III wizyta w Polsce 8 - 14 czerwca 1987 - Papież odwiedził

 miasta:  Warszawa 
, Lublin
, Tarnów
, Kraków
, Szczecin
, Gdynia
, Gdańsk
, Częstochowa
, Łódź
.


WARSZAWA

8. 06.1987

 -  Port lotniczy Warszawa-Okęcie|Lotnisko Okęcie 
. Powitalne przemówienie papież
a Papież Jan Paweł II|Jana Pawła II
: ,,Zapraszam Was do wspólnoty, którą przez pokolenia kształtuje Chrystus''. O ziemio polska! Ziemio trudna i doświadczona! Ziemio piękna! Ziemio moja! Bądź pozdrowiona.

- Katedra św. Jana. Spotkanie z siostrami klauzurowymi. Rozmowa z Matką Teresa z Kalkuta|Kalkuty
. Przemówienie Ojca Św. do sióstr: ,,Znajdujecie się w samym centrum
polskiej rzeczywistości''. Modlitwa przy sarkofag
u Prymas Tysiąclecia|Prymasa Tysiąclecia
.

- Siedziba arcybiskupów warszawskich. Spotkanie z przedstawicielami Kościołów chrześcijańskich. Przemówienie Papież
a: ,,Tylko Kościół eucharystycznie pojednany będzie wiarygodnym znakiem jedności i pokoju''.

- Zamek Królewski w Warszawie|Zamek Królewski
. Spotkanie z przedstawicielami władz PRL
. Przemówienie Przewodniczącego Rady Państwa PRL
gen. Wojciech Jaruzelski|Wojciecha Jaruzelskiego
. Przemówienie papież
a Papież Jan Paweł II|Jana Pawła
II: ,,Motywy życia i nadziei''.
,,Jeśli chcecie zachować pokój, pamiętajcie o człowieku. Pamiętajcie o jego prawach, które są niezbywalne, bo wynikają z samego człowieczeństwa każdej ludzkiej osoby (...). Pamiętajcie o jego godności, w której muszą się spotykać poczynania wszystkich społeczeństw i społeczności. (...) Wszelkie naruszenie i nieposzanowanie praw człowieka stanowi zagrożenie dla pokoju''.

- Kościół Wszystkich Świętych. Msza św. i homilia papieska na rozpoczęcie II Krajowego Kongresu Eucharystycznego: ,,Polska droga do Eucharystii prowadzi
przez Maryję''.

LUBLIN

9.06.1987

 -  Majdanek 
odwiedziny byłego obozu koncentracyjnego . Przemówienie Ojca Św.: ,,Niech to będzie memento dla wszystkich pokoleń, że człowieknie może stać się dla człowieka katem, że musi pozostać dla człowieka bratem''.

- Katedra. Modlitwa przed Najśw. Sakramentem i obrazem Matki Boskiej Płaczącej.

- Aula Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Przemówienie Papież
a: ,,Jakie są perspektywy tego pokolenia?''. Poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę kolegium uniwersyteckiego im. Jana Pawła II.

- Dziedziniec uniwersytecki. Spotkanie ze studentami i profesorami KUL. Liturgia Słowa. Homilia: ,,Jeżeli służysz Prawdzie, służysz
wolności, wyzwalaniu człowieka i Narodu''.
,,Uniwersytet Lubelski powstal i istnieje pod hasłem <Deo et Patriae>. Słowa te mówią o służbie. O służbie Bogu i Kościołowi oraz Narodowi i Ojczyźnie''.

- Dzielnica Czuby - dzielnica Lublina. Msza św. kongresowa połączona ze święceniami kapłańskimi 46 diakonów. Homilia papieska: ,,Służyć Bogu - służyć ludziom''.
Czyż nie są <światłem i solą ziemi> ci wierzący, którzy we wszystkich dziedzinach życia, zwłaszcza w środowisku pracy starają się wprowadzać w czyn zasady Ewangelii, sprawiedliwości, solidarności?''
,,Waszym zadaniem, drodzy neoprezbiterzy, będzie współpraca ze świeckimi w poczuciu odpowiedzialności za Kościół, za chrześcijański kształt polskiego życia. Trzeba świeckich darzyć zaufaniem. Maja oni, jak uczy Sobór Watykański II, swoje miejsce i zadanie w wykonywaniu potrójnej misji Chrystuisa w Kościeloe. Jest w nich wielki potencjał dobrej woli, kompetencji i gotowości służenia.''

