Modernizm, prąd w architekturze światowej rozwijający się w latach ok. 1918-1975, zakładający całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z zadanych uwarunkowań materialnych.

Głowne założenia modernizmu w architekturze

Architekci modernistyczni zakładali, że o pięknie budynku stanowi głównie jego funkcjonalność, a w każdym razie, że przede wszystkim muszą zostać wypełnione wymogi funkcji, którą ma pełnić obiekt. Jednym z naczelnych haseł modernizmu była maksyma Sullivana Form follows function, co tłumaczy się jako forma podąża za funkcją (lub też forma następuje po funkcji).
Budynek stanowić miał dzieło abstrakcyjne. Wszelki ornament był odrzucany.
Najbardziej znanymi manifestami modernizmu są Pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusier'a i Karta ateńska.

Początki, wczesny modernizm

Ruch modernistyczny w architekturze nie miał jednego źródła, rozwijał się wpierw niezależnie i bardzo różnymi drogami w poszczegółnych krajach Europy i w Ameryce.
XIX wiek przyniósł wielki rozwój sztuki inżynierskiej, związany głównie z opanowaniem nowego materiału - żeliwa i stali. Od lat 30. XIX wieku powstawały nowoczesne obiekty (mosty, hale fabryczne, szklarnie) projektowane bez ambicji architektonicznych, a ich forma uwarunkowana była ścisłą koniecznością. Sztandarowym przykładem jest Crystal palace Josepha Paxtona. Architektura pozostawała nie tylko w tyle, lecz znalazła się w sytuacji niejako opozycyjnej, kierując się ku tzw. neostylom i eklektyzmowi. Bardzo klarowny przykład stanowią dworce kolejowe tego czasu, w których do koniecznej przeszklonej stalowej hali przylegał historyzujący budynek kas i poczekalni. Można stąd było wysnuć tezę, że obie części budynku pozostawały w sprzeczności. Dostrzeżenie, docenienie i akceptacja przez architektów postępu w inżynierii i przemyśle oraz ich wpływu na współczesnośc było jednym z czynników wpływających na narodziny modernizmu.
Modernizm_(architektura) -
Modernizm_(architektura) -
W wielkich miastach Stanów Zjednoczonych od lat 70. XIX wieku zaczęła powstawać architektura o cechach funkcjonalizmu, przede wszystkim domy towarowe w Chicago (tzw. Szkoła chicagowska). Również pierwsze wieżowce Nowego Jorku i Chicago przyjmowały kubiczne formy, prawie nie ukrywające stalowego szkieletu.
W Wielkiej Brytanii rozwijał się ruch Arts and crafts, dążący do ponownego powiązania różnych dziedzin sztuki i rzemiosła w architekturze. W Europie kontynentalnej szczególnie w poszukiwaniu nowej i odpowiadającej duchowi czasu metody twórczej wyróżniali się architekci Henry van der Velde, założyciel szkoły rzemiosła artystycznego w Weimarze i Adolf Loos, którego budynki o płaskich i niezdobionych elewacjach wywoływały protesty w Wiedniu.
Amerykański architekt Frank Lloyd Wright tworzy w końcu XIX wieku liczne domy jednorodzinne inspirowane budownictwem egzotycznym, głównie japońskim, lecz znajduje się też pod wpływem szkoły chicagowskiej i tradycji rzemieślniczych. Dzieła Wrighta znajdują wielki oddźwięk przede wszystkim w Europie.
Około 1900, gdy w architekturze kwitnie secesja, powstają przede wszystkim w Niemczech i Holandii pierwsze budynki, które należy zaliczyć do stylu modernistycznego. Przełomowym obiektem jest gmach giełdy (1903) w Amsterdamie Berlagego. W Berlinie Peter Behrens buduje stalowo-szklaną halę turbin firmy AEG (1907), zlokalizowaną w kontekście miejskim. Jedynym ozdobnikiem jest masywny mur w narożniku, zbędny jednak w konstrukcji. We Wrocławiu działają Max Berg, twórca żelbetowej, projektowanej od wnętrza Hali Stulecia (1913) oraz Hans Poelzig, architekt wielu obiektów przemysłowych (np. wieża wodna w Poznaniu), lecz również obiektów użyteczności publicznej.
Jednym z przełomowych budynków modernistycznych była fabryka obuwia Fagus Gropiusa z 1907. W 1914 Gropius projektuje na wystawę przemysłową w Kolonii wzorcową fabrykę o szklanych fasadach, oba te obiekty dały początek legendzie szklanych domów jako symbolu przyszłości.

