Puławy
Podstawowe informacje
Województwo: Lubelskie
Organ samorządowy Rada miasta Puławy
Prezydent miasta Janusz Grobel
Prawa miejskie 1906
Liczba mieszkańców: 49.864 (2004)
Powierzchnia: 50,61 km²
Wysokość n.p.m.: ? m
Kod pocztowy: 24-100 do 24-112
Numer kierunkowy: (+48) 81
Współrzędne
geograficzne
21°58′ E
51°25′ N
Tablice rejestracyjne LPU
Miasta partnerskie Douai, Stendal, Nieuwegein,
Castelo Branco, Bojarka,
Dublany, Nieśwież
Strona internetowa miasta

Puławy to miasto powiatowe w województwie lubelskim, z kilkuwiekową historią, położone nad Wisłą. Niegdyś ośrodek życia kulturalnego, obecnie ośrodek przemysłowy, naukowy i turystyczny. Powierzchnię 50,61 km² zamieszkuje 49.864 mieszkańców.

Położenie geograficzne

Puławy leżą w zachodniej części województwa lubelskiego, na granicy oddzielającej Wyżynę Lubelską od Mazowsza, nad prawym brzegiem Wisły, tuż obok najdalej wysuniętego na wschód jej zakola, w sąsiedztwie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Przez Puławy przebiega droga LublinRadom. Miasto często bywa wiązane z pobliskimi Kazimierzem Dolnym i Nałęczowem, wspólnie określanymi mianem trójkąta turystycznego.

Historia miasta

Pierwsza osada w miejscu zajmowanym obecnie przez Puławy została założona na początku XVI w. i obsługiwała przeprawę przez Wisłę. Nazwa miejscowości ma źródło w słowie pławy — przeprawianie się przez wodę lub pulwyłęgi nadwiślańskie.
Od II połowy XVII w. Puławy znajdowały się w posiadaniu Lubomirskich. Marszałek Stanisław Herakliusz Lubomirski w latach 1676–1679 wybudował tutaj letnią rezydencję. Jego córka Elżbieta w 1687 r. wniosła Puławy jako wiano do małżeństwa z Adamem Mikołajem Sieniawskim, późniejszym hetmanem wielkim koronnym. Jego sympatia dla Augusta III Sasa sprowadziła na Puławy w 1706 r. zniszczenia podczas potopu szwedzkiego.
Puławy -
W 1731 r. córka Sieniawskiego Zofia wyszła za mąż za wojewodę ruskiego Aleksandra Augusta Czartoryskiego. Od tego momentu Puławy na 100 lat stały się własnością familii, jak określano wtedy rodzinę Czartoryskich. W tym czasie miejscowość przeżyła swój złoty wiek. W 1761 r. syn Augusta, Adam Kazimierz, poślubił Izabellę Fleming, jedyną dziedziczkę majątku po podskarbim litewskim Jerzym Flemingu. W 1784 r., po śmierci Augusta, przenieśli się do Puław. W ciągu następnych lat powstało tutaj konkurujące ze stolicą centrum życia kulturalnego i politycznego. Miejscowość zyskała przydomek Polskie Ateny. Na dworze puławskim przebywali niemal wszyscy znani przedstawiciele epoki: Grzegorz Piramowicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Julian Ursyn Niemcewicz, Adam Naruszewicz, Jan Paweł Woronicz, Franciszek Karpiński, Franciszek Zabłocki, Piotr Norblin, Marcello Bacciarelli, Kazimierz Wojnakowski. Okres rozbiorów przyniósł dla Puław kolejne zniszczenia. W odwecie za wsparcie udzielone Kościuszce przez Czartoryskich w 1794 r. wojska rosyjskie zniszczyły puławską rezydencję i splądrowały okoliczne wsie.
Odbudowę rozpoczęła w 1796 r. księżna Izabella. Wykorzystała przy tym talent architekta Chrystiana Piotra Aignera, przebudowując nie tylko rezydencję, ale też wznosząc szereg budowli ogrodowych w przylegającym do pałacu parku. W jednej z tych budowli, w Świątyni Sybilli, w 1801 r. księżna założyła pierwsze w Polsce muzeum, gromadzące pamiątki narodowe.
Koniec złotego wieku Puław przyniosło powstanie listopadowe. Po jego upadku Czartoryscy zostali zmuszeni do emigracji a majątek uległ konfiskacie. Puławy stały się spokojną, prowincjonalną miejscowością. W roku 1842 przyjęły nazwę Nowa Aleksandria. Zapoczątkowany został rozwój placówek naukowo-oświatowych. Kolejno tworzono: w 1844 r. Instytut Wychowania Panien; w 1862 r. Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny, zamknięty po upadku powstania styczniowego; w 1869 r. Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa.
W 1906 r. Puławy otrzymały prawa miejskie. W roku 1915 miasto opuściły wojska rosyjskie, potem austriackie. W czasie I wojny światowej Puławy doznały znacznych zniszczeń. W okresie międzywojennym zaczął rozwijać się przemysł, oprócz tego w miejsce dawnego instytutu rolniczego utworzono Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego. Rozwój miasta przerwał wybuch II wojny światowej, w której zginęła trzecia część mieszkańców.
Powojenną historię zdominowała decyzja o budowie Zakładów Azotowych, podjęta przez polskie władze w 1960 r. Po tej dacie nastąpił znaczny wzrost liczby ludności, zmienił się także charakter miejscowości. Z małego miasteczka Puławy stały się miastem przemysłowym.