TARNÓW

9.06.1987

 - Rezydencja biskupia. Żartobliwa rozmowa z młodzieżą z okna rezydencji ,,Łatwo

 jest mówić, że od polskiej młodzieży zależy następne tysiąc lat, ale pogoda

 na jutro, to co?'' 

10.06.1987
- Plac na osiedlu Jasna II. Msza św. i beatyfikacja Karoliny Kózkówny. Homilia papieska: ..Przypatrzcie się, bracia, powołaniu waszemu''.
,,Czy święci są po to, aby nas zawstydzać? Tak. Moga być i po to. Czasem konieczny jest taki zbawczy wstyd, ażeby zobaczyc człowieka w całej prawdzie. Potrzebny jest, ażeby odkryć, lub odkryć na nowo właściwą hierarchię wartości. Potrzebny jest nam wszystkim, starym i młodym. Chociaż ta młodziutka córka Kościoła Tarnowskiego, którą od dzisiaj będziemy zwać błogosławioną, swoim życiem i śmiercią mówi przede wszystkim do młodych. Do chłopców i dziewcząt. Do mężczyzn i kobiet''.

- Plac Katedralny. Nieszpory o Najświętszym Sakramencie. Homilia Jana Pawła II skierowana do kapłanów: ,,Jesteście z ludu i dla ludu''.
,,(...) Przychodzą do wa ludzie udręczeni, poniżeni, zagrożeni w swoim człowieczeństwie. Szukają świadków przemienienia. Niech ich znajdują w was. Niech nigdy ten, kto szuka świadka przemienienia, nie trafi na niufność czy obojętność. Lepiej zaufać temu, kto może na zaufanie nie zasłużył, aniżeli odtrącić jednego, kto owej ufności jest spragniony i głodny.''
,,Byłoby prawdziwym dramatem, gdyby sytuacja bytowa księży, wolność od wielu codziennych udręk, z którymi muszą borykać się często świeccy, stworzyły pomiędzy duchowieństwem a wiernymi jakąś obcość. (...) Pamiętajcie, że występujecie w imieniu Kościoła, ktory dziś w szczególny sposób wyraża swą <opcję preferencyjną> na rzecz ubogich.

KRAKÓW

10.06.1987

 - Krakowskie Błonie. Spotkanie z mieszkańcami Krakowa. Liturgia Słowa. Homilia

 Ojca Św.: ,,Ku wolności wyswobodził nas Chrystus''.
"(...) Boże, niech Duch Święty zmienia oblicze naszej ziemi i umacnia Twój lud... Niech nam pomaga zachować Twoje królestwo w życiu osobistym i rodzinnym, w życiu narodowym, społecznym, państwowym. Chroń nas przed egoizmem indywidualnym, rodzinnym, społecznym. Nie pozwól, żeby mocniejszy gardził słabszym. Broń nas przed nienawiścią i uprzedzeniem wobec ludzi innych przekonań. Naucz nas zwalczać zło, ale widzieć brata w człowieku, który źle postepuje i nie odbierac mu prawa do nawrócenia. Naucz każdego z nas dostrzegać własne winy, byśmy nie zacyznali dzieła odnowy od wyjmowania źdżbła z oka brata. Naucz nas widzieć dobro wszędzie tam, gdzie ono jest; natchnij nas zapałem do ochraniania go, wspierania i bronienia z odwagą''.

- Katedra na Wawelu. Msza św. i homilia papieska: ,,Wymowa wawelskiego krzyża''.

- Siedziba arcybiskupów krakowskich. Spotkanie ,,przy otwartym oknie'' z młodzieżą zgromadzoną przed rezydencją. Improwizowane przemówienie: ,,Eucharystia jest sakramentem <siły przebicia>''.

11.06.1987
- Cmentarz Rakowicki. Papież Jan Paweł II przy grobie swoich rodziców.

