W trakcie II wojny światowej Polska była krajem okupowanym, w którym ruch oporu rozpoczął swoją działalność niemal natychmiast po zaprzestaniu regularnych działań wojennych. Również od samego początku jedną z jego form była walka zbrojna. Hitlerowska okupacja spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem całego społeczeństwa polskiego. Skala i zakres ruchu oporu były największe w Europie, a jednostki podejmujące współpracę z okupantem były powszechnie potępiane i utożsamiane z wrogiem.

Pierwsze inicjatywy konspiracyjne w 1939 r.

  • 16 września marszałek Edward Rydz-Śmigły nakazał w Czerniowcach (Rumunia) mjr Edmundowi Galinatowi uruchomienie podległej mu części sieci dywersji pozafrontowej. Ten przekazał 26 września w Warszawie gen. Juliuszowi Rómmlowi upoważnienie-rozkaz do zainicjowania na terenie całego kraju konspiracji wojskowej
  • 17 września gen. Wacław Stachiewicz (szef sztabu Naczelnego Wodza) przekazał w Stanisławowie mjr Janowi Mazurkiewiczowi rozakz uruchomienia Tajnej Organizacji Wojskowej (TOW), ten po przybyciu do Budapesztu w oparciu o podległą mu część sieci dywersji pozafrontowej zainicjował działalność TOW na terenie niemal całego kraju
  • 17 września gen. Józef Olszyna-Wilczyński (dowódca DOK III w Grodnie) nakazał w Grodnie ppłk. Franciszkowi Ślędczce uruchomienie sieci konspiracyjnej na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr III (Grodno, Białystok, Nowogródek)
  • 21 września gen. Tedeusz Piskor (dowóca Armii "Lublin") przekazał podległym oficerom rozkaz przejścia do konspiracji
  • 22 września gen. Marian Januszajtis powołał we Lwowie Polską Organizację Walki o Wolność (dowódca gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz), na której oparła się w przyszłości organizacja Obszaru Lwowskiego ZWZ
  • 26 września gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (na mocy przekazanych pełnomocnictw przez gen. J. Rómmla) powołał w Warszawie Służbę Zwycięstwu Polski (SZP) i uczynił z niej podstawową organizację konspiracyjną posiadającą poparcie Naczelnego Wodza; społecznym zapleczem tej organizacji miała być "Rada Główna Polityczna", w skład której weszli przedstawiciele trzech głównych partii politycznych: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Narodowego
  • 3 października gen. Wilhelm Orlik-Rückemann nakazał pod Wytycznem mjr Bolesławowi Studzińskiemu (szefowi wywiadu KOP) utworzenie organizacji konspiracyjnej Korpus Obrońców Polski i prekazał na ten cel kasę KOP
  • 5 października gen. Franciszek Kleeberg rozkazał podległym oficerom rekrutowania do organizacji konspiracyjnej wartościowego elementu żołnierskiego
  • 13 listopada gen. Władysław Sikorski mianował gen. Kazimierza Sosnkowskiego (w rządzie emigracyjnym odpowiadał za sprawy kraju) Komendantem Głównym Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) ze sztabem w Paryżu; powołano 6 obszarów ZWZ: Warszawa, Białystok, Lwów, Kraków, Poznań, Toruń, a w styczniu 1940 organizacja zaistniała na terenie okupowanego kraju
  • w momencie zaprzestania działań bojowych wielu pułkowników, majorów, kapitanów, poruczników a także chorążych, podchorążych, podoficerów a nawet kaprali organizowało lokalne organizacje konspiracyjno-wojskowe na terenie swojego miejsca zamieszkania
  • wiele oddziałów Wojska Polskiego, które nie złożyły broni prowadziły dalej walkę w formie działań partyzanckich - najbardziej znany jest oddział mjr. Henryka Dobrzańskiego "Hubala", operujący do maja 1940 w kieleckiem
  • Związek Harcerstwa Polskiego w momencie przejścia do konspiracji zmienił nazwę na Szare Szeregi i rozpoczął działalność w dwóch pionach: "Organizacji Harcerzy" i "Organizacji Harcerek"

Lokalne inicjatywy konspiracyjne

Po zakończeniu działań wojennych powstało szereg organizacji konspiracyjnych na bazie dawnej przynależności do organizacji sportowych ("Sokół"), paramilitarnych ("Strzelec") lub Związku Harcerstwa Polskiego. U schyłku 1939 na terenie Polski działało w sumie około 140 różnych organizacji konspiracyjnych, m.in:
  • na terenie Wielkopolski dzałała organizacja "Ojczyzna"
  • na terenie Pomorza organizowała się Tajna Organizacja Wojskowa "Gryf Kaszubski"
  • w Generalnej Guberni działalność rozpoczęło kilkanaście organizacji podziemnych m.in. "Korpus Obrońców Polski", "Korpus Bezpieczeństwa", "Polska Organizacja Zbrojna"
  • w Toruniu utworzona została "Polska Armia Powstańcza"
  • w Tarnobrzegu harcerze utworzyli organizację "Odwet" (późniejsi "Jędrusie")

