Jezus Chrystus (z hebr. ישוע, ישו Joszue, Jehoszua, aram. ܝܫܘܥ ,ܝܫܘ Jeszua, "JHWH pomocą, zbawieniem" i z Christós, "namaszczony, pomazaniec, mesjasz", ur. ok. 8–4 p.n.e., miejsce sporne: wg Ewangelii Betlejemwg Mt 2,1–6 oraz Łk 2,1–20, zdaniem historyków prawdopodobnie NazaretJohn P. Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus: The Roots of the Problem and the Person, Vol. 1, Doubleday 1991, s. 216.Bart D. Ehrman, Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium, Oxford University Press, 1999, s. 97.E. P. Sanders, The Historical Figure of Jesus, Penguin 1993, s. 85., zm. ok. 30–33 n.e. w Jerozolimie), Jezus z Nazaretu — centralna postać chrześcijaństwa. Według chrześcijan Syn Boży i Zbawiciel oraz założyciel Kościoła.
Dla większości wyznań i Kościołów chrześcijańskich (trynitarnych) Jezus jest także wcieleniem Boga w osobie Syna Bożego. W islamie uznawany jest za proroka.

Jezus w świetle Biblii

przedstawiająca Jezusa w Kościele Sant'Apollinare Nuovo w Rawennie
Jezus Chrystus -
– fresk z XI wieku
Jezus Chrystus -


Zapowiedzi Starego Testamentu

Według chrześcijan przyjście Jezusa jako Mesjasza było zapowiedziane w licznych fragmentach Starego Testamentu. Wskazywały one, że Mesjasz:
  • Będzie potomkiem Dawida: 2 Sm 7, 4–5, 12–14: Jahwe skierował do Natana następujące słowa: «Idź i powiedz mojemu słudze, Dawidowi: [1] Kiedy wypełnią się twoje dni i spoczniesz obok swych przodków, wtedy wzbudzę po tobie potomka twojego, który wyjdzie z twoich wnętrzności, i utwierdzę jego królestwo. On zbuduje dom imieniu memu, a Ja utwierdzę tron jego królestwa na wieki. Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem.
  • Pocznie się z dziewicy: Iz 7, 14: Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel.
  • Przyjdzie na świat w Betlejem: Mi 5, 1: A ty, Betlejem Efrata, najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich! Z ciebie mi wyjdzie Ten, który będzie władał w Izraelu, a pochodzenie Jego od początku, od dni wieczności.
Zgodnie z teologią Nowego Testamentu Jezus był zapowiedzianym i oczekiwanym przez wieki Zbawicielem, dlatego też wszystkie proroctwa starotestamentowe odnoszące się do Mesjasza albo już wypełniły się w jego osobie, albo też wypełnią się w przyszłości wraz z jego ponownym przyjściem i rozwojem historii zbawienia. Pogląd ten wyraźnie widać w następujących fragmentach Ewangelii:
  • Potem Jezus świadom, że już wszystko się dokonało, aby się wypełniło Pismo, rzekł: Pragnę (J 19:28, BT)
  • od Mojżesza poprzez wszystkich proroków wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego. (Łk 24:27, BT)
Takie rozumienie Starego Testamentu przez chrześcijan świadczy o głębokim zakorzenieniu chrześcijaństwa w mozaizmie oraz odsłania szczegóły chrześcijańskiego postrzegania Zbawiciela, które nie są zawarte w Nowym Testamencie (np. opis pasji zawarty w 53 rozdziale księgi Izajasza). Najwięcej odniesień do proroctw Starego Testamentu znajdujemy w Ewangelii Mateusza.
Niektóre z omawianych wersetów starotestamentowych i ich nowotestamentowe odpowiedniki:
  1. Potomek króla Dawida (z pokolenia Judy): Rdz 49,10, Jr 33,14–15 – Mt 1,1.6.16
  2. Narodziny z panny (dopuszczalne tłumaczenie: z dziewicy): Iz 7,14 – Mt 1,23
  3. Urodzony w Betlejem: Mi 5,1 – Łk 2,1–6.21
  4. Nazywany "Gwiazdą Poranną": Lb 24,17 – Ap 22,16
  5. Powrót z Egiptu: Oz 11,1 – Mt 2,14-15
  6. Poprzedzony przez posłańca (Jan Chrzciciel): Ml 3,1 – Mt 3,1–3
  7. Zamieszkały w Kafarnaum (ziemia pokolenia Zabulona i pokolenia Neftalego): Iz 8,23–9,1 – Mt 4,12–13
  8. Przemawiający w przypowieściach: Ps 78,1–2 – Mt 13,34; Iz 6, 9–10 – Mt 13, 13–15.
  9. Wjazd do Jerozolimy na ośle: Za 9,9 – Mk 11,3–7
  10. Zdradzony przez przyjaciela: Ps 41,10 – Jn 13,21.26.30
  11. Sprzedany za trzydzieści srebrników: Za 11,13-13 – Mt 26,14–15
  12. Milczenie w czasie sądu: Iz 53,7 – Mt 27,12–14
  13. Zniewagi i znęcanie się podczas sądu i biczowania: Iz 50,6 – Mt 27,27–31 i Mk 15,19
  14. Przebicie rąk i nóg: Ps 22,17–18 – Łk 23, 33.35–36
  15. Rozdzielenie szat i rzucanie losów o suknię: Ps 22,19 – Jn 19,23-24
  16. Słowa Jezusa i świadków ukrzyżowania: Ps 22:1 – Ps 22:7–9 – (Mt 27:46, Łk 23:35; 8:53, Mt 27:39, Mt 27:43
  17. Pragnienie i napojenie żółcią i octem: Ps 69,22 – Mt 27,33 i Jn 19, 28–29
  18. Przebicie boku: Za 12,11 – Jn 19,34
  19. Niezłamana żadna kość: Księga Wyjścia (2 Mojżeszowa) 12,46 – Jn 31–34
  20. Zabity jako przestępca: Iz 53, 12 – Mr 15,25-27
  21. Zaćmienie słońca po śmierci Jezusa: Am 8,9 – Mt 27,46
  22. Śmierć w towarzystwie przestępców, pochówek w grobie bogacza: Iz 53:9 – Mt 27:38 i Mt 27:57–60
  23. Zmartwychwstanie: Ps 16,101 przykładowe źródło (protestanckie?), 2 przykładowe źródło (protestanckie?), 4 przykładowe (kulejące językowo – automatyczne tłumaczenie?, ale za to obszerne) źródło (protestanckie?), 5 przykładowe źródło (adwentystyczne), 6 przykładowe źródło (ŚJ), 7 przykładowe źródło (katolickie) i ogólnie jak podchodzić do starotestamentowych proroctw o Jezusie Chrystusie.