SZCZECIN

11.06.1987

 - Jasne Błonia. Msza św. dla rodzin. Homilia Ojca Św.: ,,Praca nad pracą w odniesieniu

 do praw i wymagań życia rodzinnego''. Koronacja figury Matki Bożej Fatimskiej.

 
" (...)Wypada pamiętać, że natura i posłannictwo rodziny stanowi najbardziej odpowiedzialną służbę społeczną, a zatem rodziny maja prawo do takich warunków bytowych, które by im gwarantowały odpowiadający ich godności poziom życia i właściwy rozwój. Chodzi tutaj o słuszne wynagrodzenie za pracę. Chodzi o dach nad głową, o mieszkanie (...)"
Poświęcenie kamienia węgielnego seminarium diecezji szczecińsko - kamieńskiej.

- Katedra. Spotkanie z klerykami, kapłanami, zakonnikami i zakonnicami. Homilia Papieża: ,,Otwórzcie się na Prawdę, by nieść światu nadzieję''.
"Chrystus był ubogi. Nie można autentycznie głosić Ewangelii ubogim, nie zachowując właściwego dla swego powołania ubóstwa. Dzisiaj się wiele mówi o kategoriach <być> i <mieć>. Od nas wszystkich, kapłanów Jezusa Chrystusa oczekuje się, abyśmy <byli> wierni wobec wzoru, jaki nam zostawił. Abyśmy więc byli <dla drugich>. A jeżeli <mamy>, żebyśmy także <mieli dla drugich>.Tym bardziej, że jeśli mamy - to mamy <od drugich>.Dzisiaj - bardziej niż kiedykolwiek - cały Kościół żyje <z jałmużny>, od najuboższych misji w Afryce, aż do rozbudowanych nowocześnie uczelni i Kurii, ze Stolica Apostolską włącznie."

GDYNIA

11.06.1987

 - Skwer Kościuszki. Msza św. Liturgia Słowa. Przemówienie Ojca Św. do ludzi

 morza: ,,Świat nie zapomni, że słowo <Solidarność> zostało wypowiedziane

 tu w nowy 
sposób''.
,,Powiedziałem: solidarność musi iść przed walką. Dopowiem: solidarnośc również wyzwala walkę. Ale nie jest to nigdy walka przeciw drugiemu. Walka, która traktuje człowieka jako wroga i nieprzyjaciela - i dąży do jego zniszczenia. Jest to walka o człowieka, o jego prawa, o jego prawdziwy postęp: walka o dojrzalszy kształt życia ludzkiego. Wtedy bowiem to życie ludzkie na ziemi staje się <bardziej ludzkie>, kiedy rządzi się prawdą, wolnością, sprawiedliwościa i miłością''.
,, Człowiek współczesnej cywilizacji zagrożony jest chorobą powierzchowności, niebezpieczeństwem spłycenia. Trzeba pracowac nad odzyskanie głębi - tej głębi, która właściwa jest istocie ludzkiej"".


GDAŃSK

11.06.1987

 - Siedziba biskupia w  Oliwa (miejscowość)|Oliwie 
. Spotkanie Papieża z laureatem Pokojowej Nagrody Nobla Lech Wałęsa|Lechem Wałęsą
wraz z małżonką i ośmiorgiem dzieci.


12.06.1987

 -  Archikatedra Oliwska|Katedra oliwska 
. Modlitwa .

- Westerplatte
. Spotkanie z młodzieżą. Liturgia Słowa. Homilia Papieża: ,,Dla chrześcijanina sytuacja nigdy nie jest beznadziejna''.
" (...) Wiemy, że tu, na tym miejscu, na Westerplatte
, we wrześniu 1939
roku, grupa młodych Polaków, żołnierzy, pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego, trwała ze szlachetnym uporem, podejmując nierówną walkę z najeźdżcą. Walkę bohaterską.
(...) Każdy z was, młodzi przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje < Westerplatte
>. Jakiś wymiar zadań, które trzeba podjąć i wypełnić. Jakąś słuszną sprawę, o którą nie można nie walczyć. Jakiś obowiązek, powinność, od której nie można się uchylić. Nie można <zdezerterować>.
Wreszcie - jakiś porządek prawd i wartości, które trzeba <utrzymać> i <obronić>, jak to Westerplatte
, w sobie i wokół siebie''.

