Pałukikraina historyczna położona w północno-wschodniej części Wielkopolski (ziemi, nie dzielnicy ani prowincji). Przez wieki pozostawała odizolowana od świata lasami, w wyniku czego wykształciła się na jej obszarze swoista kultura przejawiająca się m.in. w gwarze i strojach. Obecnie Pałuki są podzielone między województwo wielkopolskie a województwo kujawsko-pomorskie.
PAŁUKI
Stolica Kcynia
Dzielnica wielkopolska
Dorzecze Wełny i Noteci
Ludność około 200 000 osób
Powierzchnia około 2 000 km²
Gęstość zaludnienia około 100 osób/km²
Miasta (największe) 7 (Wągrowiec)
Wsie gminne 3
Wsie ogółem około 200

Nazwa

Termin Pałuki wywodzi się prawdopodobnie od wyrazu łuk, łęk, łęg, oznaczającego trawiastą nizinę pomiędzy gruntami ornymi lub od łukowatego kształtu niewielkich, ale wszechobecnych w tym rejonie wzniesień. Pojawiła się ona po raz pierwszy w źródłach w XIV – u x. Czarnkowskiego, a niedługo później i u Jana Długosza jako terra Palucacensis.

Terytorium

Mimo że Pałuki utożsamia się z przedrozbiorowym powiatem kcyńskim (częścią województwa kaliskiego, a od 1768 r. gnieźnieńskiego), ich granice pozostają sporne – tym bardziej, że ów districtus w ciągu wieków zmieniał nieco swój obszar.
Zwykle przyjmuje się, że:
  • na północy Pałuki odgranicza od Krajny rzeka Noteć
  • na wschodzie Pałuki odgranicza od Kujaw również Noteć
  • na południu Pałuki oddziela od reszty ziemi kaliskiej rzeka Foluska Struga wraz ze swym ciągiem jezior, oraz rzeka Wełna począwszy od Jeziora Rogowskiego
  • na zachodzie Pałuki oddzielają od ziemi poznańskiej rzeki: Rudka, Tyśmienica (Dymnica) oraz Margoninka
Tak wyznaczony obszar liczy około 2000 km².

Polska sama

Pod koniec I tysiąclecia Pałuki miało zamieszkiwać plemię Pałuczan, które podporządkowało się Polanom. W tym też czasie przewodnią rolę od Biskupina przejęło zapewne Łekno, które było stolicą kasztelani (jak podaje Bulla Gnieźnieńska z 1136). W 1227 w Gąsawie miał miejsce słynny zjazd książąt polskich, na którym zamordowano ostatniego seniora, Leszka Białego. W tym też czasie lokowano Kcynię oraz Żnin, które stały się kasztelaniami. W 1314 Pałuki znalazły się w granicach Polski odrodzonej po rozbiciu dzielnicowym. Za Kazimierza Wielkiego rozwijały się prężnie i zyskiwały mieszkańców – prawa miejskie uzyskały wtedy Gołańcz, Szubin i Wenecja.

Polska w uniach

Pałuki przez dobre cztery wieki znajdowały się w granicach województwa kaliskiego. Wychowali się na nich w tym czasie m.in. utalentowany poeta, Janicjusz oraz pierwszy polski tłumacz Biblii – Jakub Wujek. Podczas potopu szwedzkiego bardzo dotkliwie ucierpiały. W 1768 trafiły do nowo powstałego woj. gnieźnieńskiego, lecz już po 4 latach zostały podzielone między Rzeczpospolitą a Prusy. W 1793 znalazły się już w całości pod zaborem pruskim. W 1794 zagościły na nich powstańcze wojska Jana Henryka Dąbrowskiego.

Czasy porozbiorowe

W 1807 Pałuki znalazły się w Księstwie Warszawskim, a w 1815 w Wielkim Księstwie Poznańskim (zwanym od 1848 Prowincja Poznań). Pochodzili stąd m.in. naukowcy bracia Śniadeccy. Objęła je Wiosna Ludów, kolonizacja niemiecka, strajki szkolne 1905-1906 oraz powstanie wielkopolskie, które szczególnie dało się we znaki Pałuczanom, lecz jednocześnie dzięki któremu powrócili na łono ojczyzny. W latach międzywojennych należały do województwa poznańskiego, a dzieliły się na powiaty: szubiński, wągrowiecki i żniński. Od 1939 do 1945 pozostawały pod okupacją niemiecką, a później znów w granicach Polski, podzielone między różne województwa. Na największe ośrodki miejskie wyrosły w XX w. Wągrowiec na zachodzie oraz Żnin na wschodzie.