Narodziny

Jezus Chrystus -
Zgodnie z przekazem nowotestamentowym Jezus Chrystus urodził się w żydowskiej rodzinie, jako syn Marii poślubionej Józefowi. Nadano mu imię Jezus. Józef był z zawodu cieślą budowlanym Józef był tektonem. Dzisiejsze słowo "architekt" oznaczało pierwotnie zwierzchnika tektonów. , a według Ewangelii Mateusza i Łukasza potomkiem króla Dawida (różnice w genealogii Jezusa, zachodzące między relacjami tych Ewangelistów, tłumaczy się hebrajskim prawem i zwyczajem lewiratu – 5 Księga Mojżeszowa/Powtórzonego Prawa 25, 5–6). Wedle Ewangelii Mateusza i Łukasza, jedynych pism w Nowym Testamencie, które zawierają informacje o poczęciu i narodzinach Jezusa, został on poczęty nie przez Józefa, lecz przez Ducha Świętego w łonie Marii (por. Łk 1,35 i Mt 1,18).
Ewangelia Łukasza i Mateusza zgodne są co do tego, że Jezus urodził się w wiosce Betlejem niedaleko Jerozolimy. Według Ewangelii Łukasza Józef wraz z małżonką Marią udali się na spis powszechny zarządzony przez cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta, a gdy tam dotarli Maryja urodziła Jezusa (por. Łk 2,1–7). Jak każde żydowskie dziecko płci męskiej, Jezus został obrzezany ósmego dnia po narodzeniu": Gdy nadszedł dzień ósmy i należało obrzezać Dziecię, nadano Mu imię Jezus, którym Je nazwał anioł, zanim się poczęło w łonie [2]; przekład według Biblii Tysiąclecia. Po porodzie, który – wedle Ewangelii Łukasza – miał miejsce w ubogiej stodole (lub grocie), w nieokreślonym bliżej czasie rodzina wróciła do Nazaretu, małej wioski w Galilei. Według Ewangelii Mateusza za namową anioła, który objawił się we śnie Józefowi, cała rodzina zbiegła do Egiptu, aby ujść zorganizowanej przez Heroda rzezi niemowląt. Po śmierci Heroda Józef z Marią udali się do Galilei i zamieszkali w Nazarecie Lecz gdy posłyszał, że w Judei panuje Archelaos w miejsce ojca swego, Heroda, bał się tam iść. Otrzymawszy zaś we śnie nakaz, udał się w strony Galilei. Przybył do miasta, zwanego Nazaret, i tam osiadł..
Ewangelia Mateusza wśród wydarzeń związanych z narodzinami Jezusa opowiada o odwiedzinach mędrców ze Wschodu, prowadzonych przez gwiazdę betlejemską, dla oddania pokłonu Jezusowi, którego uważają za nowo narodzonego króla żydowskiego i o tzw. rzezi niewiniątek urządzonej z rozkazu Heroda, który pragnie pozbyć się rywala do korony królewskiej. Ostrzeżeni przez anioła Józef i Maria wraz z dzieckiem podejmują się ucieczki do Egiptu, a po powrocie osiedlają się w Nazarecie, małej wiosce w Galilei (por. Mt 2,1-23).
Józef pojawia się na kartach Ewangelii Łukasza po raz ostatni, gdy Jezus ma 12 lat (Łk 2, 41–48).
O narodzinach i dziecinnych latach Jezusa mówią również apokryfy zwane Ewangeliami Dzieciństwa. Obszernymi i najbardziej popularnymi są Protoewangelia Jakuba oraz Ewangelia Dzieciństwa Tomasza. Według tego ostatniego tekstu Jezus od wczesnego dzieciństwa zdolny miał być do czynienia cudów, wcześniej wykorzystując je do własnych celówMarek Starowieyski (red), Apokryfy Nowego Testamentu, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1986, s. 254–267.. Apokryfy nie są akceptowane przez chrześcijan jako księgi natchnione, niemniej wywarły one wielki wpływ na kulturę chrześcijańską na przestrzeni jej dziejów.

Nauczanie


Cztery Ewangelie nowotestamentowe wiążą początek publicznej działalności Jezusa z postacią Jana Chrzciciela, wedle Ewangelii Łukasza, krewnego Jezusa, który u brzegów rzeki Jordan dokonywał aktów chrztu, czyli zanurzenia w wodzie dla obmycia z grzechów (por. Mk 1,4–5). Jezus poprosił Jana o chrzest. Jan Chrzciciel, chrzcząc Jezusa, stwierdził publicznie, że jest on oczekiwanym przez żydów Mesjaszem i jednocześnie Synem Bożym. W czasie chrztu na Jezusa zstąpił Duch Święty w postaci gołębicy. Po uwięzieniu Jana Jezus rozpoczął nauczanie i działalność publiczną. Wśród cudów opisywanych w Ewangeliach są m.in.: wskrzeszenie umarłych: córki przełożonego synagogi, syna wdowy z miasteczka Nain i człowieka imieniem Łazarz z Betanii, uzdrowienia niewidomych, głuchych, sparaliżowanych, chromych, trędowatych i cierpiących na inne choroby, wypędzanie demonów z opętanych, zamiana wody w wino, cudowne rozmnożenie chleba, chodzenie po wodzie. Według teologii chrześcijańskiej cuda opisywane w Ewangeliach mają zawsze charakter poglądowy, tzn. służą wzmacnianiu przekazu słownego nauczania i wykazywaniu przewagi miłości, wiary i nadziei (cnót podstawowych w chrześcijaństwie) nad innymi systemami wartości oraz mają za zadanie dowieść mesjaństwa i boskości Jezusa.
Z czasem działalność Jezusa zdobywała coraz większą popularność. Wybrał grupę dwunastu uczniów, z których jedenastu po jego śmierci kontynuowało nauczanie o nadchodzącym królestwie niebieskim. Nauczanie Jezusa, w formie jaka została przekazana w Ewangeliach, jest podstawą wiary chrześcijańskiej. Było ono oparte na Starym Testamencie, jednak treści starotestamentowe zostały zreinterpretowane. Kluczowe dla nauki Jezusa pojęcia to: Królestwo, miłość, wiara, miłosierdzie, sprawiedliwość, nadzieja, wybaczenie, współczucie, znoszenie cierpień. Najdobitniej nauczanie Jezusa Chrystusa przedstawione jest w Kazaniu na górze zawartym w dwóch nieco różnych wersjach w Ewangelii Mateusza i Ewangelii Łukasza.
Jezus nauczał że:
  • Królestwo Boże jest wspólnotą, gdzie Bóg jest głową, a ludzie członkami, a on sam jest przyczyną i gwarantem jego nadejścia;
  • on sam jest Synem Bożym; według nauk większości Kościołów – prawdziwym Bogiem, ale i prawdziwym człowiekiem;
  • jest współstworzycielem Wszechświata;
  • on jest bożym barankiem (barankiem paschalnym) ofiarowującym swoje życie, aby dać ludziom możliwość uzyskania zbawienia;
  • najważniejszym przykazaniem jest miłować swojego Boga całym sercem i umysłem, a bliźniego swego jak siebie samego, przy czym bliźnim jest każdy człowiek;
  • wiara w to, że jest on Synem Boga, posłuszeństwo i miłość do niego prowadzą do nowego narodzenia – narodzenia się w Królestwie Bożym;
  • nowe narodzenie daje nową naturę, uzdalniając takich ludzi do posłuszeństwa jego przykazaniom wypowiedzianym m.in. w Kazaniu na górze;
  • powróci "w obłokach niebieskich" w "Dniu Pańskim", aby dokonać sądu nad światem.

