NAZWY PAŃSTW ŚWIATA, ICH STOLIC I MIESZKAŃCÓW

na podstawie opracowania
KOMISJI STANDARYZACJI NAZW GEOGRAFICZNYCH POZA GRANICAMI POLSKI
przy Głównym Geodecie Kraju

Wprowadzenie

W wykazie Nazwy państw świata, ich stolic i mieszkańców umieszczono 191 państw będących członkami Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Watykan. Dodatkami do głównego wykazu są listy terytoriów niesamodzielnych i autonomicznych. Podano poprawną pisownię nazw, którą Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Polski zaleca do powszechnego użytku. Zawarte w wykazie nazwy powinno się stosować w tekstach pisanych i mówionych w języku polskim, w szczególności na mapach, w encyklopediach, przewodnikach turystycznych i podręcznikach, w prasie, radiu i telewizji. Publikacja uwzględnia uchwały Komisji podjęte do dnia 29 października 2003 roku.
Niewłaściwe użycie nazw geograficznych zdarza się nie tylko w prasie, lecz nawet w książkach i na mapach. Na przykład zamiast Holandii używana jest czasem nazwa Niderlandy; w druku nadal spotyka się formę Erewan, chociaż Nazwy państw świata, ich stolic i mieszkańców z roku 1997 zalecają używać wyłącznie tradycyjnej nazwy Erywań. Nasz wykaz umożliwia poprawne użycie nazw państw i stolic autorom i redaktorom tekstów, a także wszystkim, którzy chcą poprawnie pisać i mówić po polsku. Zawiera również formy odmiany nazw, wyrazy pochodne od nazw geograficznych oraz kilka dodatkowych informacji. Zgodnie z zaleceniami Organizacji Narodów Zjednoczonych, dla wszystkich nazw spolszczonych (egzonimów) podano oficjalne odpowiedniki (endonimy) w oryginalnej pisowni lub w transliteracji. Ponadto dla nazw mogących sprawiać trudności podano wymowę.
W języku polskim nazwy państw, terytoriów i ich stolic są używane w postaci spolszczonej (np. Szwecja, Sztokholm) albo oryginalnej (Chile, Santiago). Komisja zaleca używanie utrwalonych w polszczyźnie nazw tradycyjnych. Takie stanowisko jest zgodne z rezolucją Konferencji ONZ w Sprawie Standaryzacji Nazw Geograficznych z 1972 r. Do tradycyjnych nazw państw, które stanowią dziedzictwo przeszłości i nadal powinny funkcjonować we współczesnej polszczyźnie, należą między innymi Birma, Holandia, Mołdawia, Włochy, Wybrzeże Kości Słoniowej. Komisja nie akceptuje zastępowania ich nazwami oryginalnymi lub zbliżonymi do oryginalnych (Myanmar, Niderlandy, Mołdowa, Italia, Côte d’Ivoire). Zgodnie z zaleceniami ONZ Komisja starała się wyeliminować niektóre niepotrzebne spolszczenia, które albo nie są szerzej znane i używane, albo ich forma budziła zastrzeżenia. W związku z tym należy np. stosować oryginalną pisownię nazw Niamey, Monrovia, Yaren, chociaż dotychczas zalecano formy Niamej, Monrowia, Jaren.
Zawarte w wykazie oficjalne nazwy państw konsultowano z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, którego przedstawiciel wchodzi w skład Komisji. Tylko w wyjątkowych przypadkach formy zalecane przez Komisję (Związek Birmański, Republika Macedonii, Republika Mołdawii, Republika Wybrzeża Kości Słoniowej) różnią się od form, które stosuje się w tekstach oficjalnych (Związek Myanmar, Była Jugosłowiańska Republika Macedonii, Republika Mołdowy, Republika Côte d’Ivoire).
W stosunku do wykazu z 1997 r. wprowadzono między innymi następujące zmiany:
  • Uwzględniono zmiany nazw państw i stolic, które zaszły od tego
czasu. Zmiana nazwy oryginalnej powodowała konieczność wprowadzenia nowej nazwy do polskiego nazewnictwa geograficznego, np. stolica Kazachstanu Akmoła zmieniła nazwę na Astana (1998 r.), a nazwa Jugosławia została zmieniona na Serbia i Czarnogóra (2003 r.).
  • Zamiast niektórych spolszczonych nazw, które nie miały dostatecznego uzasadnienia, zalecono formy oryginalne, np. Dhaka, Reykjavík, Tallinn (zamiast Dakka, Rejkiawik, Tallin).
  • Zalecono użycie tylko jednej nazwy dla tego samego państwa, np. Kirgistan, Rwanda, Islamska Republika Pakistanu (pominięto oboczne nazwy Kirgizja, Ruanda, Muzułmańska Republika Pakistanu).
  • Zweryfikowano formy przymiotników od nazw geograficznych oraz nazwy mieszkańców, np. dodano przymiotnik asuncioński (od miasta Asunción), a jednocześnie pominięto niektóre nazwy dopuszczalne, lecz nie używane, np. suwianin (mieszkaniec Suvy). W większości przypadków podano tylko jedną formę, uznaną za poprawną, niekiedy – dwie lub trzy formy oboczne: na pierwszym miejscu tę, która bardziej zasługuje na polecenie (np. kazachski, kazaski, kazachstański).
  • Wykaz ma nową formę, która ułatwia znalezienie potrzebnych informacji i nie wymaga częstego odwoływania się do objaśnień znaków i skrótów. Nazwy państw uporządkowano alfabetycznie, a artykuły hasłowe mają zwarty i bardziej przejrzysty układ.

