Grom_Wiesław_Sierociński.jpg|frame|right|ORP Grom
Obraz olejny Wiesława Sierocińskiego

Niszczyciel (zwany wcześniej kontrtorpedowcem) to klasa uniwersalnych, szybkich i zwrotnych okrętów torpedowo-artyleryjskich, obecnie rakietowo-artyleryjskich (niszczyciele rakietowe).

Początki klasy

Klasa niszczycieli powstała pod koniec XIX wieku, jako okrętów przeznaczonych do zwalczania torpedowców i ochrony przed nimi zespołów okrętów głównych klas. Stąd pochodzi także jedna z używanych historycznie nazw niszczyciela: kontrtorpedowiec.
W ten sposób powstały niszczyciele - większe, szybsze i lepiej uzbrojone niż ich potencjalni przeciwnicy. Konstrukcyjnie klasa ta wywodziła się z dużych torpedowców. Bardzo szybko okazało się że, oprócz podstawowego zadania jakim było zwalczanie torpedowców, okręty te dzięki zwiększeniu wyporności i siły uzbrojenia doskonale nadają się do wykonywania wielu innych zadań. Jeszcze przed I wojną światową wykonywały skuteczne ataki torpedowe na wrogie okręty i prowadziły rozpoznanie, między innymi niszczyciele aktywnie używane były przez obie strony w wojnie rosyjsko-japońskiej 1904-1905.
Podstawowymi parametrami określającymi siłę bojową niszczycieli są: uzbrojenie, prędkość i wyporność.
Uzbrojenie pierwszych niszczycieli składało się z 4-6 dział kalibru od 47 do 88 mm i kilku (najczęściej 2) wyrzutni torpedowych. Typowe dla tego okresu niszczyciele budowy angielskiej, używane np. przez Japonię w 1904 roku, były uzbrojone w 1 działo 76 mm, 5 dział 57 mm i 2 wyrzutnie torpedowe kaliber 450 mm, ich wyporność wynosiła zaledwie 370 t, a szybkość 26 - 30 węzłów.
W czasie I wojny światowej niszczyciele zaczęły być dodatkowo używane jako eskorta większych zespołów i konwojów przeciwko okrętom podwodnym, stawiały miny, ostrzeliwały wrogie wybrzeża. W bardzo szybkim czasie stały się okrętami uniwersalnymi o dużej, jak na swoją wielkość, sile bojowej. Jeszcze przed wojną, napęd niszczycieli zaczęły stanowić turbiny parowe w miejsce stosowanych dotąd maszyn parowych.
Niszczyciele okresu I wojny światowej nosiły zwykle uzbrojenie składające się z 3 - 4 dział kalibru 102/105 mm i 4 - 6 wyrzutni torpedowych, których kaliber wzrósł do 533 mm. Wyporność niszczycieli wynosiła przeciętnie 1000-1300 ton, a ich prędkość 30-35 węzłów. Na ich pokładach pojawiły się też pierwsze działka przeciwlotnicze.