Pojmanie, męczeńska śmierć i zmartwychwstanie

Jezus Chrystus -

Kiedy uczniowie Jezusa otrzymali stosowne przygotowanie, aby prowadzić Kościół po jego odejściu, nadszedł czas na zakończenie jego misji na ziemi. Jezus, jako Baranek Boży, ten, który przyszedł, aby oddać swoje życie w zastępstwie grzeszników, wyruszył do Jerozolimy na tydzień przed Świętem Paschy. Po uroczystym wjeździe do Jerozolimy nie pozwolił pielgrzymom obwołać się królem. Podjął konfrontację w świątyni z głównymi frakcjami religijnymi Izraela: faryzeuszami i saduceuszami. Konfrontację tę można obserwować w ostatnich rozdziałach ewangelii synoptycznych. Oprócz wystąpień w świątyni spędzał dużo czasu ze swoimi uczniami, nauczając ich.
Przywódcy stronnictw religijnych: saduceuszy, faryzeuszy i uczeni w Piśmie postanowili pojmać go i zabić. Zdecydowali tak, ponieważ:
  • Obawiali się, iż jego działalność rozbudza u Żydów nadzieje mesjańskie, co mogło prowadzić do wybuchu powstania przeciw Rzymowi i ściągnąć krwawą zemstę rzymskich legionów (J, 11,45–48)
  • Jezus rościł sobie prawo do tytułu Mesjasza i Syna Bożego, co w oczach starszyzny żydowskiej było bluźnierstwem (J 4,25–26; J 10,30–31)
  • Otaczał się ludźmi prostymi i bez wykształcenia oraz wykluczonymi ze społeczności izraelskiej (Żydzi nie przestrzegający prawa Mojżeszowego, poborcy podatków, nierządnice). Wykształceni Żydzi (uczeni w Piśmie) uznali, że jest wobec nich zbyt surowy i wymagający, czym zrażał ich do siebie (Łk 11, 37–48)
  • Wobec ludu jawnie zarzucał przywódcom Izraela brak pobożności i religijność na pokaz (Mt 23,1–39)
Na dzień przed swoim pojmaniem spożył wraz z uczniami Ostatnią Wieczerzę, na której po raz kolejny zapowiedział swój przyszły los i pożegnał się z Apostołami. Podczas niej ustanowił elementarny dla większości chrześcijan sakrament Eucharystii. Tejże nocy, zdradzony przez jednego z uczniów, Judasza, został pojmany i postawiony przed religijnym sądem żydowskim – Sanhedrynem. Jezusa oskarżano m.in. o bluźnierstwo przeciwko przybytkowi Boga – Świątyni Jerozolimskiej. Ostatecznie został uznany przez Sanhedryn za winnego bluźnierstwa przez nazwanie siebie Synem Bożym.
Wydany w ręce rzymskiego namiestnika Poncjusza Piłata, oskarżony został przez arcykapłanów i starszych o podburzanie narodu, namawianie do niepłacenia podatków cesarzowi oraz podawanie się za żydowskiego króla. Piłat, nie znajdując dowodów winy, odesłał Jezusa do tetrarchy galilejskiego Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego, aby ten osądził swego poddanego. Herod nie chciał podjąć się wydania wyroku i odesłał więźnia z powrotem do Piłata. Rzymski namiestnik nadal przeciwny był żądaniom arcykapłanów oraz żydowskiego pospólstwa, domagającego się wyroku śmierci; chcąc im zadośćuczynić, nakazał ubiczować Jezusa, aby sponiewieranego więźnia wypuścić na wolność.
Po biczowaniu, pod presją wzburzonego tłumu i wobec szantażu ze strony arcykapłanów, grożących oskarżeniem namiestnika przed cesarzem, wbrew rzymskiemu prawu, które zakazywało dalszego karania po wymierzeniu chłosty, Piłat skazał Jezusa na śmierć przez ukrzyżowanie (dla obywateli rzymskich przewidziana była kara śmierci przez ścięcie mieczem).
Elementem wyroku było niesienie przez skazanego poziomego elementu krzyża (patibulum) z aresztu do miejsca kaźni (część pionowa już tam się znajdowała). Skazaniec, przybity do krzyża, wisiał na nim aż do śmierci, najczęściej na skutek uduszenia. Ewangelie opisują szczegółowo pojmanie, sąd i konanie Jezusa na krzyżu, oraz wspominają o dwóch epizodach, które się wydarzyły podczas niesienia krzyża: przymuszenie Szymona Cyrenejczyka do pomocy w niesieniu krzyża oraz dialog Jezusa z kobietami płaczącymi nad jego losem. Ewangeliczne opisy męki obejmują: trwogę w ogrodzie oliwnym, zdradę Judasza, sąd i biczowanie, założenie korony cierniowej i wyszydzenie, odarcie z szat i przybicie do krzyża, grę w kości pomiędzy żołnierzami o jego szaty, rozmowy z dwoma pospolitymi przestępcami, którzy byli ukrzyżowani obok Jezusa, oraz ze stojącymi pod krzyżem Marią i Janem, moment śmierci i poprzedzającą go agonię, oraz zdjęcie z krzyża i złożenie w grobie należącym do Józefa z Arymatei.
Inne epizody, takie jak trzy upadki pod krzyżem, czy otarcie twarzy chustą przez Weronikę, które występują w liturgii Drogi krzyżowej należą do tradycji.
Zgodnie z Nowym Testamentem Jezus umarł na krzyżu, jednak trzeciego dnia po złożeniu jego zwłok w kamiennym grobie zmartwychwstał, a następnie przez 40 dni spotykał się ze swoimi uczniami, udowadniając im, że żyje, i tłumacząc sens swojej męczeńskiej śmierci i zmartwychwstania.
Ewangeliczny opis śmierci i zmartwychwstania Jezusa ma kluczowe znaczenie dla chrześcijaństwa, stanowiąc podstawę liturgii większości Kościołów chrześcijańskich. Jest zapowiedzią przyszłych losów ludzkości ukazywanych z perspektywy eschatologicznej.

