Litwa (Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika) – państwo w północnej Europie Wschodniej, jedna z republik nadbałtyckich. Graniczy od zachodu z Rosją, od południa z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą. Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.

Ustrój polityczny

Parlament

Tak jak w pozostałych krajach nadbałtyckich Parlament jest ciałem jednoizbowym. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4letnią kadencję. Wybory do parlamentu odbywają się systemem mieszanym, gdzie kazdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu(obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z ogólnokrajowej listy(system proporcjonalny)
w wyborach parlamentarnych obowiązuje 5%próg wyborczy oraz frekwencja 25%
czynne prawo wyborcze to 18 lat
bierne prawo wyborcze to 25 lat
Litewski Seimas[1] ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:
  • zarządza wybory prezydenta ale może zdjąc go także z urzędu, niezależnie od opinni Sądu Konstytucyjnego, większościa kwlifikowaną 3/5- taki impeachment miał miejsce w 2004 roku wobec prezydenta Paskasa, którego zastąpił poprzedni prezydent Adamkus(wybrany oczywiście w wyborach)
  • ma zapisaną w konstytucji wyłączność ustawodawczą(w opozycji do Rosji, swojego sąsiada, gdzie prezydent ma prawo do wydawania dyrektyw z mocą ustaw)
  • zatwierdza nowy rząd i przez całą jego kadencję sprawuje nad nim kontrolę(także nad poszczególnymi ministrami)poprzez (tajne, podwójnie głosowane) votum nieufności, votum zaufania przy powołaniu nowego gabinetu lub gdy zmieniła się połowa składu obecnego, stworzenie stanowiska lidera opozycji i powszechną praktykę zapytań poselskich
  • powołuje Kontrolerów Państwowych, którzy sprawdzają prawidłowość zarządzania majątkiem państwowym i prawidłowośc wykonywania założeń budżetu uwaga brak przedstawienia ustawy budżetowej przez rząd nie jest równoznaczne z jego dymisją jak w Polsce
  • głosuje wniosek o zmianę konstytucji(oprócz art.1 i 14 które mogą być zmienione tylko drogą referendum) dwukrotnym głosowaniem 2/3 większości bezwzględnej
  • większością 3/5 może pozbawić mandatu deputowanego!(w Polsce zniesienie mandatu jest niemożliwe-przypadek posła Pęczaka, można jedynie uchylić immunitet)

Prezydent

Wybierany w wyborach powszechnych, 4-przymiotnikowych na 5 letnią kadencję, którą powtórzyć może tylko raz.
bierne prawo wyborcze By zostać prezydentem Litwy trzeba mieć ukończone 40 lat i co najmniej od 3 msc mieszkać na terytorium państwa, będąc oczywiście jego pełnoprawnym obywatelem.Zapis ten tak jak jeszcze kilka w konstytucji ma chronić przed wpływami rosyjskiej mniejszości na politykę, choc i tak jest słabszy niż w pozostałych rep.bałtyckich
  • Prezydent oprócz wspomnianej wcześniej odpowiedzialności przed Seimas, ma także obowiązek składania corocznego orędzia o stanie państwa
  • Zarządza nowe wybory(brak votum zaufania dla rządu, samorozwiązanie Seimas)do parlamentu
  • ma prawo veta
  • jest arbitrem
  • nadaje odznaczenia
  • może wystąpić z wnioskiem o odebranie mandatu posłowi
  • kształtuje wizerunek państwa, jest jego reprezentantem
  • mianuje premiera, dowódcę wojska, sędziów SK, dyplomatów itd.

Rząd

Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta i musi uzyskać votum zaufania Seimas[2] Składa się z premiera i ministrów(nie ma vice-ministrów ani vice-premiera)i obraduje na posiedzeniach rządu
  • głównym zadaniem rządu jest opracowanie i realizowanie budżetu państwa(co sprawdzaja specjalni kontrolerzy)
  • ma inicjatywę ustawodawczą
  • odpowiada kolegialnie i indywidualnie(ministrowie)przed Seimas

Przestrzeganie praw i swobód

W raporcie „Freedom in the World 2005”, ogłoszonym przez Freedom House, Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne” ze wskaźnikiem 2,0 w 7-stopniowej skali. Zobacz: http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2005/essay2005.pdf (s. 21)
Wolność prasy i mediów: w raporcie "Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne” na 33 miejscu na 193 (razem z Cyprem i Japonią, tuż przed Francją i Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali. Zobacz: http://www.freedomhouse.org/pfs2004/pfs2004.pdf (od s. 18)

Podział administracyjny

10 powiatów podzielonych na 60 rejonów, w tym 9 samorządów - miast wydzielonych:

Geografia

Litwa posiada niewiele własnych bogactw naturalnych - jest zasobna głównie w złoża torfu, żwiru, dolomitu, anhydrytu i bursztynu.