- Kościół Mariacki w Gdańsku|Bazylika Mariacka
. Spotkanie z chorymi. Liturgia Słowa. Homilia Ojca Św.: ,,Żeby być przy człowieku cierpiącym''.
,,(...) Opieka nad ludźmi niesprawnymi i starymi, opieka nad ludźmui chorymi psychicznie - te dziedziny są bardziej niż jakakolwiek dziedzina życia społecznego miernikiem kultury społeczeństwa i państwa''.

- Modlitwa Jana Pawła II przy Pomnik Poległych Stoczniowców|Pomniku Poległych Stoczniowców
- Ofiar Grudnia 1970
.

- Dzielnica Zaspa-Rozstaje|Zaspa
. Wielkie liturgiczne spotkanie ze światem pracy. Homilia papieska: ,,I pozostają wciąż zadaniem do spełnienia''. ,,<Jeden drugiego brzemiona noście'> - to zwięzłe zdanie Apostoła jest inspiracją dla międzyludzkiej i społecznej solidarności. Solidarność to znaczy jeden i drugi, a skoro brzemię, to brzemie niesione razem, we wspólnocie. A więc nigdy: jeden przeciw drugiemu. Jedni - przeciw drugim. I nigdy ,,brzemię'' dźwigane przez człowieka samotnie. Bez pomocy drugich. Nie może być walka silniejsza od solidarności. Nie może być program walki ponad programem solidarności. Inaczej - rosną zbyt ciężkie brzemiona. (...) Gorzej jeszcze, gdy mówi się: naprzód walka - (...) to bardzo łatwo drugi czy drudzy pozostają na <polu społecznym> przede wszystkim jako wrogowie. Jako ci, których trzeba zwalczyć, których trzeba zniszczyć. Nie jako ci, z którymi trzeba szukać porozumienia, z którymi wspólnie należy obmyślać, jak <dźwigać brzemiona>.

- Koronacja cudownego wizerunku Matki Bożej z sanktuarium w Trąbkach Wielkich.

CZĘSTOCHOWA

12.06.1987

 - Jasna Góra. Przemówienie podczas Apelu Jasnogórskiego: ,,O zwycięską nadzieję

 proszę dla moich Rodaków'' . 

13.06.1987

 - Jasna Góra. Msza św. w kaplicy Cudownego Obrazu. Homilia papieska: ,,Trudny

 dar wolności''
,,Dar wolności. Trudny dar wolnosci człowieka, który sprawia, że wciąż bytujemy pomiędzy dobrem a złem. Pomiędzy zbawieniem a odrzuceniem. Wolność wszakże może przerodzić się w swawolę. A swawola - jak wiemy również z naszych własnych dziejów - może omamić człowieka pozorem <złotej wolności>. Co krok jestesmy świadkami, jak wolność staje się zaczynem różnorodnych <niewoli> człowieka, ludzi, społeczeństw. Niewola pychy i niewola chciwości, i niewola zmysłowości, i niewola zazdrości, niewola lenistwa... i niewola egoizmu, nienawiści...Człowiek nie może być prawdziwie wolny, jak tylko przez miłość.

- Przemówienie pożegnalne. "Niech Jasnogórskie Sanktuarium dopomoże Papieżowi w trosce o Kościół , o Lud Boży, o wszystkich wierzących, tam gdzie wierzyć i wyznawać wiarę jest najtrudniej.
,,Trzeba, żebyście razem z papieżem, który jest waszym rodakiem, mieli w oczach i sercach wszystkie te wymiary zmagania się Kościoła w świeicie współczesnym o wolność dzieci Bożych. Zmagania nie tylko z programami, z ideologiami, systemami, które są wrogie religii, ale także i ze słabością człowieka,ze słabością, która się na różne sposoby przejawia. Przeciez to nie ideologie, nie ustroje, nie systemy, tylko człowiek dał początek grzechowi, temu, który toczysię w ciągu całych dziejów.
To człowiek uległ tej szatańskiej iluzji, że sam może być jako Bóg, sam może decydować o dobrem i złem, i on tylko jest jedyną i ostateczną miarą tego wszystkiego, co należy do świata, w którym żyje, do stworzenia''.

