thumb|right| Typowy austriacki wagon artyleryjski z 1915 pociągu typu V. Zdobyte wagony tego typu były używane w polskich pociągach: Śmiały, Piłsudczyk w 1920 r. i Śmierć w 1939 r.
thumb|right| Polski typowy wagon artyleryjski z 1939. Wagony tego typu były używane w polskich pociągach: Śmiały i Piłsudczyk.
Pociąg pancerny to zespół bojowych pojazdów kolejowych (pociąg), składający się zwykle z lokomotywy pancernej, różnego rodzaju opancerzonych i uzbrojonych wagonów, czasami także z drezyn pancernych lub bojowych wagonów motorowych.
Wagony używane zwykle w pociągach pancernych:
  • artyleryjskie - opancerzone i uzbrojone w działa oraz karabiny maszynowe
  • piechoty (w Polsce nazywane wagonami szturmowymi) - opancerzone, uzbrojone w karabiny maszynowe i służące do przewożenia piechoty
  • karabinów maszynowych - opancerzone i uzbrojone w karabiny maszynowe
  • przeciwlotnicze - uzbrojone w działka przeciwlotnicze
  • dowodzenia - podobne do wagonów piechoty, lecz wyposażone w stanowisko dowodzenia pociągu
  • przeciwpancerne - odmiana wagonów artyleryjskich, wyposażone w działo przeciwpancerne (zwykle w wieży czołgowej)
  • platformy - nieopancerzone, służące do różnych celów: ochrony przed wykolejeniem, przewożenia materiałów saperskich i do naprawy toru, przewożenia motocykli i pojazdów w tym czołgów.
Pociągi pancerne z reguły składały się z lokomotywy i wagonów osłoniętych w całości pancerzem stalowym grubości kilku do kilkudziesięciu mm. W zależności od możliwości wyposażenia, niektóre pociągi pancerne, zwłaszcza improwizowane, nie były chronione pancerzem, lecz dostępnymi materiałami takimi jak beton lub worki z piaskiem, lub były jedynie częściowo opancerzone.
Pierwszy raz został użyty przez Francuzów w czasie wojny francusko-pruskiej (1870-1871). Po pierwszej wojnie światowej były niedoceniane i przenoszone do zadań patrolowych i policyjnych. Niemcy zaskoczeni w 1939 r. skutecznością polskich pociągów pancernych wprowadzili je ponownie.

Przed odzyskaniem niepodległości:

  • Dywizja Syberyjska miała trzy własne pociągi pancerne: Warszawa, Kraków i Poznań a zdobyła czwarty: Poznań II
  • 10 lutego - 10 maja 1918 improwizowany pociąg pancerny Związek Broni.
=== W okresie wojny polsko-sowieckiej === Dotychczas ustalono nazwy 50 pociągów pancernych, lecz ich dokładna liczba jest trudna do ustalenia. Pod koniec wojny polsko-sowieckiej w skład wojsk kolejowych wchodziło 26 pociągów pancernych (stan w dniu 1 grudnia 1920):
  • nr 1 Piłsudczyk
  • nr 2 Śmiały
  • nr 3 Lis-Kula
  • nr 4 Hallerczyk
  • nr 5 Stefan Batory
  • nr 6 Generał Iwaszkiewicz
  • nr 7 Chrobry
  • nr 8 Wilk
  • nr 9 Danuta
  • nr 10 Pionier
  • nr 11 Poznańczyk
  • nr 12 Kaniów
  • nr 13 Zawisza Czarny
  • nr 14 Zagończyk
  • nr 15 Paderewski
  • nr 16 Mściciel
  • nr 17 Reduta Ordona
  • nr 18 Huragan
  • nr 19 Podhalanin
  • nr 20 Bartosz Głowacki
  • nr 21 Pierwszy Marszałek
  • nr 22 Groźny
  • nr 23 Śmierć
  • nr 24 Śmigły
  • nr 25 Stefan Czarniecki
  • nr 26 Generał Sosnkowski
Pozostałe pociągi pancerne:
  • Gromobój
  • Rozwadowczyk
  • Saper
  • Smok
  • Śmiały-szeroki - rozformowany 2 kwietnia 1920
Pociągi utracone w 1920 r:
  • Boruciątko
  • Boruta - 25 lipca pod Kuźnicą
  • Dąbrowski - 5 lipca pod Równem
  • Generał Dowbór - 6 czerwca pod Wczerajsze
  • Generał Konarzewski - 9 lipca pod Bobruskiem
  • Generał Listowski - 2 sierpnia pod Terespolem
  • Generał Sikorski - 26 czerwca pod Słowiecznem
  • Piłsudczyk szeroki - 19 lipca pod Baranowiczami
  • Pionier-szeroki - 17 czerwca
W połowie 1921 zarządzono likwidację 12 pociągów Pozostałe dokompletowano i ujednolicono uzbrojenie. W służbie postanowiono zatrzymać 12 pociągów, z których utworzono 6 dywizjonów, które włączono w skład trzech pułków saperów kolejowych:
  • nr 1 Piłsudczyk
  • nr 2 Śmigły
  • nr 3 Pierwszy Marszałek
  • nr 4 Groźny
  • nr 5 Danuta
  • nr 6 Zagończyk
  • nr 7 Paderewski
  • nr 8 Śmierć
  • nr 9 Poznańczyk
  • nr 10 Bartosz Głowacki
  • nr 11 Stefan Czarniecki
  • nr 12 Genenerał Sosnkowski
W 1924 dywizjony pociągów pancernych rozformowano, a ich sprzęt został zdeponowany jako zapas mobilizacyjny. W celach szkoleniowych sformowano dywizjon ćwiczebny pociągów pancernych (przy 2 pułku saperów kolejowych w Jabłonnie) w składzie:
  • Danuta
  • Generał Sosnkowski
W styczniu 1925 pododdział ten przemianowano na dywizjon szkolny pociągów pancernych.

