OGPU (Obiedinionnoje Gosudarstwiennoje Politiczeskoje Uprawlenije) - Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny - policja polityczna, zajmująca się również kontrwywiadem, działająca w Rosji Sowieckiej w latach 1922 - 1934.

Powołanie GPU/OGPU

Ze względu na wrogość narodów Związku Radzieckiego wobec CzeKa, tzw. Czieriezwyczajki, i stopniową normalizację sytuacji wewnętrznej w Rosji bolszewickiej, na IX Wszechrosyjskim Zjezdzie Rad, 28 grudnia 1921 roku, podjęto decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce CzeKa powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Główny Zarząd Polityczny 'GPU, do którego w grudniu dodano literkę "O", co oznaczało Zjednoczony Główny Zarząd Polityczny - OGPU'.

Zadania OGPU

Zadania GPU, następnie OGPU, polegały na zwalczaniu szpiegostwa i działalności kontrrewolucyjnej na terenie Rosji bolszewickiej, i za jej granicami.
Kontroli Zjednoczonego Głównego Zarządu Politycznego podlegały również więzienia i przymusowe obozy pracy.
OGPU wzmocniono jednostkami wojskowymi z prawem poboru i wyboru kandydatów (przed wcieleniem do nowej instytucji rozpracowywanych operacyjnie). OGPU wstrzymało prawo wydawania wyroków (w tym wyroków śmierci, które funkcjonariusze zazwyczaj sami wydawali i wykonywali), wstrzymano także kontrolę tajnej korespodencji. Zakres działań i zadania zostały znacznie rozszerzone w stosunku do zadań Czeka. Dekretem z 9 lutego 1922 roku przedstawiono zadania OGPU:
  1. Ochrona ustroju polityczno-gospodarczego Związku Radzieckiego.
  2. Walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.
  3. Zwalczanie powstań i buntów skierowanych przeciwko władzy radzieckiej.
  4. Zdobywanie informacji o sytuacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w innych państwach.
  5. Penetracja działających na emigracji opozycyjnych organizacji i partii politycznych.
  6. Kontrola własnego personelu dyplomatycznego.
  7. Ochrona celna granic ZSRR.
  8. Zabezpieczenie linii komunikacyjnych: kolejowych, wodnych.

Kierownictwo OGPU

Kierowniczym organem OGPU było kolegium, na czele którego stał prezes z prawami Komisarza Ludowego, którego powoływał Centralny Komitet Wykonawczy.
W skład kolegium wchodziło dwóch zastępców oraz 13 naczelników zarządu głównego; centrala OGPU mieściła się w Moskwie przy placu Łubiańskim (tzw. Łubianka).
Szefem Zjednoczonego Głównego Zarządu Politycznego był Feliks Dzierżyński, który obejmował owo stanowisko aż do śmierci w 1926 roku.
Zastępcą Dzierżyńskiego, a nestępnie szefem OGPU, był Wieczesław Mienżyński. Jego zastępcami byli: Henryk Jagoda oraz Michał Trilsser, który sprawował stanowisko naczelnika Oddziału Zagranicznego - INO.