II wojna światowa

W okresie międzywojennym uzbrojenie niszczycieli stawało się coraz silniejsze, standardem stały się działa kaliber 120 mm. Większość państw, jak Francja, Wielka Brytania, USA, Włochy, ZSRR budowała równolegle dwa rodzaje niszczycieli: niszczyciele o wyporności około 1300 - 1500 ton, uzbrojone zwykle w 4 działa kaliber 120 - 130 mm (np. OF Ouragan, ORP Wicher), oraz mniej liczne większe niszczyciele (np. ORP Błyskawica). Z czasem budowane najliczniej "małe" niszczyciele przekształciły się w uniwersalne okręty średnich rozmiarów o wyporności ok. 1600 - 2000 ton i równie silnym uzbrojeniu w 6 dział kaliber 120 - 130 mm (np. brytyjski typ "N" - ORP Piorun).
Większe niszczyciele nazywane były też wielkimi niszczycielami lub liderami i służyły w założeniu do przewodzenia flotyllom niszczycieli. Miały one wyporność od 1800 do 2500 ton i uzbrojenie od 5 do 8 dział kalibru 120 - 138 mm. Największe były 2 francuskie okręty ("superniszczyciele") typu "Volta" o wyporności 2880 ton, uzbrojone w 8 dział 138 mm. Niemcy, obok wielkich niszczycieli, o "krążowniczym" kalibrze dział do 150 mm, budowali tylko duże torpedowce. Japonia z kolei od 1930 roku budowała jedynie duże jak na europejskie standardy okręty, uzbrojone w 4 - 6 dział 127 mm.
Wszystkie niszczyciele tego okresu uzbrojone były ponadto w kilka - zwykle 5-8 wyrzutni torpedowych, niektóre typy miały nawet do 12-16 wyrzutni. Stosowano powszechnie torpedy kaliber 533 mm, jedynie Japończycy wprowadzili własne potężne torpedy kaliber 610 mm (“długie lance”). Jednym z głównych zadań niszczycieli tego okresu stało się także poszukiwanie i zwalczanie okrętów podwodnych, za pomocą stacji hydrolokacyjnych i bomb głębinowych, także wystrzeliwanych na odległość z miotaczy bomb głębinowych. Większość okrętów mogła ponadto stawiać kilkadziesiąt min.
Artyleria niszczycieli tego okresu chroniona była od odłamków nieopancerzonymi maskami, a w niektórych konstrukcjach pojawiły się też zamknięte wieże, chroniące ją od wpływów atmosferycznych. Jeszcze w okresie międzywojennym amerykańskie i japońskie okręty zaczęły być uzbrajane w artylerię uniwersalną - działa głównego kalibru (127 mm) mogące dzięki dużym kątom podniesienia prowadzić ogień zarówno do celów morskich, jak i samolotów. Okręty tego okresu miały jednak wciąż niewiele armat przeciwlotniczych. Radykalnie zmieniła ten stan druga wojna światowa, przynosząc ze sobą jednoznaczne potwierdzenie dominującej roli lotnictwa na morzu. Nowe i starsze okręty zaczęły być dozbrajane w znaczne ilości małokalibrowych działek przeciwlotniczych (20 - 40 mm), dające im możliwość walki z samolotami, często kosztem usunięcia części mniej potrzebnej artylerii głównej. Na okrętach pojawił się także radar, dający informacje o przeciwniku.
W okresie międzywojennym prędkość w zasadzie nie uległa zwiększeniu, wiązało się to głównie z kłopotami technicznymi i kosztami zwiększenia prędkości, które byłyby za duże w stosunku do zysków w sile bojowej (aby podnieść prędkość niszczyciela z 36 do np. 40 węzłów trzeba by było zwiększyć moc maszyn o połowę co spowodowałoby wzrost wyporności i dalsze zwiększanie kosztów). Standardem była prędkość w przedziale między 34 a 38 węzłów. Wyjątkiem były okręty francuskie typu “Le Triomphant”, w czasie prób przekraczające 45 węzłów.
Podczas II wojny światowej pojawiła się także osobna podklasa - niszczyciele eskortowe (eskortowce), o mniejszej wyporności ok. 1000-1200 ton, słabszym, lecz uniwersalnym uzbrojeniu, przystosowanym także do zwalczania celów powietrznych. Okręty tej klasy były wyspecjalizowane do osłony konwojów, mając stosunkowo silne uzbrojenie przeciwlotnicze i przeciwpodwodne i mniejszą prędkość 20-25 węzłów, lecz wystarczającą do osłony konwoju. Czasami utożsamiane były z podobnymi fregatami, lecz miały lepsze - bardziej zbliżone do niszczyciela uzbrojenie artyleryjskie.

Po II wojnie światowej

Przez kilka lat po wojnie budowano wciąż duże niszczyciele, o wyporności powyżej 2000 ton, z uzbrojeniem artyleryjskim, chociaż w pełni przystosowanym już do zwalczania samolotów. Wprowadzono częściowo zautomatyzowane systemy kierowania ogniem, wciąż ulepszano wyposażenie elektroniczne i radarowe.
Okręty budowane później są już zupełnie inne od swych poprzedników. Rozwój elektroniki i technologii rakietowych doprowadził do rewolucyjnych zmian w konstrukcji niszczycieli. Pod koniec lat 50-tych nowobudowane, a także niektóre starsze okręty zaczęto uzbrajać w kierowane pociski rakietowe zarówno do zwalczania celów morskich (woda-woda) jak i powietrznych (woda-powietrze). Odtąd można mówic o klasie niszczycieli rakietowych. Działa i wyrzutnie torpedowe nie zanikły całkowice, lecz znacznie zmniejszyła się ich liczba. Do uzbrojenia weszły także kierowane torpedy do zwalczania okrętów podwodnych i rakietotorpedy, a na ich pokładach pojawiły się śmigłowce. Cały czas widoczny jest wzrost wyporności nowobudowanych okrętów - niszczyciele z lat 60-tych wypierały około 4-5 tysięcy ton, współczesne - nawet 8-9 tysięcy ton, więcej niż krążowniki lekkie z okresu II wojny światowej. Turbiny parowe zostały zastąpione przez turbiny gazowe.
Podstawowe uzbrojenie współczesnych niszczycieli zwykle składa się z systemów rakietowych przeciwokrętowych i przeciwlotniczych, w tym przeciwrakietowych. Coraz częściej stosowane są pionowe wyrzutnie. Uzupełnia je jedna lub dwie automatyczne szybkostrzelne armaty kaliber 100 - 127 mm do zwalczania celów nawodnych i powietrznych na dalszym dystansie oraz jeden lub więcej zestaw artyleryjski obrony bezpośredniej - szybkostrzelna wielolufowa armata małego kalibru, kierowana radarem, do zwalczania samolotów i rakiet. Do zwalczania okrętów podwodnych służą kierowane torpedy i rakietotorpedy oraz śmigłowce pokładowe.
Współczesne niszczyciele mają także coraz bogatsze wyposażenie elektroniczne, nowe tendencje zmierzają do nadawania im charakterystyk stealth.


Okres międzywojenny:

Okręty przekazane marynarce polskiej w czasie wojny

Okres powojenny

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.