Rozkwit w dwudziestoleciu międzywojennym

I wojna światowa przynosi, poza wielkimi zniszczeniami, również rozwój techniki (np. lotnictwa), a przede wszystkim gwałtowne przemiany społeczne, w tym rewolucje. Nadzieja na lepszą przyszłość widziana w nowej organizacji społeczeństwa, jak również w technice umożliwiła modernistom większą swobodę działania, jak również pobudziła do wymiany intelektualnej. Sytuacja pierwszych lat po wojnie nie sprzyjała wnoszeniu dużej liczby nowoczesnych obiektów, lecz teoretyczne rozważania na temat architektury rozwijały się w całej Europie. Szeroko komentowano przedstawione jedynie w szkicowej formie projekty St. Elii, Miesa van der Rohe czy Stama, stanowiące raczej zapis utopijnej idei niż realne propozycje budynków. Duże znaczenie jako fora wymiany myśli uzyskały czasopisma, takie jak werkbundowski G albo redagowany przez Ch.E. Jeannereta L'Espirit Noveau. W ramach Deutsche Werkbundu działa grupa korespondencyjna Szklany łańcuch (niem. Die Gläserne Kette), dzięki której krystalizuje się pogląd modernistów na cele i kierunki rozwoju. W Weimarze na bazie uczelni van der Veldego powstał Bauhaus, szkoła rzemiosł i architektury. W Holandii działała abstrakcyjno-formalistyczna grupa De Stijl wokół Theo van Doesburga i Gerrita Rietvelda. W Rosji po rewolucji doszli do głosu konstruktywiści, łączący plastyczną ideę suprematyzmu z najnowszymi możliwościami technicznymi.
Modernizm_(architektura) -
Około 1925 r. moderniści zaczęli budować co raz to liczniej budynki użyteczności publicznej, zwłaszcza takie symbole nowoczesności jak kina czy domy towarowe, często też starsze obiekty otrzymywały nowoczesną elewację. Modernizm stawał się modny w centrach wielkich miast. W Niemczech, Holandii i Francji powstały modernistyczne osiedla mieszkaniowe z płaskimi dachami. Wpierw były to małe założenia, złożone z kilku domów i zwykle wyśmiewane przez ówczesną prasę codzienną. Większe osiedla tego czasu to Osiedle-Podkowa (niem. Hufeisensiedlung) Brunona Tauta w Berlinie-Britzu i Törten Gropiusa w Dessau. Swoje pierwsze modernistyczne wille buduje Le Corbusier. Werkbund organizuje wystawy architektury mieszkaniowej w Weissenhof w 1927, a później także we Wrocławiu w 1929 i w Brnie 1932. Architektura i urbanistyka modernizmu wiążą się z ideami demokratyzacji i egalitaryzacji życia społecznego (także socjalistycznymi i komunistycznymi), lecz spotykają się z zainteresowaniem przede wszystkim wśród wyższych klas społecznych.
W Stanach Zjednoczonych w stylu mocno przypominającym europejski modernizm tworzyli Rudolf Schindler i Richard Neutra, architekci pochodzenia austriackiego. Pod względem formalnym modernizm stał się stylem w pełni miedzynarodowym, a jego rozwój symultaniczny w całym rozwiniętym technicznie świecie. Dostrzegli to Johnson i Russel-Hitchcock, tworząc termin styl międzynarodowy. Modernizm tego okresu wcale nie był jednak zjawiskiem jednolitym, a z podobieństwem form nie szły w parze idee i zapatrywania poszczególnych architektów. Już w początku lat 30. nowoczesna architektura ponownie silnie się różnicuje i dochodzi do jawnych sporów, aczkolwiek granice między stronnictwami nie przebiegają wzdłuż granic państwowych. W tym czasie dominuje główny prąd szkoły międzynarodowej.

CIAM

Modernizm_(architektura) -
Konsolidacji środowiska modernistów w końcu lat 20. sprzyjały nie tylko kolportaż publikacji i ożywiona korespondencja, lecz również obrona przed atakami ze strony środowisk konserwatywnych. Dla reprezentowania i propagowania nowej architektury powstał w 1928 CIAM, międzynarodowe forum architektów skupione wokół Le Corbusiera. Po przejęciu władzy w Niemczech przez nazistów jest głównym ośrodkiem rozwoju myśli modernistycznej. Zasady opisujące tworzenie nowej architektury są tam dyskutowane i kodyfikowane, m.in. w Karcie ateńskiej.