ŁÓDŹ

13.06.1987

 - Lotnisko aeroklubu. Msza św. podczas której 1600 dzieci przystąpiło do I Komunii

 św. Homilia Ojca Św. poświęcona sprawie autokatechizacji. 
,,(...) Katecheza to także zbiorowy obowiązek całego Kościoła. Kościoła katechizowanego i katechizującego. (...) Toteż katecheza winna obejmować zarówno dzieci i młodzież, jak i duszpasterzy, nauczycieli religii, seminarzystów i osoby sposobiące się do życia zakonnego, zarówno rodziców przekazujących wiarę swym dzieciom, jak i ludzi apostołujących we własnym środowisku''.

- Katedra. Spotkanie z przedstawicielami łódzkiej inteligencji, światem kultury i nauki. Improwizowane przemówienie Papieża: ,,Wdzięczny jestem za Waszą obecność w społeczeństwie''.

- Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego ,,Uniontex''. Przemówienie Papieża do włókniarek: ,,Powołanie, na które składa się dom, rodzina, małżeństwo, dzieci i praca''.
,,(...) Nauka społeczna Kościoła przede wszystkim wysuwa żądanie, aby było w pełni docenione jako praca to wszystko, co kobieta czyni w domu, cała działalność matki iwycho- wawczyni. To jest wielka praca. I ta wielka praca nie może byc społecznie deprecjono- wana, musi być dowartościowywana, jeśli społeczeństwo nie ma działać na własną szkodę. Z kolei zaś - praca zawodowa kobiet musi być traktowana wszędzie i zawsze z wyraźnym odniesieniem do tego, co wynika z powołania kobiety jako żony i matki w rodzinie. (...) Niekiedy patrzy się na jej pracę zawo- dową jako na awans społeczny, a oddanie się bez reszty sprawom rodziny i wychowania dzieci bywa uważane za rezygnację z rozwoju własnej osobowości, za jakieś zacofanie. (...) Jednakże prawdziwy awans kobiety domaga sie od społeczeństwa szczególnego uznania dla zadań macierzyńskich i rodzinnych, ponieważ są one wartością nadrzędną wobec wszystkich innych zadań i zawodów publicznych. (...) Nade wszystko powinna byc uszanowana podstawowa więź istniejąca pomiędzy pracą i rodziną, owo <pierwotne i niezbywalne znaczenie pracy dla domu i wychowania dzieci>.

WARSZAWA

13.06.1987

 - Kościół Świętego Krzyża. Spotkanie z przedstawicielami środowisk twórczych.

 Przemówienie Jana Pawła II:
,,Trzeba, abyście trwali i pomagali trwać innym''. "<Nie samym chlebem żyje człowiek> (Mt 4,4). Chociaż zdajemy sobie sprawę, jak doniosłe są sprawy chleba, jak wiele od nich zależy w życiu człej ludzkości i wszystkich narodów - w życiu poszczególnych osób i rodzin - to przecież przekonuja nas te słowa Chrystusa: <nie samym chlebem>. Nie samym. Człowiek - to inny jeszcze wymiar potrzeb i inny wymiar możliwości. Jego byt okresla wewnętrzny stosunek do prawdy, dobra i piękna.(...)''

14.06.1987
- Rezydencja Prymasów Polski. Spotkanie z przedstawicielami społeczności żydowskiej. Przemówienie Papieża: ,,Staliście się wielkim głosem przestrzegającym ludzkość''.
,,(...) Wiele było spotkań z waszymi pobratymcami w różnych krajach świata. Niezapomniana zostanie dla mnie wizyta sprzed roku przeszłego, po wielu, wielu stuleciach pierwsza w rzymskiej Synagodze. To spotkanie w Polsce jest dla mnie szczegolnie drogie, szczególnie wymowne i myślę, że będzie też szczególnie owocne. Pomoże i mnie, i całemu Kościołowi jeszcze bardziej uświadomić sobie to, co nas łączy (...) w porządku Bożego przymierza. I to, co nas łączy w świecie współczesnym, wobec tych wielkich zadań, jakie ten świat stawia przed wami i przed Kościołem w dziedzinie sprawiedliwości i pokoju między narodami, zgodnie z waszym słowem biblijnym: <Shalom>''.

