Krzyż zasługi – jest najwyższym odznaczeniem dla osób cywilnych, które po odzyskaniu przez Polskię niepodległości w 1918 roku wyróżniły się w pracy dla kraju i społeczeństwa, spełniając czyny wychodzące poza zakres ich codziennych obowiązków. Został ustanowiony na mocy ustawy z dnia 23 czerwca 1923 roku .
Krzyż Zasługi dzieli się na trzy stopnie:
  1. Złoty Krzyż Zasługi
  2. Srebrny Krzyż Zasługi
  3. Brązowy Krzyż Zasługi.
Pierwotnie w każdym stopniu mógł być przyznawany tej samej osobie czterokrotnie, jednak w odstępach czasu nie krótszych niż jeden rok. Przy kolejnym nadaniu Krzyża Zasługi na wstążkę nakładane były metalowe okucia, które miały formę matowej, gładkiej listewki szerokości 5 mm o barwie, zależnej od stopnia: złotej, srebrnej lub brązowej, z polerowanymi krawędziami.
Krzyż miał kształt równoramienny, zbliżony do krzyża kawalerskiego, o wymiarach 40 na 40 mm, zakończony na rogach ramion kulkami. W pierwszej i drugiej klasie oznaka była odpowiednio złocona lub srebrzona, zaś ramiona krzyża pokryte były czerwoną emalią. Ramiona krzyża były w obramowaniach, odpowiednio złotych lub srebrnych, między ramionami znajdowały się pęki promieni (po pięć promieni między dwoma ramionami, środkowy promień jest najdłuższy, a pozostałe maleją w kierunku ramion). W środku krzyża jest okrągła tarcza (medalion) z białej emalii z umieszczonymi na niej literami RP (Rzeczpospolita Polska). Tarcza Złotego i Srebrnego Krzyża znajowała się w otoku z czerwonej emalii i w ornamentowanym obramowaniu, a tarcza Brązowego Krzyża jest w wieńcu wawrzynowym. Rewers krzyża jest gładki. Niektóre krzyże mają na rewersie wybity kolejny numer. Numerację stosowano tylko w początkowym okresie nadań. Obramowanie ramion krzyża, pęk promieni, litery na tarczy, ornamentowane obramowanie tarczy i odwrotna strona krzyża są złocone lub srebrzone. W klasie trzeciej cała oznaka jest brązowa, bez emalii, a otok okalający środkową tarczę ma wypukło zaznaczony wieniec wawrzynowy.
Wstążka krzyża o szerokości 40 mm, ma kolor amarantowy, wzdłuż jej obu brzegów występuje niebieski pasek szerokości 3 mm. Odznaki złotego lub srebrnego krzyża są zawieszane na złotym lub srebrnym, wianuszku średnicy 20 mm z liści laurowych, a brązowego krzyża na gładkim kółku. Kółko to służyło do zawieszania krzyża na wstążce.
Krzyż Zasługi nosi się na lewej stronie piersi zawieszony na wstążce. Złoty Krzyż Zasługi nadawał prezydent RP na wniosek prezesa Rady Ministrów, na podstawie wniosków poszczególnych ministrów. Srebrny i Brązowy Krzyż Zasługi nadawał prezes Rady Ministrów także na podstawie wniosków poszczególnych ministrów.
Pierwsza zbiorowa dekoracja Krzyżem Zasługi odbyła się z okazji piątej rocznicy odzyskania niepodległości, w dniu święta narodowego 11 listopada 1923 roku. Rozdano wówczas 27 Krzyży Srebrnych i 41 Krzyży Brązowych. Kolejne zbiorowe nadanie miało miejsce na początku 1924 roku, a trzecie w dniu 15 marca 1924 roku. Uhonorowanym Krzyżem Zasługi przysługiwało bierne prawo wyborcze do Senatu.
W 1937 roku określono ścisłe zasady przedstawiania wniosków poszczególnych stopni Krzyża Zasługi, zależnie od posiadanego stopnia służbowego żołnierzy i funkcjonariuszy państwowych, np. do Złotego Krzyża Zasługi mogli być przedstawiani żołnierze w stopniu: marszałek, generał, pułkownik i podpułkownik, a do Srebrnego KZ: major, kapitan, porucznik i podporucznik. Podobne reguły były stosowane do funkcjonariuszy państwowych.
W latach 1923–1939 przyznano 151 034 Krzyże Zasługi. W dwóch ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej liczba nadań Krzyża Zasługi bardzo wzrosła, nadano wówczas 109 252 odznaki , co stanowiło ponad 2/3 wszystkich nadań od 1923 roku. W czasie II wojny światowej odznaczenie to otrzymało kilkaset osób, głównie wojskowych ( zobacz: Puchalski, Wojciechowski 1987, s. 92).
Krzyż Zasługi został przyjęty dekretem PKWN z dnia 22 grudnia 1944 roku i nadawany był do 1989 roku. Zachowano podział krzyża na trzy stopnie. Do roku 1952 odznaka krzyża nie różniła się od odznaki ustalonej w roku 1923. Dopiero po uchwaleniu Konstytucji PRL, inicjały RP na białej tarczy środkowej krzyża zostały zastąpione inicjałami PRL. Nieznacznie także zmieniły się wymiary krzyża, które wynosiły teraz 42 na 42 mm. Przyjęto w tym czasie zasadę, że złoty i srebrny krzyż może być nadany dwukrotnie, zaś brązowy tylko raz. Odznaczonym po raz drugi wręcza się odznakę krzyża. Krzyż Zasługi przyznawano również w latach 1940–1989 na wychodźstwie. Do systemu odznaczeniowego III RP wszedł na mocy ustawy z dnia 16 października 1992 roku.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.