Islam

Według islamu Jezus (Isa) był prorokiem i zapowiedzianym wcześniej Mesjaszem, lecz nie Synem Bożym. Koran wielokrotnie potępia dogmat Trójcy Świętej (choć wydaje się, że była ona rozumiana jako składająca się z Boga, Jezusa i Marii, a nie Boga Ojca, Jezusa i Ducha Świętego), stwierdzając, że Bóg jest tylko jeden (nie ma boga oprócz samego Boga), a kto dodaje Bogu współtowarzyszy, temu Bóg zabronił wejścia do Ogrodu.
Co ważne, islam zaprzecza ukrzyżowaniu, a w konsekwencji zmartwychwstaniu. Wedle Koranu, Jezus nie został ukrzyżowany ani zabity, a jedynie tak wydawało się ludziom: w rzeczywistości Bóg wziął go do siebie.
Koran nie opisuje samej nauki Jezusa, Mahomet prawdopodobnie nie był z nią dogłębnie zapoznany. Księga mówi o Jezusie jedynie jako o kolejnym proroku, Posłańcu głoszącym wiarę w Boga i zapowiadającym Sąd Ostateczny. Islam zaprzecza chrześcijańskim dogmatom o boskości Chrystusa, podkreślając że był tylko człowiekiem (Nie godzi się Miłosiernemu, aby wziął sobie syna).
Odrzucając boskość Jezusa islam otacza go szacunkiem. Szejk Omar Bakri Muhammad z Londynu ogłosił w 2004 r. fatwę skazującą na śmierć Terrence´a McNally´ego, autora sztuki Corpus Christi, przedstawiającej Chrystusa i apostołów jako grupę gejów. Sztuka wystawiona przez grupę studentów z uniwersytetu w Saint Andrews nie została publicznie potępiona przez Kościół anglikańskiJezus-gej – skandal w Wielkiej Brytanii.

Judaizm

Judaizm niewiele uwagi poświęca życiu i misji Jezusa, którego uznaje za odstępcę lub za postać fikcyjną. Według relacji Ewangelistów kapłani żydowscy (zdominowani w owych czasach przez rodzinę Annasza) i saduceusze od początku byli mu zdecydowanie wrodzy. Podobną postawę przyjęła większa część faryzeuszów, najbardziej wpływowego ówcześnie stronnictwa żydowskiego, aczkolwiek zdarzały się wśród nich przypadki przychylności (Nikodem – Ew. Jana 3, 1–11, r.7, 50–52) lub życzliwej neutralności (Gamaliel Starszy, Dz. Ap. 5, 34–39). Większość teologów judaizmu ocenia działalność Jezusa i jej skutki negatywnie, jako sprzeczną z "prawem bożym" oraz niezgodną ze słowami proroków, dotyczącymi nadejścia Mesjasza. Bardziej pojednawcze oceny Jezusa, podkreślające jego związek z judaizmem, pojawiły się ponownie w czasach współczesnych.
Tylko Żydzi mesjanistyczni (na ogół nie zaliczani do wyznawców judaizmu) uznają Jezusa za Mesjasza i Syna Bożego, idąc za przykładem chrześcijaństwa.

Hinduizm

Chociaż w hinduistycznej koncepcji Boga i społeczeństwa niewiele jest podstaw dla akceptacji postaci i misji Jezusa, to wielu współczesnych, a nawet średniowiecznych, hinduistycznych przywódców religijnych interesowało się nim. Wielu hinduistów uważa Jezusa za mędrca lub wielkiego jogina, a nawet za Boga.
W ruchu Surat Shabda Yoga Jezus jest powszechnie uznawany za satguru. Swami Vivekananda wychwalał Jezusa i uznawał go za źródło siły i doskonałościChrist the Messenger. Accessed April 10, 2006.. Paramahansa Jogananda nauczał, że Jezus był wielkim guru, mistrzem duchowym, Bogiem oraz następnym wcieleniem ElizeuszaParamahansa Yogananda, Autobiography of a Yogi, 2nd ed., Crystal Clarity Publishers, 2005. ISBN 1-56589-212-7.. Mahatma Gandhi bardzo podziwiał Jezusa i uznawał go za jednego z głównych propagatorów ahinsy (zasady niekrzywdzenia). Gandhi powiedział: "Lubię waszego Chrystusa, ale nie lubię waszych chrześcijan. Wasi chrześcijanie są tak niepodobni do waszego Chrystusa..." a także "Dla mnie był On najwspanialszym nauczycielem jakiego ludzkość kiedykolwiek miała." Mahatma Gandhi; Gandhi vs. Christ. Both accessed on April 10, 2006. Sathya Sai Baba wielokrotnie mówił, że Jezus jest Bogiem, wielkim świętym i nauczycielem duchowym, który stanowi wzór dla ludzi. Swami Kaleśwara uważa Jezusa za świętego i wielką duszę.
Bhaktivedanta Swami (założyciel ruchu Hare Kryszna) uznał greckie imię Jezusa Christos za inną wersję imienia boga Kryszny: Krista. W ten sposób oddając cześć Jezusowi czci się samego Krysznę jako Najwyższą Osobę Boga (Bhagawan)Bhaktivedanta Swami, Prawda i piękno, The Bhaktivedanta Book Trust, Warszawa 1989, s. 252. Bhaktivedanta uznał Jezusa za "mistrza duchowego" (guru), uczącego ludzi miłości do BogaBhaktivedanta Swami, op.cit., s.260–261.

