 strzały w puszczy było słychać dniem i nocą. W kilka miesiący żubry (ostatni padł w kwietniu 1919) i łosie zostały całkowicie wytępione (przed wojną było ponad 700 żubrów). Przeżyły nieliczne jelenie. W lutym 1919 Puszczę Białowieską zajęły wojska polskie. Na dobre polska administracja objęła puszczę we wrześniu 1920, po wojnie bolszewickiej.
Uporządkowywanie lasu trwało 3 lata. W 1924 administracja puszczy zawarła dziesięcioletni kontrakt z angielską firmą „Century" na eksploatację drewna. Jednak Anglicy bezlitośnie wycinali lasy, co spowodowało zerwanie z nimi umowy w 1929. W tymże roku rozpoczęto proces restytucji żubra (okazy zakupiono ogrodach zoologicznych w niemczech, szwecji a takze przywieziono z Pszczyny). W 1939 w puszczy było 16 zubrów, które przetrwały szczęśliwie II wojnę światową.
Kolejna wojne przyniosła podobne straty dla puszczy jak wcześniejsza. Władza radziecka wywiozła na wschód całą polską ludność, zastępując ją lojalnymi, ale niedoświadczonymi pracownikami leśnymi. Z kolei władze niemieckie chciały wysiedlić całą ludność puszczy (z obawy o partyzantkę). Z inicjatywy Goeringa powstał projekt utworzenia wielkiego rezerwatu - państwowego obszaru łowieckiego.
Od lipca 1941 w lesie działały grupy partyzanckie, przeważnie radzieckie. Jednak stała penetracja puszczy przez Niemców nie pozwalała im działać dłużej. W Białowieży umieszczono specjalny sztab do zwalczania partyzantki. W licznych egzekucjach mordowano mieszkańców podejrzanych o pomoc „leśnym żołnierzom".
W lipcu 1944 puszczę zajęły oddziały Armii Czerwonej. Wycofujący się hitlerowcy zdążyli jeszcze wysadzić w powietrze pałac w Białowieży. Decyzję o przyłączeniu części Puszczy Białowieskiej do ZSRR podjął osobiście Stalin po dyskusji z delegacją PKWN. Wg. anekdoty poczatkowo chciał zagarnąć całą puszczę, ale polscy komuniści przekonali go argumentem „Ale gdzie my będziemy teraz polować?!" Isnieje jeszcze przynajmniej jedna wersja, że była to butelka wódki, ale co to musiała by byc za wódka?
Puszcza_Białowieska -

Ochrona przyrody

Puszcza wraz z otaczającymi terenami została w 1986 uznana za Obszar Chronionego Krajobrazu o powierzchni 860 km2. Różnymi formami ochrony objęto ponad 50% powierzchni. Istnieje 20 rezerwatów przyrody o powierzchni 3208 ha, 2 ostoje zwierząt chronionych, 94 strefy ochronne gniazd bociana czarnego i orlika krzykliwego. Do krajowego rejestru programu zabezpieczenia puli genowej wpisano 401 drzew. Ponad 1100 drzew uznano za pomniki przyrody.
Wokół ochrony Puszczy Białowieskiej istnieje wiele kontrowersji. Podnoszone są postulaty o objęciu ochroną całej puszczy (jak ma to miejsce po stronie białoruskiej). Jednak nie wszyscy mieszkańcy zgadzają się na ten krok, który przyniósłby wiele ograniczeń w gospodarowaniu i codziennym życiu. Wielu ludzi i stowarzyszeń nie zgadza się też z polityką ochrony przyrody prowadzoną obecnie w puszczy, polegającą m.in. na wycince (nie tylko starych!) drzew oraz odstrzale zwierzyny.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.