Dojrzały modernizm powojenny

Modernizm_(architektura) -
Modernizm_(architektura) -
Kilka lat po II wojnie światowej modernizm w krajach zachodniej Europy i w USA osiągnął wysoki stopień akceptacji i popularności. Stał się stylem budynków użyteczności publicznej i osiedli, symbolizował nowoczesność i demokrację. Odbudowa wielu miast europejskich prowadzona była wedle zasad Karty ateńskiej, zniszczenia wojenne uznano za szanse na wprowadzenie generalnej reformy ich osiedli mieszkaniowych i przestrzeni publicznych.
W 1952 we Francji Le Corbusier zbudował swój prototypowy wielki budynek wielorodzinny, tzw. Jednostkę Mieszkaniową w Marsylii. Na berlińskiej wystawie budownictwa IBA (Interbau) w 1957 zaprezentowano natomiast nowe budownictwo niemieckie i międzynarodowe jako alternatywę wobec architektury III Rzeszy i socrealistycznej Alei Stalina. Temat humanistycznego przesłania modernizmu jako architektury prospołecznej i zapewniającej zdrowe warunki życia był na niej jeszcze w pełni poważnie podejmowany przez architektów (m.in. Le Corbusier, Aalto i Niemeyer).
Założenie miasta Brasilii na podstawie projektu Costy i Niemeyera, opierającego się na teoretycznych rozważaniach miasta linearnego, stanowiło ostatnie wielkie przedsięwzięcie dojrzałego modernizmu i próbę realizacji jego uznawanej często za utopię idei.

Krytyka i schyłek modernizmu

Krytyka modernizmu z pozycji konserwatywnych doprowadziła do powstania prądów programowo antymodernistycznych w latach 20. XX w., jednak nie one stały się głównym zagrożeniem dla rozwoju awangardy. W momencie upowszechnienia się (i spowszechnienia) modernizmu jego twórcy stracili większość argumentów ideowych.
Już krótko po II wojnie światowej, mimo powszechnego entuzjazmu dla nowej architektury i urbanistyki, Alison i Peter Smithson ostrzegali przed niebezpieczeństwami rygorystycznego i szablonowego projektowania. Jako że technokratyczne tendencje w modenizmie stały się silne, wyrażali obawę przed zdehumanizowaniem architektury. Corbusierowski model urbanistyki (miasto wieżowców wśród zieleni) prowadził zdaniem Smithsonów do wyobcowania i izolacji, tym samym mógł prowadzić do patologii społecznych, podczas gdy jedną z naczelnych idei modernizmu była idealna wspólnota mieszkańców. Rozłam między tradycyjnymi modernistami a młodszym pokoleniem architektów (zgromadzonych m.in. w grupie Team Ten) w poczatku lat 50. doprowadził nie tylko do rozpadu CIAM, lecz również do wzmożonej dyskusji na temat popełnianych błędów.
W okolicach Londynu powstają w tym okresie osiedla projektowane przez miejskie biuro projektowe, m.in. Alton-East 1954 i -West 1959 w Roehampton, charakteryzujące się zasadami miejskość dzięki gęstości (ang. urbanity by density) i mieszanej zabudowy (mixed development), złożone zarówno z wieżowców, jak i niższych budynków wielorodzinnych oraz szeregowych.

Neomodernizm i DoCoMoMo

Formalny przepych architektury postmodernizmu wywołał w drugiej połowie lat 80. trwającą do dziś modę na formy budynków nawiązujące do modernizmu, jednocześnie doszli do głosu architekci, którzy nadal projektowali według jego założeń. Wraz z rozwojem technik budowlanych wiele czysto konstrukcyjnych problemów, z jakimi borykali się pierwsi twórcy modernizmu, daje się w pełni rozwiązać. Styl neomodernistyczny i minimalistyczny zazwyczaj przejmują jedynie formalne elementy modernizmu, odcinając się od jego urbanistycznego i społecznego radykalizmu.
Wraz z powrotem zainteresowania modernizmem zaistniała też potrzeba ochrony i konserwacji jego najważniejszych dzieł. W tym celu powstała międzynarodowa organizacja DoCoMoMo. Zasadą architektury modernistycznej była jednak nie trwałość, a dopasowanie do czasowych realiów i wymogów techniki i ekonomii. Często wysuwany jest postulat, że w przypadku modernizmu rzeczywistym dziełem nie jest materialny budynek, a abstrakcyjny projekt. Obecnie wiele budynków modernistycznych przechodzi gruntowne renowacje z daleko idącą wymianą materiałów na bardziej wytrzymałe współczesne odpowiedniki.