Krainy geograficzne

Demografia

(2005)
Liczba ludności 3 596 617
Ludność według wieku
0 - 14 lat 16,1% (mężczyźni 297 271; kobiety 282 269)
15 - 64 lat 68,7% (mężczyźni 1 206 731; kobiety 1 264 359)
ponad 64 lata 15,2% (mężczyźni 186 979; kobiety 359 008)
Średnia wieku
całej populacji 37,8 lat
mężczyźni 35,2 lat
kobiety 40,5 lat
Przyrost naturalny -0,3%
Współczynnik urodzeń 8,62 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 10,92 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -0,71 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 - 64 lat 0,95 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,52 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,89 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji 6,89 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 8,25 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,45 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 73,97 lat
mężczyzn 68,94 lat
kobiet 79,28 lat
Rozrodczość 1,19 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,1% (2001)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 1 300 (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS poniżej 200 (2003)
Grupy etniczne
Litwini 80,6%
Rosjanie 8,7%
Polacy 7%
Białorusini 1,6%
inne 2,1%
Języki litewski, polski, rosyjski, białoruski

Największe miasta

Dane o liczbie ludności z 1 stycznia 2003, podane w tysiącach

Historia

  • Od IX wieku drobne księstwa, skonsolidowane w połowie XIII wieku przez Mendoga, który na krótko zostaje królem Litwy (jedynym w jej historii). Stolica ówczesnego państwa znajduje się w Nowogródku.
  • 1236 - Żmudzini pokonują zakon Kawalerów Mieczowych w bitwie pod Szawlami
  • 1251 - pierwszy chrzest Litwy
  • W 1385 dla obrony przed Krzyżakami zawiązuje unię personalną w Krewie z królestwem polskim. W 1387 roku następuje chrzest Jagiełły i jego najbliższych współpracowników, na Litwie pojawiają się pierwsi duchowni chrześcijańscy.
  • 1387 - drugi chrzest Litwy.
  • 1410 - wojska litewskie biorą udział w bitwie pod Grunwaldem, w wyniku której odzyskują zajętą przez Krzyżaków Żmudź.
  • 1554 Litwa zajmuje Inflanty
  • W 1569 na mocy unii lubelskiej staje się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zrzeka się ziem ukraińskich i Podlasia na rzecz Korony.
  • 1655 - najazd Szwedów, układ kiejdański.
  • 1791 Wielkie Księstwo Litewskie ulega likwidacji. Zostaje inkorporowane bezpośrednio do Polski (na mocy Konstytucji 3 maja).
  • W 1795 Litwa zostaje podzielona między Rosję a Prusy (trzeci rozbiór Polski). Rosjanie tworzą na swoich ziemiach gubernię wileńską i grodzieńską, Prusy - departament białostocki.
  • 1807-1815 część kraju (Zaniemenie) znajduje się na obszarze tzw. Księstwa Warszawskiego, od 1815 roku Królestwa Polskiego (większa część należy do Rosji).
  • 1812 na wieść o wojnie francusko-rosyjskiej wybucha na Litwie powstanie, insurgenci mają nadzieję na odtworzenie unii polsko-litewskiej.
  • 1830, 1863 Litwini obok Polaków i części Rusinów walczą w powstaniach antyrosyjskich.
  • po 1863 niesławna działalność gubernatora wileńskiego Murawiewa "Wieszatiela".
  • 1896 powstaje litewska socjaldemokracja, a w 1905 SDKPiL.
  • 1917 utworzenie Taryby.
  • 16 lutego 1918 Litwa proklamowała niepodległość - wówczas jako księstwo pozostające w unii personalnej z cesarstwem niemieckim (księciem litewskim miał być członek dynastii wirtemberskiej jako Mendog II).
  • 1919 przez pewien czas istnieje sowiecka republika litewsko-białoruska "Lit-Bieł", zlikwidowana w wyniku ofensywy wojsk polskich (na jej czele: Vincas Mickevicius-Kapsukas).
  • 1920 Litwa zawiera wymierzone w Polaków porozumienie z Rosją Radziecką. ZSRR godzi się na poważne koncesje terytorialne kosztem Białorusi z Wilnem, Grodnem i Suwałkami włącznie.
  • 1923 Litwa aranżuje powstanie w Kraju Kłajpedy zarządzanym przez Ligę Narodów, dochodzi do przyłączenia obszaru do państwa litewskiego. Autonomia dla mniejszości niemieckiej.
  • 1938 utrata Kłajpedy.