Buddyzm

Związek Jezusa z buddyzmem jest nikły. Niewielu nauczycieli buddyjskich interesowało się jego postacią.
XIV Dalajlama Tenzin Gjaco uważa Jezusa za bodhisattwęhttp://www.christianitytoday.com/ct/2001/june11/15.64.html?start=6 "Jezus Chrystus również żył kilka razy" powiedział. "A więc, widzicie, osiągnął wyższy stan jako Bodhisattwa lub osoba oświecona, przez praktykę buddyjską lub coś podobnego.".

Najstarsze źródła

Według Encyklopedii katolickiej do najstarszych źródeł, na jakich opiera się chrześcijaństwo, zalicza się apostolskie formuły wiary, wyznania oraz hymny chrystologiczne. Powstały one jeszcze przed spisaniem Nowego TestamentuJezus Chrystus. Encyklopedia katolicka, tom VII, Lublin 1997.

Nowy Testament

Dla wyznawców głównymi źródłami informacji o Jezusie Chrystusie są Ewangelie, z których cztery Kościół uznał za kanoniczne i włączył jako do Nowego Testamentu ustanawiając źródło swojej doktryny.
Według zapisów w Ewangeliach Jezus nauczał w Galilei i Judei w rzymskiej Palestynie, został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie w Jerozolimie zgodnie z wyrokiem rzymskiego namiestnika (gr. hegemon) Poncjusza Piłata, a trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał, co stanowi o sednie doktryny chrześcijaństwa.
Wiarygodność Ewangelii
Kilkadziesiąt lat różnicy pomiędzy czasem spisania Ewangelii a wydarzeniami, które one opisują przyczyniło się do zróżnicowania historycznych ocen wiarygodności ewangelicznych narracji. Jednakże historycy osiągają konsensus co do podstawowych faktów dotyczących życia Jezusa: że urodził się przed 4 r. p.n.e. za czasów Heroda Wielkiego, wychował się w Nazarecie, działalność rozpoczął ok. 30 r. n.e. głosząc nadchodzące Królestwo Boże, oczekiwane przez Żydów, zasłynął jako cudotwórca, został ukrzyżowany z wyroku Poncjusza Piłata.
Według tradycyjnego ujęcia autorami Ewangelii są świadkowie opisywanych wydarzeń (Mateusz, Jan) lub uczniowie bezpośrednich świadków (Marek, Łukasz). Z powodu schyłku pokolenia apostołów ustne podania miały zostać spisane w celu zachowania nauki i pamięci o czynach Jezusa. Uczeni popierający ten punkt widzenia podkreślają że czas jednego, dwóch pokoleń jest zbyt krótki, by podania zostały zdominowane przez treści legendarne. Wskazują na podobieństwo cech gatunkowych Ewangelii ze starożytną biografią i uznają ewangeliczny portret Jezusa za dokładny powołując się na wierność przekazu tradycji ustnej w judaizmie w czasach nowotestamentalnych.
Wiek oświecenia przyniósł sceptycyzm podważający historyczną prawdziwość tych tekstów. Historycy nie uznający Ewangelii za wiarygodne źródła uważają je za kompilacje kilku redakcji dokonanych przez anonimowych autorów, którzy starali się sportretować wyłącznie pozytywny, mityczny obraz Jezusa. Ewangelie są ich zdaniem literaturą hagiograficzną, mającą na celu gloryfikację Chrystusa oraz zaprezentowanie go jako moralnego i boskiego ideału.
Ewangelie mówią o wielu wydarzeniach, które nie są udokumentowane w innych źródłach historycznych, w tym m.in.:
  • rzezi dzieci dokonanej przez Heroda,
  • ponadnaturalnej trzygodzinnej ciemności, która miała towarzyszyć śmierci Jezusa.
Może to świadczyć, że zostały zmyślone i rzutować na wiarygodność Ewangelii. Z drugiej strony wiedza historyczna dotycząca tego okresu jest w znacznej części niekompletna i wiele wydarzeń, o których nie dostępne są obecnie żadne informacje, w świetle nowych odkryć może okazać się prawdą, nawet jeżeli wydają się nieprawdopodobne. Niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy powołują się na źródła dziś niezachowane. Np. Juliusz Afrykańczyk piszący około 221 roku cytuje rzymskiego historyka z I wieku Tallusa wzmiankującego o zaćmieniu towarzyszącym śmierci Jezusa, polemizując z nim: "Ciemność tę Tallus w trzeciej księdze swojej Historii nazywa, jak mi się wydaje, bez racji zaćmieniem słońca (rzecz jasna że zaćmienie nie mogło mieć miejsca podczas pełni księżyca, Chrystus umarł podczas paschalnej pełni księżyca)" (za: Euzebiusz,Historia Kościoła). Ponadto Juliusz i Orygenes powołują się na chrześcijańskiego kronikarza Flegona, który po roku 137 miał donieść, że w czwartym roku 202-giej Olimpiady ok. 33 r. n.e. miało miejsce "największe zaćmienie słońca" i że "w szóstej godzinie dnia południe nastała noc, tak, że nawet widać było gwiazdy na niebie. Było silne trzęsienie ziemi w Bitynii i wiele budynków zawaliło się w Nicei".
Krytyka tekstu
Historycy i bibliści zajmujący się badaniami Nowego Testamentu wypracowali szereg kryteriów mających na celu próbę zrekonstruowania słów i czynów Jezusa, które wydają się bardziej autentyczne i możliwe. Przykładowe kryteria:
  • kryterium wielu źródeł – słowa lub czyny Jezusa poświadczone we wszystkich tradycjach ewangelicznych uważane są za bardziej prawdopodobne.
  • kryterium "zakłopotania" – wydarzenia z kłopotliwymi aspektami dla pierwszych chrześcijan (np. zaparcie się Piotra, wątpliwości apostołów wobec zmartwychwstałego Jezusa) są bardziej wiarygodne.
  • kryterium występowania "arameizmów" – fragmenty zawierające słownictwo aramejskie uważane są za bliższe czasom Jezusa.
Dotarcie do pierwotnych słów Jezusa ułatwiają powstałe w XX wieku metody badawcze: historii form, historii redakcji i historii tradycji.
Rozbieżności
Dokumenty chrześcijańskie nie zgadzają się między sobą w pewnych sprawach. Ewangelia Mateusza mówi, że Jezus urodził się, kiedy Herod był królem Judei, czyli przed 4 rokiem przed naszą erą, zaś Ewangelia Łukasza, że urodził się, kiedy Kwiryniusz zarządzał spisem powszechnym w Judei, czyli po 6 roku naszej ery (dla właściwej oceny tego argumentu przeczytaj również rozdział następny). Rozbieżności są szczególnie widoczne w narracjach o zmartwychwstaniu. Zgodnie z ew. Mateusza kobiety przyszły do grobu o świcie i widziały anioła odwalającego głaz od grobu. Jednak wg św. Łukasza kobiety zastały kamień od grobu już odsunięty.
Badacze chrześcijańscy traktują te rozbieżności jako drobne nieścisłości naturalne przy zeznaniach kilku świadków. Uważają, że poszczególne relacje są w stosunku do siebie komplementarne i nawzajem się uzupełniają. Czasem odwołują się do nowej interpretacji tekstu lub sposobu tłumaczenia, by uniknąć sprzeczności.
Data narodzin
Trudno jednoznacznie określić datę narodzin Jezusa. Na podstawie źródeł można jednak podjąć próbę określenia ram czasowych tego wydarzenia.
Daty śmierci
Datę śmierci Jezusa rekonstruuje się na lata 30. pierwszego wieku naszej ery.
Ewangelie podają datę piątek, 14/15 nisan (wg kalendarza żydowskiego). Na podstawie tych danych datę jego śmierci można wyznaczyć na 7 kwietnia 30 roku (wówczas byłby to 14 nisan 3790 AM) lub też na 3 kwietnia 33. Pomimo nieścisłości Watykan uznał dzień 3 kwietnia 33 roku za datę śmierci Jezusa Chrystusa. Także w starotestamentowej księdze Daniela śmierć Mesjasza została przepowiedziana na 62 oraz 7 tygodni (= siedmioletnich okresów?) licząc od miesiąca Nisan roku 444 p.n.e., co po przeliczeniu wg pierwotnego roku biblijnego (360 dni jak w historii Noego) daje 33 rok n.e. (Daniela 9:25–26; Nehemiasza 2)