Trzecie powstanie śląskie (1921)

Stan w czerwcu 1921:
1 dywizjon
  • nr 1 Korfanty
  • nr 2 Nowina-Doliwa
2 dywizjon
  • nr 3 Piorun
  • nr 4 Naprzód
3 dywizjon
  • nr 5 Powstaniec
  • nr 6 Ślązak
4 dywizjon
  • nr 7 Bajończyk
  • nr 8 Górnik
5 dywizjon
  • nr 9 Lubieniec
  • nr 10 Ludyga
6 dywizjon
  • nr 12 Pantera
  • nr 13 Nowak (Nowak II)
7 dywizjon
  • nr 14 Zygmunt Powstaniec
  • nr 15 Tadek Ślązak
8 dywizjon
  • nr 11 Lew
  • nr 16 Testart (Piast)
Pozostałe pociągi pancerne:
  • Kabicz - wąskotorowy
  • Ułan

We wrześniu 1939 roku:

  • Nr 11 Danuta (dowódca - kpt. Bolesław Korobowicz)
  • Nr 12 Poznańczyk (dowódca - kpt. Kazimierz Majewski)
  • Nr 13 Generał Sosnkowski (dowódca - kpt. Stanisław Młodzianowski)
  • Nr 14 Paderewski (dowódca - kpt. Jerzy Żelechowski)
  • Nr 15 Śmierć (dowódca - kpt. Kazimierz Kubaszewski)
  • Nr 51 Pierwszy Marszałek (dowódca - kpt. Leon Cymborski)
  • Nr 52 Piłsudczyk (dowódca - kpt. Mikołaj Gonczar)
  • Nr 53 Śmiały (dowódca - kpt. Mieczysław Malinowski)
  • Nr 54 Groźny (dowódca - kpt. Jan Rybczyński)
  • Nr 55 Bartosz Głowacki (dowódca - kpt. Andrzej Podgórski)
  • Szkolne pociągi pancerne:
    • Zagończyk
    • Stefan Czarniecki
  • Improwizowane pociągi pancerne:
    • Dwa Dowództwa Obrony Wybrzeża - w tym Smok Kaszubski (dowódca - kpt. mar. Jerzy Tadeusz Błeszyński)
    • Dwa improwizowane pociągi pancerne Dowództwa Obrony Warszawy

Polskie pociągi pancerne w Anglii (1940-1943)

  • I dywizjon - pociągi: C, G, E
  • II dywizjon - pociągi: A, D, F
  • III dywizjon - pociągi: B, M, H
  • IV dywizjon - pociągi: Nr. 10, 11, 12 przemianowane w 1941 na K, L, J

Pociągi pancerne Służby Ochrony Kolei (SOK) po 1945 r

  • Nr 1 Szczecin
  • Nr 2 Grom
  • Nr 3 Huragan
  • Nr 4 Błyskawica
Wycofane ze służby po 1950.
  • Na bazie poniemieckiego pociągu pancernego w 1947 sformowano dywizjon artylerii kolejowej DAKOL
Zachowane egzemplarze:
  • wagon pancerny (prawdopodobnie z pociągu nr 11 Poznańczyk) w Poznaniu
  • ciężka drezyna pancerna PT16 (Pantzertriebwagen 16) w Muzeum Kolejnictwa w Warszawie.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.