Zabytki

Burzliwe dzieje Puław pozostawiły po sobie liczne zabytki. W zasadzie wszystkie znajdują się w kompleksie pałacowo-parkowym, leżącym w pobliżu skarpy wiślanej.
Najbardziej okazały jest Pałac Czartoryskich, wzniesiony pierwotnie przez Lubomirskich według barokowego projektu Tylmana z Gameren w latach 1676–1679. Do dzisiaj z tamtej budowli pozostało przyziemie od strony Łachy Wiślanej i sień na parterze za wejściem głównym. Spalony w 1706 r. przez Szwedów, pałac odbudowali w latach 1722–1736 Sieniawscy i Czartoryscy, według rokokowego projektu Jana Zygmunta Deybla. Ostatecznie w latach 1785–1810 pałac został przebudowany w stylu klasycystycznym przez Czartoryskich według projektu Chrystiana Piotra Aignera. Niestety wnętrze pałacu nie jest dostępne dla zwiedzających, gdyż obecnie mieści się tam Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa. Można natomiast zwiedzać dziedziniec.
Pałac otacza park krajobrazowy. Pierwotnie został założony przez Lubomirskich i od tamtego czasu podążał za zmianami stylu puławskiej rezydencji. W latach 1731–1736 przybrał styl francuski. W latach 1798-1806 księżna Izabella zmieniła go w ogród romantyczny w stylu angielskim, umieszczając w nim szereg budowli ogrodowych i rzeźb. W tym stanie park przetrwał do dzisiaj.
Puławy -
Najciekawsza budowla znajdująca się w parku to Świątynia Sybilli, wybudowana w latach 1798–1801 według projektu Aignera na wzór antycznej świątyni Westy w Tivoli pod Rzymem. Ma kształt rotundy otoczonej korynckimi kolumnami. Wieńczy ją kopuła z okrągłym świetlikiem na szczycie, zdobiona od wewnątrz kasetonami. Dwa kamienne lwy przed głównym wejściem to prezent od cara Rosji Aleksandra I z okazji jego pobytu w Puławach w 1805 r. W roku 1801 Izabella Czartoryska założyła tutaj pierwsze w Polsce muzeum, mające pobudzać patriotyzm w okupowanej Polsce. Muzeum gromadziło pamiątki rodzinne Sieniawskich, Lubomirskich i Czartoryskich. W 1830 r., jeszcze przed powstaniem listopadowym, zbiory zostały ewakuowane do Paryża. Potem wróciły do Krakowa, stając się zalążkiem Muzeum Książąt Czartoryskich. W Świątyni Sybilli muzeum zostało reaktywowane dopiero w 1938 r. i jest dostępne do dziś.
Niedaleko Świątyni Sybilli znajduje się Domek Gotycki, wybudowany w latach 1800–09 również według projektu Aignera, otwarty z okazji pobytu w Puławach Józefa Poniatowskiego. W ściany zewnętrzne wkomponowano fragmenty zamków, pałaców i kościołów. Domek Gotycki służył jako galeria sztuki. Mieścił cenne zbiory, m.in. Dama z łasiczką Leonarda da Vinci, Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta i Portret młodzieńca Rafaela. Dzieła te znajdują się obecnie w Krakowie. Domek Gotycki zaś stał się siedzibą Muzeum Regionalnego PTTK.
Puławy -
Listę zabytków uzupełniają:
  • kościół Wniebowzięcia NMP, wzniesiony w latach 1800–03 na wzór rzymskiego Panteonu, od 1919 r. pełni rolę świątyni parafialnej,
  • Pałac Marynki, zbudowany w latach 1790–94 dla Marii Wirtemberskiej, córki Izabelli i Adama Kazimierza Czartoryskich, obecnie zajmowany przez Oddział Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa,
  • Brama Rzymska wybudowana 1829 r. jako trwała ruina, wzorowana na Łuku Tytusa w Rzymie,
  • Domek Grecki, zbudowany w latach 1778–91, niegdyś oranżeria, obecnie biblioteka miejska,
  • Domek Żółty z połowy XIX wieku, zwany również Aleksandryjskim, gdyż zamieszkiwał w nim car Aleksander II podczas pobytu w Puławach,
  • Altana Chińska z połowy XVIII wieku,
  • marmurowy Sarkofag wykonany w Rzymie, przysłany do Puław w 1799 r. przez Adama Jerzego Czartoryskiego.