  • Jako niepodległe państwo Litwa istnieje w latach 1918-1940. Rządzona z początku przez nacjonalistów (Antanas Smetona, Augustinas Voldemaras), później na przemian przez chadecję (Aleksandras Stulginskis) i siły lewicowe (Slezevicius, Kazys Grinius) do 1926 roku. Nacjonaliści i chadecja występują przeciwko śmielszym reformom społecznym (reforma rolna, nacjonalizacja, skrócenie czasu pracy), a także równouprawnieniu mniejszości narodowych i nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z RP. Cieszą się poparciem hierarchii kościelnej (sprzeciwiają się rozdziałowi Kościoła od państwa). W grudniu 1926 w wyniku zamachu stanu władzę przejmuje narodowiec Antonas Smetona, sprawuje ją po dyktatorsku aż do czerwca 1940 roku. 1938 zostaje uchwalona niedemokratyczna konstytucja, ograniczająca prawa obywateli oraz zmniejszająca rolę parlamentu na rzecz głowy państwa i szefa rządu.
  • W okresie międzywojennym konstytucyjną stolicą Litwy było Wilno, które jednakże zostało zajęte przez wojsko Żeligowskiego w październiku 1920 roku w wyniku "buntu". De facto stolicą było więc Kowno. Z tej przyczyny aż do 1927 roku Litwa utrzymywała, iż znajduje się w stanie wojny z Polską, a stosunki dyplomatyczne zostały zawiązane dopiero 19 marca 1938 , po wystosowaniu przez Polskę ultimatum.
  • 1939 Litwa opanowuje tereny Wileńszczyzny i podpisuje traktat przyjaźni z ZSRR zezwalający na pobyt na jej terenie wojsk radzieckich. Po 17 września przyjmuje uchodźców polskich z kresów uciekających przed sowieckim bezprawiem. Umożliwia wydostanie się polskim oficerom na zachód. Okupacja litewska Wileńszczyzny należy do najbardziej znośnych (w porównaniu z sowiecką i niemiecką).
  • W 1940 Litwa została włączona do ZSRR jako jedna z 16 republik.
  • Na zachodzie istnieje emigracyjny quasi-rząd litewski (utworzony na terenie ambasady litewskiej w Waszyngtonie), jego pracami kieruje Stasys Lozoraitis. Uznawany jest on wciąż przez większość państw europejskich.
  • 1943 sensacyjne porozumienie zawarte między gabinetem Sikorskiego a Litwą: Polska godzi się na oddanie Wilna w zamian za uczestnictwo Litwinów w federacji środkowoeuropejskiej.
  • 1945-1990 Litwa ponownie wcielona do ZSRR (z prawnomiędzynarodowego punktu widzenia jest to okupacja)
  • 1945-1952 brutalna pacyfikacja Litwy przez NKGB, na Sybir wywiezionych zostaje ok. 100 tyś. Litwinów, trwa "rozkułaczanie"
  • 1987 powstaje Ruch na Rzecz Przebudowy "Sąjudis", skupiający przeciwników zależności Litwy od Moskwy, w tym wielu komunistów o umiarkowanych poglądach.
  • 1990 wybory do parlamentu. Zwycięstwo "Sąjudisu".
  • 11 marca 1990 roku Litwa ogłasza niepodległość uroczystą deklaracją parlamentu. Mniejszość polska wstrzymuje sie od głosu. Wśród Polaków popularna jest idea utworzenia Polskiej Republiki Rad na terenach dawnych kresów (w ramach zreformowanego ZSRR). Litwini będą przez długi czas mieli do Polaków pretensje o antypaństwową działalność w tych latach, dojdzie nawet do paru procesów o zdradę państwową.
  • 1990 Powstaje pierwszy demokratyczny po wojnie rząd Kazimiery Prunskiene, głową państwa jest zaś wywodzący się z opozycji "Sąjudis" profesor muzykologii Vytautas Landsbergis (1990-1992). Polska nie kwapi się do uznania niepodległości Litwy w obawie przed reakcją potężnego jeszcze wówczas ZSRR. Jako pierwsza uznaje Litwę Islandia.
  • 13 stycznia 1991 miały miejsce walki z żołnierzami i czołgami rosyjskimi pod wieżą telewizyjną. W czasie tych walk zginęło 14 osób, a 700 zostało rannych. Zginęli: Loreta Asanavičiūtė, Virginijus Druskis, Darius Gerbutavičius, Rolandas Jankauskas, Rimantas Juknevičius, Alvydas Kanapinskas, Algimantas Petras Kavoliukas, Vidas Macinkevičius, Titas Masiulis, Alvydas Matulka, Apolinaras Juozas Povilaitis, Ignas Šimulionis, Vytautas Vaitkus, Vytautas Koncevičius. Źródło: http://www.genocid.lt/Leidyba/9/inga.htm
  • 1993 w pierwszych wyborach prezydenckich zwycięża postkomunista Algirdas Brazauskas. Pozostaje prezydentem do 1998. Jego następcą jest Valdas Adamkus.
  • 1992-1996 rządy lewicy na Litwie, 1996-2001 koalicje centrowo-prawicowe.
  • 1994 traktat o dobrym sąsiedztwie między RP a Republiką Litewską, udaje uniknąć się kontrowersyjnych sformułowań nt. tzw. polskiej okupacji Wilna.
  • 2000 Litwa rozpoczyna negocjacje o wstąpienie do UE.
  • 2004 Litwa zostaje członkiem NATO i UE.
  • październik 2004 - do władzy dochodzi koalicja lewicy i populistycznej Partii Pracy.
  • 11 listopada 2004 Litwa jako pierwszy kraj UE ratyfikuje Traktat Konstytucyjny.
Zobacz też:

Współczesna scena polityczna

10 października 2004 roku odbyła się pierwsza tura kolejnych wyborów do parlamentu litewskiego (Seimas). Według nieoficjalnych danych w wyborach parlamentarnych w okręgu wielomandatowym (70 miejsc w parlamencie) głosy rozłożyły się następująco:
  • Partia Pracy 28,6% (22 miejsca)
  • Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa 20,7% (16 miejsc)
  • Związek Ojczyzny 14,6% (11 miejsc)
  • Koalicja R. Paksasa 11,4% (9 miejsc)
  • Związek Liberałów i Centrystów 9,1% (7 miejsc)
  • Związek Rolników i Nowej Demokracji 6,6% (5 miejsc)
Akcja Wyborcza Polaków na Litwie uzyskała 3,79% i nie przekroczyła pięcioprocentowego progu wyborczego.
W okręgach jednomandatowych (71 miejsc w parlamencie) w pierwszej turze zostało wyłonionych 5 parlamentarzystów (3 miejsca - Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa, 1 miejsce - Partia Pracy, 1 miejsce - Akcja Wyborcza Polaków na Litwie).
Frekwencja wyborcza wyniosła 46%.
Druga tura, która ostatecznie uformowała parlament litewski (Seimas), odbyła się 24 października 2004 roku.

Litwa w rankingach

1) Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2004 Human Development Index), stosowany przez Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych: Litwa zajęła 41 miejsce (na 177) w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Sąsiedzi Litwy zajęli lokaty: Rosja 57., Polska 37., Białoruś 62., Łotwa 50.
2) Wskaźnik Jakości Życia 2004 (Quality of Life Index, The Economist): 63 miejsce na 111 (Rosja 105., Polska 48., Białoruś 100., Łotwa 66.). Ranking
3) Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i The Wall Street Journal): podobnie jak większość "starej" UE, Litwa została zakwalifikowana do grupy państw o "w zasadzie wolnej gospodarce" i zajęła 23 miejsce. Rosja 124., Polska 41., Białoruś 143., Łotwa 28, Estonia 4. Ranking (od s. 9), mapa wolności gospodarczej.
4) Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki: 36 miejsce w rankingu 104 państw (Rosja 70., Polska 60., Estonia 20). Światowe Forum Ekonomiczne: Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005
5) Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004 (Corruption Perceptions Index 2004, Transparency International): 44. miejsce na 146, razem z Kuwejtem i RPA (Rosja 90., Polska 67., Białoruś 74., Łotwa 57., Estonia 31.) Ranking.
6) Produkt krajowy brutto (World Factbook, 2004)
* PKB  45,23 mld USD
* PKB na jednego mieszkańca  12 500 USD (wg parytetu siły nabywczej)
* Wzrost PKB  6,6%.
* Struktura PKB  udział rolnictwa wynosi 6,1%, przemysłu 33,4%, usług 60,5%.

