Przywilej to prawo nadane przez monarchę określonej grupie społecznej, (stanowi) obowiązujące na danej ziemi lub w całym kraju (przywilej generalny). W Polsce przywileje stały się podstawą demokracji szlacheckiej w I Rzeczypospolitej.

Najważniejsze przywileje wydane w Polsce:

		

Data

Miejsce

Władcy Polski|Władca

Postanowienia

1180

Łęczyca

Kazimierz Sprawiedliwy

Dla Kościoła: zniesienie " ius spolli
" (prawa księcia do ruchomości po zmarłym biskupie), ograniczenie nadużyć w korzystaniu z podwód (usług transportowych) i stacji w dobrach kościelnych

     

9 czerwca
1210

Borzykowa

Leszek Biały
, Konrad Mazowiecki
, Władysław Odonic

Dla Kościół|Kościoła
: zgoda na wolny wybór biskup|biskupa
i swobodne obsadzanie urzędów kościelnych; niezależne sądownictwo osób duchownych; ostateczne zniesienie "ius spolli"; oficjalne

			wprowadzenie  celibat|celibatu 

1215

Wolbórz

Leszek Biały
, Konrad Mazowiecki
, Władysław Odonic
, Kazimierz I Opolski

Rozszerzenie gwarancji immunitetowych posiadłości kościelnych na ziemie Kazimierza opolskiego; potwierdzenie przywileju borzykowskiego

     

5 maja
1228

Cienia

Władysław Laskonogi

Dla Małopolska|Małopolski
: potwierdzenie rozbicie dzielnicowe|rozbicia feudalnego
; zachowanie praw

     

1290

Wrocław

Henryk Probus

Biskup|Biskupowi
Wrocław|wrocławskiemu
: prawo pełnego immunitetu dla dóbr nysko-otmuchowskich.

     

1291

Lutomyśl

Wacław II

Dla Małopolska|Małopolski
: urzędy dla miejscowych; żołd dla rycerzy; nienakładanie nowych podatków

     

1355

Buda

Ludwik Węgierski

''Przywilej budziński'' - za uznanie za dziedzica tronu: zniesienie stancji; wynagrodzenie za wyprawy zagraniczne

     

17 września
1374


     

( 1381
dla

duchownych)

     

Koszyce

Ludwik Węgierski

'' Przywilej koszycki
'' - za uznanie córek za następczynie: jedyny podatek – poradlane z 12 na 2 gr z łanu chłopskiego; podatki inne tylko za zgodą szlachty; starostwa dla Polaków; wykup z niewoli szlachty; zwolnienie z prac na rzecz państwa – mosty, drogi, wały

     

1387

Wilno

Władysław Jagiełło

Dla katolickich bojarów Litwy: gwarancja dziedzicznego posiadania ziemi; zwolnienie z osobistych świadeczeń na rzecz władcy

     

1388

Piotrków

Władysław Jagiełło

Potwierdzenie poprzednich; 3 grzywna|grzywny
za kopię w wyprawie zagranicznej

     

23 lipca
1422

Czerwińsk

Władysław Jagiełło

''Przywilej czerwiński'' - za udział w wojnie z Krzyżacy|Krzyżakami
: nietykalność majątkowa bez wyroku sądowego; król nie może bić monety bez zgody rady królewskiej; sądy sądzą wg prawa pisanego; nikt nie będzie równocześnie starostą i urzędnikiem ziemskim

     

28 października
1423

Warta (miasto)|Warta

Władysław Jagiełło

''Statut warcki'' - za tron dla potomków: szlachta mogła usuwać "krnąbrnych i nieużytecznych" sołtysów; ograniczenie wychodźstwa chłopów z ziemi; taksy wojewodzińskie – ceny produktów rzemieślniczych ustalane przez wojewodę

     

4 marca
1430
i 9 stycznia
1433


     

( 25 kwietnia
1425
)

Jedlna
i Kraków


     