Nauka i edukacja

Począwszy od połowy XIX wieku w Puławach lokowane były instytucje naukowe. Obecnie ich lista jest następująca:
  • Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa założony w roku 1950 w miejsce funkcjonującego w Puławach od 1917 r. Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego. IUNG prowadzi prace badawcze obejmujące uprawę roślin, nawożenie, ochronę i żyzność gleb.
  • Państwowy Instytut Weterynaryjny (PIWET) powołany w 1945 r. Prowadzi badania w zakresie w zakresie medycyny weterynaryjnej ze szczególnym uwzględnieniem diagnostyki i profilaktyki chorób zakaźnych, w tym chorób odzwierzęcych, oraz higieny i toksykologii żywności pochodzenia zwierzęcego. Od 2003 r. Państwowy Instytut Badawczy.
  • Ośrodek Diagnostyki i Zwalczania Zagrożeń Biologicznych Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii posiada najlepiej wyposażone w Polsce laboratorium do identyfikacji czynników biologicznych. [1]
  • Oddział Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa to jedyna placówka naukowa w kraju zajmująca się pszczelarstwem.
  • Instytut Nawozów Sztucznych przeniesiony z Tarnowa w 1968 r., swoimi badaniami wspomaga działanie Zakładów Azotowych w Puławach.
W roku 1997 została otwarta Puławska Szkoła Wyższa, uczelnia niepaństwowa, pierwsza w Puławach po wieloletniej przerwie. Obecnie kształci studentów na Wydziałach Ekonomii oraz Nauk Społecznych.

Przemysł

Uruchomione w 1966 r. Zakłady Azotowe Puławy są największym zakładem przemysłowym znajdującym się w granicach miasta i największym producentem nawozów sztucznych w Polsce. Dają zatrudnienie prawie czterem tysiącom osób.
W Puławach zlokalizowany jest również przemysł budowlany (m.in. Mostostal Puławy) oraz weterynaryjny (producent leków weterynaryjnych Biowet).

Ciekawostki

  • W grocie parkowej obok pałacu przez pewien czas mieszkał etatowy pustelnik, wynajęty przez Izabellę Czartoryską. Jego obecność podkreślała romantyczny charakter parku.
  • W Puławach dzieciństwo spędził Bolesław Prus. W 1884 r. napisał Pleśń świata, jedno z najkrótszych swoich opowiadań, którego akcję umieścił w pobliżu Świątyni Sybilli.
  • Najdłuższa ulica w Warszawie to ulica Puławska. W czasach, gdy Puławy nosiły nazwę Nowa Aleksandria, ulica ta nazywała się Nowoaleksandryjska.
  • W latach osiemdziesiątych XX wieku w Puławach istniała prężna scena Punk rockowa. Tu działały m.in. zespoły Trafo i Siekiera. Jedyna płyta tego ostatniego zespołu nosi nazwę Nowa Aleksandria, a jego wokalista, Tomasz Budzyński, po rozwiązaniu Siekiery założył m.in. zespół Armia.

Linki zewnętrzne

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.