Cechy budynku modernistycznego

W przeciwieństwie do stylów historycznych i secesji, modernizm nie wypracował jednolitych form stylowych, ani nigdy nie stawiał sobie takiego celu. Ponieważ zakładano rozumowe podejście do projektowania, powstające formy poszczególnych obiektów miały być rezultatem funkcji i konstrukcji oraz innych warunków brzegowych. Nietrudno dają się jednak zauważyć cechy wspólne dla większości budowli modernizmu. Przede wszystkim dotyczą one dyspozycji przestrzennej budynku: lekka bryła, unikanie symetrii. Niektóre są bezpośrednim skutkiem poszukiwania efektywnej formy. Należą do nich częściowo elementy skodyfikowane przez Le Corbusiera: ściana kurtynowa, wolny rzut dzielony lekkimi ścianami działowymi, płaski dach z tarasem, szerokie okna wpuszczające dużo światła i w założeniu mało niszczące przyrodę posadowienie na słupach (pilotis). Wiele cech powstało jednak niejako w proteście wobec sztuczności form architektury XIX w.: kubiczna bryła budynku, zdyscyplinowane stosowanie wszelkiego detalu, duże płaskie i jednolite powierzchnie elewacji - białe lub w pastelowych kolorach, okna zlicowane z elewacją, stosowanie surowych materiałów (beton, stal), obszerne przeszklenia klatek schodowych a czasem całych elewacji. Inne, jak np. okrągłe okna (bulaje lub oculusy), posiadały wyłącznie charakter mody.
W wiele budynkach modernistycznych podane cechy formalne jednak wcale nie występują, wiele jest też budynków o podanych cechach, które nie należą do nurtu modernizmu.

Urbanistyka modernistyczna

Modernizm_(architektura) -

Kształtowanie stref zabudowy

Modernizm_(architektura) -
W odróżnieniu od poprzedzających okresów, urbanistyki modernizmu najistotniejszym zadaniem było ekonomiczne i sprzyjające zdrowiu i wygodzie mieszkańców projektowanie osiedli, nie zaś jedynie kształtowanie przestrzeni publicznych i wnętrz ulicznych oraz placów.
Moderniści propagowali rozdział poszczególnych funkcji na obszarze miasta (przemysłu, zabudowy mieszkaniowej, centrum administracyjnego i handlowego), także w zależności od ukształtowania terenu i kierunkow wiatru. Poszczególne części miasta miały być połączone nie rozcinającymi ich szlakami komunikacyjnymi i izolowane terenami zielonymi. Postulowano łatwy dostęp do obszarów rekreacyjnych.
Modernizm wykształcił kilka sprzecznych tendencji urbanistycznych: limitację osiedli miejskich wraz z tworzeniem satelitów (Ernst May, również ograniczonej wielkości, oraz rozwój wzdłuż głównych osi witalnych aglomeracji miejskiej. Powstały koncepcje miast gwiaździstych i linearnych (Le Corbusier). Również wysokość zabudowy była sprawą sporną - wielu modernistów protestowało przeciw wieżowcom, widząc w nich rozwiązanie niehumanitarne, podczas gdy inni uważali je za symbol nowoczesności i metodę oszczędzania terenów naturalnych.

Komunikacja

Większość modernistów, szczególnie w początkowej fazie rozwoju nowoczesnej architektury, podzielała fascynację motoryzacją i zaletami indywidualnego transportu. Proponowano model miasta samochodowego, samochód stanowił atrybut nowoczesności i argument za nowoczesnością domów. Zwiększanie się powierzchni przeznaczonej na komunikację i niszczenie więzi przestrzennych wywołało debaty na temat potrzeby stworzenia miasta ludzkiego.

Centrum miasta

Centrum nowoczesnego miasta miało być wydzielonym obszarem usługowym, czasem rozdzielano też administrację i kulturę od handlu. Postulowano tworzenie stref pieszych, obszernych placów oraz parków w bezpośredniej bliskości centrów. Przeważająca większość architektów zgadzała się ze wnoszeniem w centrach wieżowców i innych obiektów wielkokubaturowych.

Osiedle modernistyczne

Dużą uwagę przywiązywano do doświetlenia pomieszczeń mieszkalnych bezpośrednim światłem słonecznym oraz przewietrzania układu urbanistycznego. Obiekty lokalizowano swobodnie wśród zieleni, lub też przyjmowano radykalny układ rzędowy (linijkowy). Podłużne budynki orientowano w nim na osi północ-południe, przy czym pomieszczenia dzienne orientowano na zachód, a kuchnie na wschód, zaś komunikację kołową przeprowadzano w kierunku poprzecznym do zabudowy.
W urbanistyce późniejszego okresu (od lat 50.) architekci odchodzili od schematycznych rozwiązań, w kierunku uznawanych za bardziej humanistyczne swobodnych i organicznych kompozycji, składających się z budynków o zróżnicowanej wysokości i często łamanym narysie. Pojawiło się też ponowne zainteresowanie kształtowaniem wnętrz urbanistycznych.

Wybrani przedstawiciele modernizmu

Modernizm_(architektura) -

Modernizm_(architektura) -

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.