Informacje szczegółowe

Wszystkie hasła dotyczące państw opracowano według jednego schematu.
Andora Europa
pol. Andora, D. Andory, Mc. Andorze; Księstwo Andory
kataloński Andorra; Principat d’Andorra
przym. andorski
obyw. Andorczyk, Andorka, Andorczycy
stol. Andora, D. Andory, Mc. Andorze – Andorra la Vella
przym. andorski
mieszk. andorczyk, andorka, andorczycy

Obok nazwy hasłowej, tj. skróconej nazwy państwa w języku polskim, podano położenie danego kraju (kontynent). Hasło zawiera siedem pozycji, poprzedzonych skrótami objaśniającymi:
  1. pol. – skrócona nazwa państwa (w mianowniku, dopełniaczu (D.) i miejscowniku (Mc.)) i oficjalna, rozwinięta nazwa państwa w języku polskim; dla niektórych państw podano powszechnie używane skróty, złożone z pierwszych liter ich oficjalnej nazwy, np. RFN;
  2. nazwa języka oficjalnego – skrócona nazwa państwa w języku oficjalnym (lub w językach oficjalnych) i pełna, oficjalna nazwa państwa;
  3. przym. – przymiotnik od nazwy państwa w języku polskim (w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego);
  4. obyw. – nazwy obywateli państwa w języku polskim w rodzaju męskim i żeńskim liczby pojedynczej oraz w liczbie mnogiej;
  5. stol. – nazwa stolicy państwa używana w języku polskim; jeżeli nazwa stolicy ma spolszczoną pisownię, to na drugim miejscu podana jest nazwa w języku oficjalnym;
  6. przym. – przymiotnik od nazwy stolicy w języku polskim (w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego);
  7. mieszk. – nazwy mieszkańców stolicy w języku polskim w rodzaju męskim i żeńskim liczby pojedynczej oraz w liczbie mnogiej.
W przypadku języków używających pisma niełacińskiego, nazwę państwa i stolicy podano w formie zlatynizowanej. Zastosowano systemy latynizacji nazw geograficznych zgodne z zaleceniami Organizacji Narodów Zjednoczonych, Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO), BGN/PCGN1, a dla języków słowiańskich – według Nowego słownika ortograficznego PWN. Na drugim miejscu podano uproszczoną polską transkrypcję:
pol. Algieria, D. Algierii, Mc. Algierii; Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna
arab. trl. Al-Jazā’ir, trb. Al-Dżaza’ir; trl. Al-Jumhūriyyah al-Jazā’iriyyah ad-Dīmuqrāţiyyah ash-Sha‘biyyah, trb. Al-Dżumhurijja al-Dżaza’irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja
stol. Algier, D. Algieru, Mc. Algierze – trl. Al-Jazā’ir, trb. Al-Dżaza’ir
Brak polskiej transkrypcji oznacza, że zaleca się używać w polskich publikacjach międzynarodowego systemu latynizacji (np. dla nazw chińskich). Dla nazw państw i stolic, pisanych w oryginale pismem niełacińskim, używa się tradycyjnych nazw spolszczonych (np. Pekin) albo polskiej transkrypcji, która w przybliżeniu oddaje wymowę nazw (np. Moskwa, Maskat). Transliterację (np. Moskva, Masqaţ) stosuje się w publikacjach, które powinny wiernie oddawać formę graficzną oryginalnych nazw, np. w pracach naukowych lub na oficjalnych mapach topograficznych. Sposób wymowy nazw podano, w przypadkach mogących sprawiać trudności, za pomocą liter alfabetu polskiego i minimalnej liczby znaków specjalnych. Przyjęto zasady podawania wymowy stosowane w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny pod redakcją Andrzeja Markowskiego. Sylabę akcentowaną wyróżniono pogrubionym drukiem tylko wtedy, gdy akcent różni się od polskiego (nie pada na drugą sylabę od końca). Nie stosuje się, przyjętej w encyklopediach, zasady podawania dokładnej oryginalnej wymowy nazw, lecz podaje się wymowę częściowo spolszczoną, dostępną dla osób nie znających dobrze ani zasad wymowy języków obcych, ani międzynarodowego alfabetu fonetycznego. Na przykład nazwę państwa Antigua i Barbuda proponuje się wymawiać po polsku [1] i [2], zamiast wiernie naśladować wymowę angielską [3] i [4]. Jeżeli podano tylko krótką nazwę państwa (np. Ukraina) to znaczy, że jest ona nazwą oficjalną. Jeśli od nazwy państwa lub jego stolicy nie tworzy się wyrazów pochodnych (przymiotnika, nazw obywateli lub mieszkańców), to opuszczono daną pozycję w wykazie. Oznacza to, że zaleca się stosowanie form opisowych typu „mieszkaniec Buenos Aires”.