( Brześć Kujawski
)

Władysław Jagiełło


     


''Przywileje jedlneński i krakowski'' - za tron dla potomków: nietykalność osobista bez wyroku – neminem captivabimus nisi iure victum; prawa polskie na ziemie ruskie; tylko szlachta mogła zostać dostojnikiem kościelnym; (pierwotnie król odrzuca przywilej brzeski)

     

1447

Wilno

Kazimierz Jagiellończyk

Zagwarantowanie niezależności i równouprawnienia Polski i Litwy; zrównanie szlachty litewskiej w prawach ze szlachtą polską

     

1454

Cerkwica

Kazimierz Jagiellończyk

Za udział szlachty w wojnie trzynastoletniej, dla Wielkopolski: niezwoływanie pospolitego ruszenia, nienakładanie nowych podatków i nowych praw bez zgody sejmików; zaostrzenie kar za ucieczkę ze wsi; usankcjonowanie pragmatyki stanowych sądów

			ziemskich; anulowany

1454

Nieszawa

Kazimierz Jagiellończyk

Łącznie z poprzednim to ''przywileje cerkwicko-nieszawskie'' - za udział szlachty w wojnie trzynastoletniej, dla Wielkopolski (12 listopada) i Małopolski (11-12 listopada): niezwoływanie pospolitego ruszenia, nienakładanie nowych podatków i nowych praw bez zgody sejmików; zaostrzenie kar za ucieczkę ze wsi

     

27 lutego
1493

Piotrków

Jan Olbracht

Zaostrzenie kar wobec przestępców; zakaz ingerencji kościelnej w sądy świeckie; dwuizbowy sejm; chłop mógł opuścić wieś dopiero po uregulowaniu wszystkich powinności względem pana; potwierdzenie wcześniejszych przywilejów

     

26 kwietnia
1496

Piotrków

Jan Olbracht

Za udział szlachty w wyprawie na Mołdawia|Mołdawię
: brak ceł na towary dla siebie lub w swoich dobrach wytworzone; tylko jeden chłop mogł opuścić wieś w ciągu roku; zakaz kupowania ziemi przez mieszczan; taksy wojewodzińskie na towary miejskie

     

25 października
1501

Mielnik

Aleksander Jagiellończyk

''Przywilej mielnicki'' - cała władza w ręce senatorów, król jedynie przewodniczącym senatu; niewykonanie poleceń senatu przez króla zwalniało z wierności mu

     

1504

Piotrków

Aleksander Jagiellończyk

Kontrola senatu i sejmu nad nadawaniem dóbr koronnych; określenie organizacji i kompetencji najwyższych urzędów koronnych i dworskich, tzw. ministeriów (marszałków,

			podskarbich i kanclerzy); zakaz łączenia w jednym ręku dwóch

			(lub więcej) urzędów

1505

Radom

Aleksander Jagiellończyk

Konstytucja ''' nihil novi
''' - ''nic nowego'': nowe prawa tylko za zgodą senatu i izby poslelskiej; anulowanie przywileju z 1501; gwarancja wolnego wyboru urzędników sądowych; niepociąganie spraw świeckich pod trybunały duchowne; zakaz stanowienia ceł prywatnych

     

1518


Zygmunt I Stary

król zrzekł się sądzenia sporów między panami świeckimi i duchownymi, a ich poddanymi

     

1520

Bydgoszcz

Zygmunt I Stary

wobec wojny z Zakonem: pańszczyzna min. 1 dzień w tygodniu; swoboda żeglugi na Wiśle; ograniczenie praw sądów miejskich gdy sprawcą był szlachcic

    

1538 r. - zakaz usuwania szlachty z urzędów przez króla 1422 r. - p. czerwiński (wojna z Krzyżakami) - król musi uzyskać zgodę senatu na bicie monety, zakaz łączenia urzędu starosty i urzędu sędziego ziemskiego
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.