Pańszczyzna jest to przymusowa, bezpłatna praca głównie na roli (również w innych usługach) chłopów na rzecz pana w zamian za zezwolenie na użytkowanie przez nich ziemi. Wykształcił się on w Europie w okresie feudalnym, po czym powoli zaczął zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz.

Przyczyny powstania pańszczyzny i jej rozwój

Pańszczyzna stała się w Polsce dominującą formą płatności za użytkowanie gruntu. Wynikało to z gwałtownego rozwoju gospodarki folwarcznej. Jednym z większych problemów przy rozwoju owej gospodarki był problem z zapewnieniem siły roboczej i narzędzi. Szlachtę polską trapił również ciągły brak gotówki, stąd odwrócenie się od popularnej na Zachodzie pracy najemnej. Problemy te rozwiązano zmuszając chłopów do pracy własnym zaprzęgiem i narzędziami. Ze względu na wciąż rosnącą koniunkturę na zboże wzmacniano wyzysk chłopów, którzy stawali się coraz bardziej ubezwłasnowolnieni. Chłopi nie mieli również co liczyć na nowe wynalazki techniczne, gdyż panowało przekonanie, że ten najlepiej gospodaruje, kto najmniej wydaje na gospodarstwo. Panowie bazowali wciąż na przymusowej pracy ekstensywnej. Wyzysk był wysoki co dodatkowo wzmacniało oddanie stanu chłopskiego pod sądownictwo lokalnych panów. Początkowo możliwe było wykupienie się spod władzy pana za pewną sumę pieniędzy (tzw. libertacja, jednak z biegiem czasu i tego zakazano. Już w XV wieku nierzadka była 2-3 – dniowa pańszczyzna. konstytucja toruńska upowszechniła w 1520 pańszczyznę do 1 dnia w tygodniu z łanu, lecz już w drugiej połowie XVI wieku, w wyniku dania szlachcie wolnej ręki w sprawie ustalania długości pracy przy pańszczyźnie, za powszechną normę w królewszczyznach uznawano 2 dni w tygodniu z łanu, a prywatni i kościelni zarządcy wymagali od chłopów więcej. W połowie wieku XVII pańszczyzna dochodziła do 4-5 dni, zaś w XVIII nieraz do 6-7 dni.

Rodzaje pańszczyzny

  • Pańszczyzna sprzężajna (ciągła) – chłopi uprawiali ziemię własnymi środkami, narzędziami i przy użyciu własnych zwierząt
  • Pańszczyzna piesza – pociągano do niej bezrolnych chałupników, komorników i zagrodników, aby służyli u pana
  • Pańszczyzna wydziałowa (jutrznia) – wprowadzona w XVII-XVIII wieku, jako odpowiedź panów na obniżającą się jakość pracy chłopów pańszczyźnianych. Określano obszar, który miał być uprawiony, z którego zbierano zboże
  • Tłoki, daremszczyzny lub gwałty – określenie dla pańszczyzny nadzwyczajnej w szczególnych porach roku (np. w czasie żniw lub orki)

Dokumenty odnoszące się do problemu pańszczyzny

  • Statut nieszawski z roku 1454 zaostrzał karę za przechowywanie zbiegłych chłopów i zakazywał zatrudniania ich w innych folwarkach, co wpłynęło na proces uzależnienia chłopa od dworu
  • Przywilej piotrkowski – podpisany w 1496 roku przez Jana Olbrachta. Przywiązywał on chłopów do ziemi zezwalając jedynie jednemu chłopu na rok opuścić wieś. Zdecydowanie ograniczyło to wychodźstwo chłopów
  • Przywilej toruński – podpisany w roku 1520. Oficjalnie ustalano powszechną, obowiązkową pańszczyznę w wysokości jednego dnia w tygodniu
  • 1532 – zakaz opuszczania przez chłopów wsi (ostateczna utrata wolności osobistej
  • 1543 – zezwolenie na swobodne ustalanie przez szlachtę wymiaru godzin pracy w zakresie pańszczyzny
  • Konstytucja 3 Maja – roztoczenie opieki państwa nad stanem chłopskim i zachęcanie dziedziców do podpisywania z chłopami umów czynszowych
  • Ustawa o sprzedaży królewszczyzn z 1792 – wydana w przededniu wojny z Rosją w celu ratowania skarbu państwowego. Zapewniała chłopom osiadłym w królewszczyznach własność posiadanego gruntu i wolność osobista (po rozwiązaniu kontraktu z dziedzicem)
  • Uniwersał Połaniecki podpisany w obozie pod Połańcem 7 maja 1794 roku – ustanowienie urzędu dozorców mających pośredniczyć w sporach dworu z wsią, zapewnienie chłopom wolności osobistej (możność opuszczenia wsi po spełnieniu warunków zapisanych w dokumencie) i nieusuwalności z ziemi na której gospodarują o ile sami nie spełniali warunki umowy z dworem, zmniejszenie wymiaru pańszczyzny.
  • 1794 – ustawa opracowana przez Kołłątaja miała zapewniać ziemię uczestnikom powstania, a w razie ich śmierci – ich synom. Byłoby to pierwsze uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich.
  • 1823 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru pruskiego
  • 1848 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru austriackiego w celu pozyskania sobie wsi pod presją powstania krakowskiego i rabacji galicyjskiej
  • 1864 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru rosyjskiego, jako echo powstania styczniowego

Skutki i następstwa pańszczyzny

  • Zdecydowane obniżenie efektywności pracy chłopów (nie zależało im bowiem na odpracowywaniu ziemi, której zbiory i tak nie były dla nich. Stąd gospodarstwa krajowe były o wiele mniej dochodowe w stosunku do zachodnich)
  • Uzależnienie chłopa od dworu
  • Migracja chłopów na tereny słabo zaludnione w ucieczce przed wyzyskiem (powstawanie skupisk ludności wolnej szczególnie na Ukrainie – patrz: Kozacy)
  • Powstania chłopskie w XVI wieku, które były krwawo tłumione przez szlachtę
  • Powstanie silnego rozwarstwienia majątkowego szlachty i nie-szlachty, dominacja tej pierwszej w handlu (a tym samym osłabienie siły stanu mieszczańskiego)
  • Upadek patriotyzmu u chłopów i powstanie mitu o wyłącznej odpowiedzialności szlachty za sprawy bezpieczeństwa narodu
  • Utrata zysków dla miast, które wcześniej korzystały na handlu ze wsiami (z powodu braku pieniędzy), a w wyniku tego powolny upadek gospodarczy dużej ilości miasteczek
  • Rozwój kultury sarmackiej
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.