Terytoria niesamodzielne

Wybór terytoriów przysparzał trudności, ponieważ nie ma kryteriów pozwalających w każdym przypadku jednoznacznie rozstrzygnąć, czy dany obszar stanowi terytorium niesamodzielne, czy jest integralną częścią jakiegoś państwa. Lista terytoriów niesamodzielnych sporządzona w 1999 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ liczy zaledwie 17 pozycji. Wykorzystano zatem wykazy terytoriów zamorskich lub zależnych Francji, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, zawarte w oficjalnych publikacjach informacyjnych tych państw. W pozostałych przypadkach brano pod uwagę oddalenie od kraju macierzystego i szczególny status administracyjny danego terytorium. Podobnie jak wykaz nazw państw, wykaz nazw terytoriów niesamodzielnych ma układ alfabetyczny. Obok nazwy hasłowej określono położenie danego terytorium (kontynent, a w wyjątkowych przypadkach ocean). Następnie podano jego przynależność polityczną (nazwę państwa) oraz ustrój (formę zależności). Hasło zawiera takie same pozycje, jak hasło dotyczące państwa, tylko zamiast nazw obywateli podano nazwy mieszkańców terytorium. W wielu przypadkach od nazwy terytorium lub jego stolicy nie tworzy się przymiotników lub nazw mieszkańców, a niektóre terytoria niesamodzielne nie mają stolicy. W tych przypadkach hasła skrócono, opuszczając puste pozycje.
Gwadelupa Ameryka Północna (Środkowa)
Francja • departament zamorski
pol. Gwadelupa, D. Gwadelupy, Mc. Gwadelupie
fr. (la) Guadeloupe
przym. gwadelupski
mieszk. Gwadelupczyk, Gwadelupka, Gwadelupczycy
stol. Basse-Terre Baster ndm.

Komisja nie zajmuje stanowiska w sprawie statusu terytoriów, których nazwy podano w wykazie. Fakt umieszczenia (lub pominięcia) w wykazie nazwy jakiegoś terytorium nie jest wyrazem akceptacji (lub negacji) jego statusu, który czasem może być sporny. Zawarte w wykazie nazwy oryginalne (endonimy) oraz dane faktograficzne o stolicach (ośrodkach administracyjnych), przynależności politycznej itp. starano się opracować możliwie jak najlepiej, jednak podane informacje na ten temat nie mają oficjalnego charakteru. Dotyczy to także dodatkowych uwag i objaśnień; ich zadaniem jest wyłącznie bliższe określenie obiektów geograficznych, do których odnoszą się nazwy – w niektórych przypadkach szerzej nie znane w Polsce.

Terytoria autonomiczne

Podobnie jak w przypadku terytoriów niesamodzielnych, zaliczenie niektórych terytoriów do autonomicznych jest umowne. Wykaz uszeregowano alfabetycznie według nazw państw. Artykuł hasłowy ma układ podobny do hasła terytorium niesamodzielnego. Nie podano jedynie statusu administracyjnego, ponieważ informacja nana ten temat zawarta jest w pełnych nazwach terytoriów.
PORTUGALIA
Azory
pol. Azory, D. Azorów, Mc. Azorach; Region Autonomiczny Azorów
port. Açores; Região Autónoma dos Açores
przym. azorski
stol. Ponta Delgada ndm.

Dla nazw nierosyjskich w Rosji oraz abchaskich i osetyjskich w Gruzji, zapisywanych w oryginale cyrylicą, zastosowano te same zasady transliteracji, co dla języka rosyjskiego. Kilka liter nie występujących w języku rosyjskim oddano za pomacą dodatkowych znaków, np. Bašéortostan (Baszkiria).

Objaśnienie skrótów i znaków

D. dopełniacz
Mc. miejscownik
mieszk. mieszkańcy
ndm. nazwa nieodmienna
obyw. obywatele
przym. przymiotnik
stol. stolica
trb. transkrypcja
trl. transliteracja
wym. wymowa

Języki

ang. angielski
arab. arabski
fr. francuski
hiszp. hiszpański
hol. holenderski
niem. niemiecki
pol. polski
port. portugalski
ros. rosyjski
// oddzielenie wariantów nazwy podanej w różnych językach urzędowych

Wymowa

ã nosowe a
ä samogłoska pośrednia między a i e
ŋ nosowe, tylnojęzykowe n
o-i, r-z, u-a dywiz oznaczający, że obie głoski wymawia się oddzielnie
s-i, z-i dywiz oznaczający brak zmiękczenia spółgłoski występującej przed i
ü samogłoska pośrednia między u i i

Wykazy nazw

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.