Apokryfy

Tekstami o Jezusie z okresu powstania kanonicznych ewangelii są apokryfy. Informacje w nich zawarte są odrzucane przez Kościół katolicki jako niewiarygodne.

Pisma wczesnoapostolskie

W licznie powstałych pismach Ojców Kościoła nie istnieje problem Jezusa jako faktu historycznego, lecz pytanie: "Kim on jest?". Według Encyklopedii katolickiej historyczność postaci Jezusa była tak oczywista, że wypowiedzi podważające jej fakt nie miałyby żadnego znaczenia.

Źródła archeologiczne

Osoby, miejsca i wydarzenia związane z Jezusem, znane z dokumentów lub wykopalisk, świadczą pośrednio o jego historyczności. Prawie wszystkie postacie wymienione w Łk 2, 1–2 i 3, 1–2 znalazły potwierdzenie w źródłach archeologicznych, m.in. Oktawian August, Kwiryniusz, Lizaniasz, Herod Wielki, Herod Antypas.

Żywy przekaz

Istnieją także pośrednie żywe źródła historyczności Jezusa, jak np. fakt uznawania Marii (np. w Koranie) za Matkę Jezusa z Nazaretu, fakt oparty na założeniu, że wg religii chrześcijańskiej żadna religia nie zrodziła się bez założycielaHinduizm i parę innych religii powstało bez założyciela; istnienie męczenników za wiarę, fakt istnienia Kościoła i jego odłamów. Według wyznawców potwierdzają one faktyczne podstawy wiary w Jezusa Chrystusa jako Boga.

Źródła pozachrześcijańskie

Istnieją nieliczne źródła pozachrześcijańskie traktujące o Jezusie. Potwierdzają one historyczność postaci Jezusa, nie dostarczając jednak szczegółów z jego życia.

Żydowskie

Józef Flawiusz, żydowski historyk, w Dawnych dziejach Izraela wspomina o Jezusie jako o bracie Jakuba Sprawiedliwego, przywódcy chrześcijan w Jerozolimie: "Festus już nie żył, a Albinus wyjechał; więc [3] zwołał Sanhedryn i stawił przed sądem Jakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem, oraz kilku innych. Oskarżył ich o naruszenie prawa i skazał na ukamienowanie." (ks. XX.9.1)
Z pism Józefa Flawiusza wiemy, że przebywał on wówczas w Jerozolimie. W powszechnej opinii historyków fragment ten jest autentyczny, pojawiały się jednak opinie, że fraza "zwanego Chrystusem" (Mesjaszem) jest interpolacją i nie pochodzi od autora, co tym samym podważa całą relację" E. Dąbrowski, Nowy Testament na tle epoki, t. II, dz. cyt., s. 382.J. Keller, Katolicyzm, dz. cyt., s. 26; por. też: tenże, Jezus, dz. cyt., s. 119 Louis H. Feldman, "Josephus," Anchor Bible Dictionary, Vol. 3, pages 990–91W. Fricke Ukrzyżowany w majestacie prawa, Gdynia 1996, ISBN 83-85732-39-X.
Odmiennie jest w przypadku drugiego fragmentu w Dawnych dziejach Izraela, wzmiankującego o Jezusie, zwanego Testimonium Flavianum. W szerokich kręgach uczonych jest on uważany za sfałszowany przez późniejszych kopistów chrześcijańskich w III lub IV wieku. Nie wiemy jakie było jego pierwotne brzmienie lub czy nie został dopisany. Część uczonych zajmujących się rekonstrukcją Testimonium Flavianum za jego pierwotną wersję uważa tzw. wersję arabską odkrytą przez prof. Pinesa w kronikach Agapiosa pochodzących z X wieku: W tym czasie żył pewien mędrzec zwany Jezusem. Był to człowiek dobry i sprawiedliwy. Wielu Żydów i ludzi innych narodowości stało się jego uczniami. Piłat skazał go na ukrzyżowanie i śmierć. Lecz jego uczniowie nie przestali w niego wierzyć. Mówili, że żyje i ukazał im się trzy dni po ukrzyżowaniu. On być może był tym Mesjaszem odnośnie którego prorocy przepowiadali wielkie, cudowne rzeczy Louis H. Feldman, Josephus and Modern Scholarship, Walter De Gruyter Inc (January 1984).
Do świadectw żydowskich należą także:
  • świadectwo Lukiana z Samosat
  • Talmud, którego wersja babilońska wspomina o Jezusie
  • Toledot Jeszu
  • świadectwa Judaizantów
  • oraz tradycje samego narodu izraelskiego