Osadnictwo

Na terenie Pałuk znajduje się siedem miast: Kcynia (stolica krainy), Żnin i Wągrowiec (średnie) oraz Gołańcz, Szubin, Margonin i Szamocin (małe), a także trzy wsie gminne: Wapno, Damasławek i Gąsawa i ok. 200 sołeckich. Mieszka tu ok. 200 000 osób, co daje zagęszczenie ludności ok. 100 osób na km².

Religia

Pałuki, będące początkowo pogańskie, zmieniły w średniowieczu swe oblicze na katolickie. Zasadniczo przez całe ostatnie tysiąclecie należały do archidiecezji gnieźnieńskiej. W XII w. (dokładna data sporna) założono w Łeknie jedno z pierwszych w Polsce opactw cysterskich. W tym też okresie kasztelania żnińska była własnością arcybiskupa. W następnych wiekach sprowadzono m.in. relikwie Krzyża Św. do kcyńskiej fary, a Bernardynów do Wągrowca. Reformacja nie zaznaczyła się na nich wyraźnie. Obecnie zdecydowana większość Pałuczan to katolicy, choć nie wyróżniają się jako całość szczególną wiarą. Na owym terenie znajdują się dekanaty: chodzieski (mniejszość), damasławski, kcyński, szubiński (większość), wągrowiecki i żniński. Od 2004 północne parafie należą do nowej diecezji bydgoskiej.

Geografia fizyczna

Pałuki, położone na Wysoczyźnie Gnieźnieńskiej i częściowo w Pradolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej. Szczycą się ponad setką bogatych w ryby jezior. Temperatury roczne nie przekraczają 8 stopni Celsjusza, a opady należą do najniższych w Polsce, oscylując wokół 500 mm. Poza granicznymi nie ma większych rzek – co najwyżej Gąsawka i Nielba. Około połowa regionu znajduje się w dorzeczu Noteci, a reszta – Wełny (prawych dopływów Warty). Wielką osobliwością geograficzną na skalę światową jest szczególna postać bifurkacji w postaci skrzyżowania się nurtów dwóch rzek – Wełny i Nielby w Wągrowcu. Najniżej położonym miejscem jest ujście Margoninki do Noteci (48 m n.p.m.), a najwyższym wzniesieniem szczyt Chełminki na północ od Kcyni (161 m n.p.m.). Przeciętna wysokość wynosi ok. 100 m n.p.m. Gleby wykazują się najczęściej dobrą przydatnością rolniczą, wobec czego przeważają na nich grunty orne – zdecydowanie najsilniej zalesione są rubieże tej krainy.

Turystyka

Najciekawszymi miejscowościami na Pałukach są:
  • Gołańcz – muzeum w gotycko-renesansowym zamku, dwa kościoły: gotycki i renesansowy, średniowieczne mury, barokowe kamienice
  • Kcynia – barokowy kompleks pokarmelicki, renesansowy kościół, ośrodek folkloru
  • Żnin – muzeum w gotyckiej wieży, gotycki kościół św. Floriana, muzeum w barokowej sufraganii
  • Wenecja – Muzeum Kolei Wąskotorowej, ruiny gotyckiego zamku, neogotycki kościół
  • Biskupin – rekonstrukcja starożytnego grodu, doroczny festyn archeologiczny, skansen ludowy, muzeum prahistorii
A oto inne miejsca godne zwiedzenia:
  • Wągrowiec – barokowy zespół pocysterski, gotycka fara
  • Łekno – gotycki kościół, grodzisko z ekspozycją wykopalisk
  • Sobiejuchy – neoklasycystyczny pałac z parkiem
  • Tarnowo Pałuckie – kościół drewniany z polichromią
  • Kołybki – francuski dwór z parkiem
  • Grocholin – renesansowy dwór obronny, klasycystyczny pałac
  • Słupy – klasycystyczny pałacyk
  • Jaktorowo – drewniany kościółek
  • Chwaliszewo – neoklasycystyczny dwór
  • Margonin – barokowy kościół, letnisko
  • Margonińska Wieś – neogotycki pałac z muzeum Wybickiego i parkiem
  • Srebrnogóra, sive Srebrna Góra – klasycystyczny dwór
  • Żoń – drewniana świątynia
  • Smuszewo – eklektyczny pałac
  • Zalesie Pałuckie – dwór
  • Szubin – renesansowy zamek
  • Grochowiska Szlacheckie – klasycystyczny pałac
  • Marcinkowo Górne – pomnik Leszka Białego, pierwotnie barokowy dwór
  • Marcinkowo Dolne – eklektyczny dwór
  • Gąsawa – kościół drewniany
  • Stępuchowo – neorenesansowy dwór
  • Chojna Pałucka – drewniany kościółek
  • Redgoszcz – pałac w stylu francuskim
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.