Kościół ormiański ("Święty Apostolski Katolicki Kościół Ormiański", "kościół gregoriański") - wschodni kościół monofizycki, przed-chalcedoński, działający wśród Ormian - pierwotnie w Armenii i na Bliskim Wschodzie, obecnie również wśród diaspory ormiańskiej na całym świecie. Oprócz kościoła ortodoksyjnego istnieje również mniej liczny unicki kościół katolicki obrządku ormiańskiego. Wśród Ormian istnieją również nieliczne denominacje protestanckie.
Chrześcijaństwo dotarło do starożytnej Armenii już w drugiej połowie I wieku. Pierwszymi nauczycielami Armenii byli święty Bartłomiej apostoł i święty Tadeusz (uczeń Chrystusa). Chrystianizacja kraju, mimo początkowych prześladowań, postępowała szybko i w 301 (data tradycyjna: ostatnie badania wskazują, że było to raczej w 314) święty Grzegorz Oświeciciel ochrzcił króla Tirydatesa (orm. Trdat) III z dynastii Arsacydów (orm. Arszakuni), który przyjął chrześcijaństwo jako religię państwową. Święty Grzegorz Oświeciciel zorganizował kościół Armenii i założył siedzibę biskupią (później patriarszą) w Eczmiadzynie. Przyjęcie chrześcijaństwa wywarło ogromny wpływ na starożytną już wtedy kulturę Ormian, która wkroczyła w fazę intensywnego rozwoju - w 406 święty Mesrop Masztoc stworzył alfabet ormiański, na potrzeby ormiańskich misjonarzy i wiernych przetłumaczono z greki i aramejskiego Biblię i dzieła Ojców Kościoła. Okres rozkwitu skończył się w 451, gdy po przegranej wojnie przeważająca część Armenii znalazła się pod władzą imperium perskiego, a po jego rozbiciu przez Arabów - pod władzą kalifatu bagdadzkiego.
Z powodu wojny z Persami ormiańscy hierarchowie nie mogli uczestniczyć w 451 w soborze chalcedońskim, zwołanym by zająć się herezją monofizytyzmu. W kościele ormiańskim poparcie dla monofizytyzmu było tak powszechne, że uchwały soboru chalcedońskiego potępiające tę herezję zostały jednogłośnie odrzucone na czterech kolejnych synodach - w Waharszapat (491) i w Dwinie (w 552 i ostatecznie w 645). Tym samym ormianie odłączyli się od Kościoła Powszechnego.
Tuż przed najazdem arabskim, w I połowie VII wieku, kościół ormiański podzieliła herezja paulicjan. 200 lat później, w latach czterdziestych IX wieku, pojawiła się herezja tondrakian. Oba te ruchy religijne podważały przede wszystkim nadużycia hierarchii kościoła ormiańskiego, piętnując przywiązanie kapłanów do bogactw. Oba zostały rozbite na skutek energicznej interwencji władz świeckich, przywołanych przez przestraszoną hierarchię kościelną. W kościele ormiańskim zaznaczyła się również fala obrazoburstwa, lecz nie pozostawiła po sobie trwałych następstw.
W latach 885-1079 kościół ormiański znów stał się kościołem państwowym niepodległego królestwa Ani pod rządami dynastii Bagratydów (orm. Bagratuni). Po upadku tego królestwa Ormianie masowo wyemigrowali do Cylicji, gdzie w dobie wypraw krzyżowych, w 1080, stworzyli kolejne państwo, zwane Królestwem Małej Armenii, rządzone przez latynizującą dynastię Rubenidów. W tym okresie kościół ormiański wydał kilku znakomitych teologów - Grzegorza z Nareku, Chosroesa Wielkiego, katolikosa Nersesa z Klaj, arcybiskupa Tarsu Nersesa z Lampon, świętego Jana Wanahana i Wartana Wielkiego.
Pod wpływem władz świeckich i bliskich związków Małej Armenii z Zachodem patriarchat (przeniesiony w ślad za wiernymi do Cylicji), zawarł unię z Rzymem i zerwał z monofizytyzmem. Patriarchowie Grzegorz VI (1194-1208), Jan VI (1208-1221), Konstantyn I (1221-1267) i ich następcy, a także podlegli im biskupi na synodach w Sis (1307, 1346) i w Adanie (1317) przyjęli katolicką naukę o Chrystusie i prymat papieża. Jednakże unia nie rozszerzyła się poza Małą Armenię i zakończyła się wraz z jej upadkiem w 1375. Pozostałe ośrodki kościoła ormiańskiego unię odrzuciły, a na fali sprzeciwu wobec niej biskupi pozostali we właściwej Armenii odnowili patriarchat w Eczmiadzynie.
Od upadku Małej Armenii kościół ormiański wraz z innymi kościołami Wschodu podlegał świeckiej władzy muzułmanów - ottomańskich Turków. W ich imperium Ormianie stanowili odrębny millet. W tych wiekach kościół ormiański, jako narodowy kościół Ormian, stał się jednym z filarów ich przetrwania w skrajnie niesprzyjających warunkach - rozproszeniu, prześladowaniach, ateizacji a nawet planowym ludobójstwie.