Rzymskie

Tacyt, w Rocznikach (Annales), roku 115, omawiając prześladowania chrześcijan za cesarza Nerona podaje: Atoli ani pod wpływem zabiegów ludzkich, ani darowizn, albo ofiar błagalnych na rzecz bogów nie ustępowała hańbiąca pogłoska, lecz wierzono, że pożar [4] był nakazany. Aby więc ją usunąć, podstawił Neron winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których znienawidzono dla ich sromot, a których gmin chrześcijanami nazywał. Początek tej nazwie dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany był na śmierć przez prokuratora Poncjusza Piłata; a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników (Annales, 15, 44). Styl fragmentu i nieprzychylność wobec chrześcijan wskazuje zdaniem uczonych na jego autentyczność. Niektórzy w nią powątpiewali ze względu na użycie nazwy "chrześcijanie" jednak znajdujemy ją już we wcześniejszych Dziejach Apostolskich: "w Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (11,26).
Swetoniusz, w Żywotach cezarów pisze, że około 49 roku cesarz Klaudiusz, panujący w latach 41-54, wypędził z Rzymu Żydów "bo nieustannie wichrzyli, podżegani przez jakiegoś Chrestosa". Wspominają o tym wygnaniu Żydów Dzieje Apostolskie, r. 18, 2. Czy relacja Swetoniusza odnosi się do Jezusa nie jest pewne (zapisane przez Swetoniusza imię "Chrestos" nie musi być tożsame z greckim tytułem "Christos" – Mesjasz). Okoliczności powstania gminy chrześcijańskiej w Rzymie bliżej nie znamy.
Pliniusz Młodszy w liście do cesarza Trajana, pisze o chrześcijanach w Azji Mniejszej. Pliniusz pisze jedynie, że modlili się oni do "Chrystusa, jako boga", nie podaje zaś imienia Jezus.
W pozostałych źródłach rzymskich i żydowskich tamtego okresu, które dotrwały do naszych czasów, nie ma wzmianek na temat Jezusa, choć notują bardzo wiele drobnych wydarzeń. Są to m.in.:
  • Filon z Aleksandrii, który opisywał różne sekty żydowskie z tamtego okresu
  • Plutarch, autor Żywotów sławnych mężów z okresu życia Jezusa
  • Justus z Tyberiady, historyk żydowski z Galilei, żył w I w. n.e, zachowało się kilka fragmentów jego dzieł
Należy jednak dodać, że tematyka zachowanych dzieł tych historyków nie zawsze czyni możliwym wspomnienie o Jezusie. Przykładowo "Żywoty sławnych mężów" Plutarcha stawiają sobie za cel "ukazanie żywotów bohaterów greckich i rzymskich poprzez ich zestawienie w pary dobierane według możliwie największego podobieństwa charakteru lub przebiegu kariery" (Encyklopedia Britannica, t. XXXII, Poznań 2003).

Islamskie

Koran kilkakrotnie mówi o Jezusie jako synu Marii stworzonym przez Allaha w jej łonie bez udziału mężczyzny (sura 3,42–61; 19, 16–21). Mówiąc o życiu Jezusa powtarza niektóre fakty zawarte w Ewangeliach (również apokryficznych). Historia poczęcia Jezusa pokrywa się z opisem św. Łukasza – matką Chrystusa była Maria, której ukazał się Anioł pod postacią doskonałego człowieka, zapowiadając narodzenie syna, mimo iż była dziewicą (jednak, choć narodził się dzięki Boskiej interwencji, islam w żadnym wypadku nie nazywa Go Synem Boga). Maria urodziła Jezusa pod drzewem palmowym, a ten tuż po urodzeniu potrafił rozumnie przemawiać. W dalszym życiu nauczał, czynił cuda i uzdrawiał, ale tylko dzięki woli i mocy danej od Boga. Wspomniana jest m.in. apokryficzna historia o tworzeniu przez Jezusa ptaków z gliny, które następnie stawały się istotami żywymi.

Kwestionowanie istnienia Jezusa

Niektórzy badacze Biblii, filozofowie i teologowie począwszy od XIX w. zaczęli kwestionować istnienie Jezusa jako postaci historycznej. Przykładowi przedstawiciele: Bruno Bauer, David Friedrich Strauss.