- Kościół św. Stanisława Kostki. Modlitwa w kościele i u grobu ks. Jerzego

 Popiełuszki. Spotkanie z rodziną zamordowanego kapłana.

- Kościół Świętego Krzyża. Msza św. radiowa dla chorych, podczas której odtworzono z taśmy homilię papieską: ,,Chrystus idzie <w pośrodku nas>''.
"(...) Jak przychodzi Bóg? Na to własnie daje odpowiedź sam Chrystus w rozmowie z Nikodemem: Bóg przychodzi, gdyż jest Miłością. Przychodzi jako Miłość''.
,,<Zróbcie Mu miejsce, Pan idzie z nieba>. Idzie pośród ulic. Idzie w znaku białej hostii niesionej w monstrancji. Idzie poprzez serca. Poprzez sumienia. Czy jesteście prawdziwie Ludem, zjednoczonym jednością Ojca i Syna, i Ducha Świętego? Czy jesteśmy Jego Ludem?!

- Kościół ojców bazylianów przy ul. Miodowej. Modlitwa.

14.06.1987

 - Plac Defilad. Msza św. Zakończenie Kongresu Eucharystycznego. Beatyfikacja

 bpa Michała Kozala. Homilia Ojca Świętego: ,,Jego miłość <do końca> pozostaje

 po stronie człowieka''. 
,,(...) Dlaczego Bóg, który umiłował - a w świecie człowieka - dał Syna swego Jednorodzonego? Dlaczego Syn Boży stał się człowiekiem, jednym z nas?
Dlatego, ażeby w całym wszechświecie stworzonym z Miłości Ktoś wreszcie odpowiedział taka samą miłością. Aby Ktoś wreszcie wypełnił swoim żcyciem
i śmiercią owe wezwanie <będziesz miłował... z całego serca i ze wszystkich sił>. Aby Ktoś wreszcie...umiłował do końca: Boga w świecie. Boga w ludziach - i ludzi
w Bogu. To jest właśnie Ewangel8ia - i to jest Eucharystia. Wpisuje sie ona w dzieje człowieka - i w dzieje wszechświata, przeobrażając stworzenie w <kosmos>.
Chaos - w kosmos".
,,(...) Wiemy, że w naszym stuleciu narasta opór i sprzeciw wobec Tego, który <tak umiłował świat> - opóer i sprzeciw az do negacji Boga. Do ateizmu jako programu.
Ale to wszystki nie jest w stanie w niczym zmienic faktu Chrystusa. Faktu Eucharystii. Jakkolwiek Bóg - Ojciec, Syn i Duch Świety byłby odrzucany przez ludzi''.
,,(...) Ulegając tej miłości, którą Chrystus <do końca umiłował> tych, którzy byli <na świecie>; wszystkich, przyjmujecie za swoje to ewangeliczne polecenie, jakie otrzymali pierwsi Apostołowie: ,,Idźcie... i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego> (Mt 28,19). <Idźcie> - stańcie się sługami słowa Bożej prawdy, szafarzami Bożych tajemnic, pionierami ewangelizacji''.

- Procesja eucharystyczna ulicami Warszawy z placu Defilad na plac Zamkowy.

- Siedziba Konferencji Episkopatu Polski na Woli. Spotkanie z Konferencją Episkopatu Polski. Przemówienie: Papieża: ,,Wobec wyzwania ideologii dialektycznego
materializmu'', w którym zarysował najważniejsze zadania stojące przed Kościołem w Polsce.

- Okęcie. Pożegnalne przemówienie papieża Jana Pawła II: ,,Cztery prawa warunkujące postęp''.
,,Są to: prawo do prawdy - prawo do wolności - prawo do sprawiedliwości - prawo do miłości.
Każde z nich odpowiada dogłębnie naturze człowieka i godności ludzkiej osoby. Każde z nich warunkuje prawdziwy postep, nie tylko osobowy, ale i społeczny. I nie tylko duchowy, ale także materialny. Również poste ekonomiczny''.

- Odlot do Rzym
u.


Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.