Kościół ormiański ma strukturę hierarchiczną. Na jego czele stoi patriarcha, zwany również katolikosem; jak się wydaje, tytuły patriarchy i katolikosa są w kościele ormiańskim używane zamiennie, choć patriarchat cylicyjski utrzymuje, że godność patriarsza jest podrzędna wobec godności katolikosa. Wskutek historycznych zaszłości stolice patriarsze są obecnie cztery:
  • "patriarcha wszystkich Ormian" rezyduje w Eczmiadzynie, mając honorowe pierwszeństwo przed pozostałymi patriarchami; patriarchat ten został ustanowiony na nowo w 1441, gdyż pierwotny patriarchat w ślad za emigrującymi wiernymi został przeniesiony do Cylicji,
  • "patriarcha Wielkiego Domu Cylicyjskiego" rezyduje obecnie w Antelias (Liban); między 484 a 1441 patriarchat eczmiadzyński przenosił się w ślad za władzami świeckimi do miast Dwin, Ani, Achtamar, Hromkla, aż na stałe pozostał w Sis, stolicy Królestwa Małej Armenii; po jego upadku, w 1446 uznał prymat patriarchatu w Eczmiadzynie; po masakrach Ormian w 1915 patriarcha cylicyjski uciekł do Jerozolimy, potem do Adany, następnie do Aleppo, zaś w 1930 osiadł w Antelias; sprawuje władzę duchowną nad wiernymi w Libanie i w syryjskich diecezjach Damaszek i Latakija; obecnie (od 1995) patriarchą cylicyjskim jest Aram I Kesziszjan,
  • "patriarcha Jerozolimy i wspólnoty świętego Jakuba", związany z kolonią ormiańską wokół Grobu Chrystusa, a zwłaszcza z tamtejszą ormiańską wspólnotą zakonną wokół ormiańskiej bazyliki świętego Jakuba; pierwszym poświadczonym przez źródła ormiańskim biskupem używającym tego tytułu był Abraham I (638-669); patriarchat jerozolimski nie rościł pretensji do przewodzenia kościołowi ormiańskiemu, lecz uznawał prymat najpierw patriarchatu cylicyjskiego, potem odnowionego eczmiadzyńskiego; jego misja jest rozumiana jako podtrzymywanie ormiańskiej obecności w miejscach świętych, poza tym sprawuje władzę duchowną nad wiernymi w Izraelu, arabskiej części Palestyny i w Jordanii,
  • "patriarcha Konstantynopola"; w 1461 sułtan Mehmet II tworząc system millet powołał zwierzchników poszczególnych grup narodowościowo-wyznaniowych, rezydujących przy Porcie Ottomańskiej w Konstantynopolu; prawosławny patriarcha Konstantynopola został zwierzchnikiem wszystkich "Greków" (chrześcijan prawosławnych), a nowo powołany patriarcha ormiański - Ormian; działał jako łącznik między władzami tureckimi a patriarchatem eczmiadzyńskim, a dzięki poparciu władz tureckich podporządkował sobie de facto pozostałe patriarchaty; obecnie sprawuje władzę duchowną nad wiernymi w Turcji.
Należy jeszcze wspomnieć o patriarchacie w Achtamar (wyspa na jeziorze Wan), ustanowionym przez króla Gagika z Wasburagan między 929 a 953. Patriarchat ten, choć istniał długo, miał tylko marginalne znaczenie i nie odrodził się po ludobójstwie z 1915.
Patriarchaty nie tworzą odrębnych kościołów, lecz dzielą się władzą (terytorialnie) w ramach tego samego kościoła. Postulowane zjednoczenie koscioła ormiańskiego pod jednym patriarchą odwleka się ze względu na spory polityczne i osobiste. W latach 50. XX wieku doszło nawet do rozłamu w kosciele ormiańskim w USA i Kanadzie na tle obediencji cylicyjskiej i eczmiadzyńskiej.
W 1997 goszczący w Rzymie patriarcha eczmiadzyński Karekin I Sarkisjan podpisał wspólną deklarację chrystologiczną z papieżem Janem Pawłem II, w której przyjął chalcedońską (katolicką) naukę o osobie Chrystusa, odrzucając w ten sposób monofizytyzm. Krok ten spotkał się jednak z ostrym sprzeciwem ortodoksyjnego duchowieństwa.
Kościół ormiański liczy obecnie około 6 mln wiernych, żyjących głównie w szczątkowej Armenii postsowieckiej (3,4 mln). Działa również wśród ormiańskiej diaspory na całym świecie, najliczniejszej w państwach byłego ZSRR (1,1 mln) i w USA (0,5 mln) z 1987. Obecnie patriarchą eczmiadzyńskim jest Karekin II Nersisjan.
Kościół ormiański kultywuje wyznanie wiary w wersji przyjętej przez trzy pierwsze sobory powszechne: sobór nicejski I, sobór konstantynopolitański I i sobór efeski, odrzucając dodatki następnych soborów. Obrządek ormiański pochodzi głównie od świętego Bazylego z Cezarei i różni się od greckiego tylko szczegółami, spośród których najbardziej charakterystyczny wydaje się "pocałunek pokoju" w trakcie mszy. Występuje w dwóch odmianach terytorialnych: libańskiej i lwowskiej.

Linki zewnętrzne

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.