Opinie

Poza najpopularniejszymi:
  • że Jezus Chrystus istniał, mniej więcej zgodnie z opisem w Ewangeliach,
  • że nie istniał lub osoba będąca jego pierwowzorem na tyle odbiegała od opisu ewangelicznego, że zupełnie nie można na nim polegać;
istnieją też inne wyjaśnienia, m.in.:
  • że istniał, ale nie umarł podczas krzyżowania. Dyskusję zapoczątkował Kurt Berna książką "Jesus ist nicht am Kreuz Gestorben" (1962) ("Jezus nie umarł na krzyżu"), gdzie zakładając, że martwe ciała nie krwawią, przekonuje, że serce Jezusa jeszcze biło kiedy został zdjęty z krzyża, na co dowodem miał być Całun Turyński;
  • że był członkiem albo nawet przywódcą sekty esseńczyków. Teorię tę wysunęli K.F. Bahrdt oraz K.H. Venturini.
  • że był religijnym fanatykiem (David Friedrich Strauß – "Das Leben Jesu" – 1835); że był ekstatykiem (Oskar Holtzmann "War Jesus Extatiker?" – 1903); że był szaleńcem (dr Charles Binet-Sanglé "La Folie de Jesus" – 1910). Binet-Sanglé definiuje chorobę Jezusa jako "paranoję na tle religijnym". W roku 1912 prominentny nowojorski psychiatra dr William Hirsh opublikował "Religion and Civilization – Conclusions of a Psychiatrist" (Religia i cywilizacja – Konkluzje psychiatry). Dr Hirsh wylicza przeróżne przypadki odmiennego zachowania Jezusa. Zgadza się on z Binet-Sanglé co do halucynacji Jezusa i wskazuje na jego "duże urojenia, które nieustannie potęgowały się". Twierdzi on, że Jezus był "paranoikiem" – prostym i zwyczajnym. I dodaje: "Wszystko co wiemy o Jezusie, pasuje tak doskonale do klinicznego obrazu paranoi, że jest wprost trudne do pomyślenia, że ludzie mogliby kwestionować dokładność tej diagnozy". Z tymi opiniami polemizował Albert Schweitzer w swojej pracy doktorskiej "Psychiatryczna ocena Jezusa: przedstawienie [5] i krytyka" (Die psychiatrische Beurteilung Jesu: Darstellung und Kritik, 1913). Filozof i psycholog Władysław Witwicki w komentarzu do własnego przekładu Ewangelii Mateusza i Marka (Dobra Nowina według Mateusza i Marka) przypisuje Jezusowi m.in. trudności w kontakcie ze światem oraz rozdwojenie jaźni, czyniące zeń typ schizotymiczny czy wręcz schizofreniczny. Z kolei brytyjski psychiatra William Sargant stwierdził na łamach dziennika The Times: "... być może sam Jezus Chrystus mógłby powrócić do swojego ciesielstwa po poddaniu się leczeniu psychiatrycznemu nowoczesnymi metodami"The Times, 22 sierpnia 1974, s. 14. Kwestią tą zajmowali się również psychoanalitycy, (np. Georges Berguer – Quelques traits de la vie de Jésus au point de vue psychologique et psychanalytique, Genève-Paris, 1920)Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1968, s. 305, ISBN 83-211-0691-9, pisarze (Fiodor DostojewskiIdiota, Michaił BułhakowMistrz i Małgorzata) oraz filozofowie (Fryderyk NietzscheAntychryst). Ewangelia Marka (Mk 3,21) przytacza opinię krewnych o Jezusie, jakoby "odszedł on od zmysłów": A krewni, gdy o tym usłyszeli, przyszli, aby go pochwycić, mówili bowiem, że odszedł od zmysłów.Biblia Warszawska (1975). W latach 1998-2000 Leszek Nowak napisał opracowanie, w którym na podstawie własnych przebytych urojeń posłanniczych oraz myśli nadwartościowych w zestawieniu z opisami ewangelicznymi próbuje zrekonstruować psychikę Jezusa.
  • że był nieślubnym synem Marii oraz rzymskiego legionisty Tyberiusza Juliusza Abdesa Pantery (Marcello Craveri: Vita di Gesu 1966)
  • że Jezus był bodhisattwą i wzorował się na Buddzie.
Niektórzy też uważają Ewangelie za parafrazę innych pism (np. Llogari Pujol uważa, że użyte zostały pisma staroegipskie), jeszcze inną teorią jest, że nie należy Ewangelii traktować dosłownie, lecz szukać w nich ezoterycznego przekazu za pomocą analizy symboli (gnostycyzm, teozofia) lub ostatnio komputerowej analizy znaków.

Bibliografia

  • Humphrey Carpenter "Jezus", seria "Dawni mistrzowie", "Prószyński i S–ka", 1999.
  • Eugeniusz Dąbrowski "Nowy Testament na tle epoki", Poznań, Księgarnia św. Wojciecha, 1965.
  • Roman Brandstaetter "Jezus z Nazarethu" Poznań, "W Drodze" 1993.
  • Gerard Bessiere "Jezus, nieoczekiwany Bóg" Wrocław, Wydaw. Dolnośląskie, 1995.
  • John Dominic Crossan "Historyczny Jezus: kim był i czego nauczał" Warszawa, "Książka i Wiedza" 1997, ISBN 83-05-12835-0.
  • John Dominic Crossan "Kto zabił Jezusa? Korzenie antysemityzmu w ewangelicznych relacjach o śmierci Jezusa" Warszawa, "Książka i Wiedza" 1998, ISBN 83-05-12981-0.
  • "Jezus Chrystus: ikona historii i wiary" red. Ryszard Dziura, Lublin, TN KUL, 2004.
  • Jean Guitton "Jezus" Warszawa, "Pax", 1963.
  • Barbara Thiering "Jezus mężczyzną" Warszawa, "Al Fine", 1995.
  • Geza Vermes, "Kto był kim w czasach Jezusa", Warszawa 2006, str. 127-135, ISBN 83-241-2481-0.
  • Ben Witherington III "Kod Ewangelii" Kraków, Wydawnictwo M, 2006, ISBN 83-7221-660-6.
  • Frederick Fyvie Bruce "Wiarygodność pism Nowego Testamentu", Credo Fundacja, 2003.
ܝܫܘܥ
Yesu Krista
Ғайса
Ісус Хрыстос Hesukristo
ཡེ་ཤུ།
Иисус Христос
Jesus
Yesu Kristu Yesu Khristu
Yeesus Grischdus
އީސާގެފާނު
Jezus Kristus
Gesü
Jesucristu
Yesu
Jesus
耶穌
Yâ-sû
Jisọs Kraịst Jesus
UYesu Kristu
Jiisusi-Kristus
Yezu Kirisitu Yezu Kirisitu
Исус Кристос Yesu
Yeshu Эса идавс ພະເຍຊູ
Jesu Kristo Gesü de Nazaret
يسوع
Ià-sŭ Jasus
ခရစ်တော်၊ ယေရှု
Jezus Christus
Gèsù Jesus
Jésus-Chrît
Исус Христос
یسوع Hesus
Iesu Mesia Jesus Christus
Ісус Хрістос
Iesu Keriso
Jesus Christ
නාසරෙත් හි යේසුස්
Bukhristu
Їисъ Хрїстъ
Jezus Kristus Ciise Jesus Christus
Isus
Ɛisa
Sīsū Kalaisi
Isa Pygamber Yesu Kristo
ئەيسا مەسىھ
Jeesus Jezus van Nazareth Hesus
耶稣
耶穌
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.