7) Wzrost produkcji przemysłowej w 2004: 12%
8) Inflacja (2004): 1,1%
9) Stopa bezrobocia (2004): 8%.

Kultura i święta

Regiony etnograficzne

Litwa to nieduży kraj, dlatego regiony etnograficzne są dosyć podobne, mimo tego łatwo można odróżnić pięć:

Święta państwowe

Źródło: Ustawa Republiki Litewskiej o dniach świątecznych ("Lietuvos Respublikos Švenčių dienų įstatymas")
  • 1 stycznia: Nowy Rok („Naujieji metai”)
  • 16 lutego: Dzień odbudowania Państwa Litewskiego („Lietuvos valstybės atkūrimo diena”)
  • 11 marca: Dzień odzyskania niepodległości Litwy („Lietuvos nepriklausomybės atkūrimo diena”)
  • niedziela i poniedziałek: Wielkanoc chrześcijańska ("Velykos”)
  • 1 maja: Międzynarodowy Dzień Pracy („Tarptautinė darbo diena”)
  • pierwsza niedziela maja: Dzień Matki („Motinos diena”)
  • 24 czerwca: Noc Świętojańska („Rasos” lub inaczej „Joninės”), Narodzenie Jana Chrzciciela
  • 6 lipca: Dzień Państwowy - Dzień Koronacji Króla Litwy Mendoga („Valstybės (Lietuvos karaliaus Mindaugo karūnavimo) diena”)
  • 15 sierpnia: Zielna („Žolinės”), Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny („Švč. Mergelės Marijos ėmimo į dangų diena”)
  • 1 listopada: Dzień Wszystkich Świętych („Visų Šventųjų diena”)
  • 25-26 grudnia: Boże Narodzenie („Kalėdos”)

Narodowe i religijne święta

  • 6 stycznia: Trzech Króli („Trys karaliai”)
  • 25 stycznia: Środek zimy („Pusiaužiemis”)
  • 2 lutego: Gromnice („Grabnyčios”), Dzień Perkuna („Perkūno diena”), Ofiarowanie Pańskie („Kristaus Paaukojimo šventė”)
  • pomiędzy 5 lutego i 6 marca: Zapusty („Užgavėnės”)
  • następny dzień po Zapustach: Popielec („Pelenų diena”)
  • 1 kwietnia: Dzień kłamcy czyli Prima Aprilis („Melagio diena”)
  • od Zapustów do Wielkanocy: Wielki Post („Gavėnia”)
  • tydzień przed Wielkanocą: Niedziela palmowa („Verbų sekmadienis”)
  • 23 kwietnia: Jurginės, Dzień pastucha („Ganiklio diena”)
  • 8 maja: Św. Stanisława („Šv. Stanislovas”), Cybulinis („Cibulinis”)
  • 13 maja: Dzień Miłości („Meilės diena”), Święto bogini Miłdy („deivės Mildos verte”)
  • 6 tygodni po Wielkanocy: Szesztines („Šeštinės”) czyli Wniebowstąpienie Pańskie („Kristaus dangun įžengimo šventė")
  • 7 tygodni po Wielkanocy: Zielone Świątki („Sekminės”)
  • 8 września: Szilines („Šilinės”) czyli Narodzenie Najświętszej Marii Panny („Švč. Mergelės Marijos gimimo diena")
  • od końca listopada do Wigilii: Adwent („Adventas”)
  • 24 grudnia: Wigilia Bożego Narodzenia („Kūčios”)

Inne (nie tradycyjne) święta obchodzone na Litwie

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.