Struktura ogranizacyjna Zjednoczonego Głównego Zarządu Politycznego - OGPU

Aby sprostać zadaniom powierzonym przez kierownictwo WKPparti bolszewików, OGPU posiadało odpowiedni aparat, składający się z części cywilno-politycznej i wojskowej (złożonej z oddziałów specjalnych, których liczbę określała Sowiecka Rada Obrony i Pracy).
Struktura OGPU wyglądała następująco -
  • Oddział Informacyjno-Rejestracyjny (IRO) - zbieranie informacji dotyczących nastrojów wśród obywateli Związku Radzieckiego, cenzura korespodencji, utworów literackich i teatralnych, rozpracowywanie osób podejrzanych, np. byłych oficerów i urzędników carskich, popów, anarchistów, gromadzenie danych.
  • Oddział Kontrwywiadowczy (KRO) - rozpracowywanie placówek wywiadowczo-informacyjnych innych państw działających w Związku Radzieckim, kontrwywiad ofensywny na terenie obcym, kontakt z wywiadem sztabu generalnego Armii Czerwonej - GRU, nadzór nad instytucjami takimi jak hotele, lokale rozrywkowe, kina itp.
  • Oddział Specjalny (SPEKO) - ochrona tajemicy państwowej, szyfry, nadzór nad więzieniami i aresztami w ZSRR.
  • Oddział Ochrony Linii Kolejowych i Transportu (DTO) - nadzór i ochrona budynków państwowych związanych z administracją transportową, penetracja pracowników, np. kolejarzy i ludności zamieszkałej w pobliżu obiektów kolejowych.
  • Oddział Ekonomiczny (EKO) - nadzór nad instytucjami przemysłowymi, walka ze szpiegostwem ekonomicznym w instytucjach państwowych, walka z sabotażem w zakładach produkcyjnych, rozpracowywanie mieszkańców posiadających obcą walutę.
  • Oddział Oddzielny (OO) - inwigilacja pracowników cywilnych w wojsku i flocie.
  • Oddział Tajny - walka z wrogimi partiami politycznymi i prawosławnym duchowieństwem.
  • Oddział Wschodni (WO) - wywiad w republikach wschodnich Związku Radzieckiego.
  • Oddział Pograniczny (PO) - nadzór nad wojskami pełniącymi służbę graniczną, walka z przemytem, kontrola ruchu granicznego.
  • Oddział Zagraniczny (INO) - działania w placówkach wywiadowczych odbywające się pod przykrywką radzieckiego poselstwa, kierowanie nielegałami, infiltracja emigracji rosyjskiej.
  • Oddział Operacyjny (OO) - inwigilacja za pomocą agentury (ludzi i obiektów), dokonywanie aresztowań i wykonywanie egzekucji.
  • Oddział Kurierów - zabezpieczenie i dostarczanie poczty do urzędów.
  • Oddział Administracyjny - nadzór nad więzieniami, (od 1929 roku zajmował się również likwidacją przeciwników politycznych za granicą Związku Radzieckiego - tzw. Ruchome Grupy).

Podział administracyjny OGPU

12 Okręgów:
  • Okręg Leningradzki - z siedzibą zarządu w Leningradzie.
  • Okręg Moskiewski - z siedzibą zarządu w Moskwie.
  • Okręg Zachodni - z siedzibą zarządu w Smoleńsku.
  • Okręg Ukraiński - z siedzibą zarządu w Charkowie.
  • Okręg Przywołżański - z siedzibą zarządu w Samarze.
  • Okręg Przyuralski - z siedzibą zarządu w Jekaterynburgu.
  • Okręg Północnokaukaski - z siedzibą zarządu w Rostowie n. Donem.
  • Republika Kirgiska - z siedzibą zarządu w Orenburgu.
  • Okręg Kaukaski - z siedzibą zarządu w Tyflisie.
  • Okręg Turkiestański - z siedzibą zarządu w Taszkiencie.
  • Okręg Syberyjski - z siedzibą zarządu w Nowomikołajewsku.
  • Okręg Dalekiego Wschodu - z siedzibą zarządu w Czycie.
Każdy z okręgów podlegał kontroli Moskwy, a kierowany był przez Rady Komisarzy Ludowych poszczególnych republik związkowych.

Liczba personelu OGPU

Do służby w OGPU wybierano ludzi pewnych, wcześniej sprawdzanych i umiejących pisać i czytać (nie zawsze przestrzegano tej procedury poboru), byli oni lepiej wyposażeni uzbrojeni i przeszkoleni od żołnierzy regularnych jednostek Armii Czerwonej.
W 1925 roku służbę w Zjednoczonym Państwowym Zarządzie Politycznym pełniło -
  • wojska pograniczne - 65 tys.
  • wojska wewnętrzne - 40 tys.
  • wojska konwojowe - 10 tys.
Funkcjonariusze OGPU pełnili także służbę wartowniczą na Kremlu, osłaniali działaczy partii i rządu oraz ochraniali ważniejsze obiekty w ZSRR.

OGPU i kolektywizacja (1929-34)

Funkcjonariusze OGPU, na rozkaz Józefa Stalina przystąpili do narzucania kolektywizacji w latach 1929 - 1934; wykazali się wtedy dużą brutalnością wobec chłopów i ich rodzin, w wielu przypadkach mordując całe rodziny i paląc całe wsie.

1934 rok - likwidacja OGPU

Po śmierci szefa Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, Wiaczesława Mienżyńskiego, w maju 1934 roku, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 roku już jako Główny Urząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB, zostało włączone do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, pod przewodnictwem Gienricha Jagody (Henryka Jagody)
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.