Budowa i rozwój konspiracji politycznej

W początkowych latach okupacji część przedwojennych działaczy politycznych wyemigrowała, a ci którzy zostali przeszli do podziemia.
  • Polska Partia Socjalistyczna była jedyną lewicową partią działającą od początku w konspiracji. Jej kierownictwo we wrześniu 1939 r. podjęło decyzję o zawieszeniu partii, a w jej miejsce powołano organizację Wolność Równość Niepodległość, która reprezentowała prawe skrzydło partii. Powołano do życia własne oddziały paramilitarne o nazwie Gwardię Ludową. Lewica dawnego PPS pozostawiona poza PPS-WRN stworzyła we wrześniu 1940 organizację Polscy Socjaliści
  • w lutym 1940 na krajowej naradzie w Lublinie wyłoniono Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego "Roch" na czele z Maciejem Ratajem
  • w 1939 akcję konspiracyjną podjęło także Stronnictwo Pracy. Mimo, iż jego podziemne struktury były bardzo nieliczne to odgrywało ono dużą rolę ponieważ związany był z nim generał Władysław Sikorski
  • na przełomie września i października działalność konspiracyjną podjęło Stronnictwo Narodowe, jego zbrojnym ramieniem była Narodowa Organizacja Wojskowa
  • poważniejszej roli w podziemiu nie odegrały organizacje sancyjne, jej wpływy były jednak duże w pionie konspiracji politycznej

Rozwój konspiracji wojskowej

  • 1940
    • wiosną ZWZ liczył już ponad 62 tys. ludzi
    • działalność ZWZ podporządkowana była dwóm celom: rozbudowie podziemnej struktury organizacji i scaleniu wszystkich konspiracyjnych formacji zbrojnych - oba cele zrealizowano w 1942
  • 1941
    • rozpoczęto "Operację Wachlarz", która polegała na prowadzeniu dywersji i walki na zapleczu frontu, na terenach położonych na wschód od przedwojennej granicy Polski
  • 1942
    • 14 lutego z rozkazu Wodza Naczelnego ZWZ przemianowano na Armię Krajową, na jej czele stała Komenda Główna. Obszar kraju podzielono na okręgi, obwody i placówki
    • Armii Krajowej podporządkowały się również Szare Szeregi ale z dużą swobodą organizacyjną i bardzo dużą jak na warunki konspiracyjne niezależnością
    • działalność militarna AK miała dość ograniczony charakter. Akcje bojowe organizowane przez Kierownictwo Dywersji - "Kedyw" miały głównie na celu poprawę nastrojów społecznych i ochronę bezpieczeństwa organizacji
    • październik - "akcja Wieniec" - najgłośniejsza akcja dywersyjna - wysadzenie linii kolejowych wokół Warszawy

Lewicowy nurt ruchu oporu

  • okupacja hitlerowska postawiła komunistów polskich w trudnej sytuacji, nie posiadali oni własnej partii
  • podpisanie z Hitlerem przez ZSRR paktu Ribbentrop-Mołotow jak również antypolskie wystąpienia poltyków radzieckich - przemówienie Mołotowa na sesji Rady Najwyższej ZSRR - spowodowały wzrost nastrojów antyradzieckich w społeczeństwie polskim
  • komuniści nie zaprzestali jednak działalności politycznej. Działali jednak w rozproszeniu, byli nieliczni i dlatego aż do końca 1941 r. nie próbowali stworzyć jednej, scentralizowanej organizacji
  • działalność nurtu komunistycznego i jego pozycję poprawiła agresja Niemiec na ZSRR
  • o odbudowę partii zaczęli zabiegać komuniści polscy na emigacji w ZSRR. Odpowiadało to również interesom radzieckim, gdyż na tych terenach brakowało organizacji, która wykonywałaby bezpośrednie polecenia Moskwy
  • Komintern wyraził zgodę na odbudowę partii, której przyszłych działaczy skupiono w szkole Kominternu pod Moskwą, tworząc tzw. Grupę Inicjatywną
  • 4 stycznia 1942 utworzono Polską Partię Robotniczą, która miała pozostawać w kontakcie z Kominternem
  • PPR udało się skupić w swych szeregach większość członków komunistycznych
  • PPR utworzyła własną organizację młodzieżową: Związek Walki Młodych
  • wiosną 1942 r. rozpoczęto bezpośrednie działania zbrojne
  • partia próbowała "wkomponować się" w system Polski podziemnej, jednak było to niemożliwe bez porozumienia się z kierownictwem obozu prolondyńskiego
  • w związku z powyższym PPR podjęła rozmowy z Delegatem Rządu Piekałkiewiczem, a po jego aresztowaniu z Jankowskim zakończyły się one jednak całkowitym fiaskiem
  • w tym okresie PPR osłabiały również liczne spory wewnętrzne i walka o władzę w partii, co doprowadziło m.in. do zamordowania Marcelego Nowotki, a następnie, oskarżonych o popełnienie owego morderstwa, braci Mołojców
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.