Jadowniki Podgórne to wieś w województwie małopolskim, powiat brzeski. Jest to jedna z największych wsi w Polsce, prawie 1500 gospodarstw i ok. 7000 mieszkańców.
Malownicza wieś przecięta niemal w połowie międzynarodową trasą E-4, leży w odległości ok. 50 km od Krakowa, znajdując się na granicy Pogórza Karpackiego.
Część wsi na północ od międzynarodowej drogi E-4 to typowa równina, natomiast południowa część miejscowości charakteryzuje się bardzo urozmaiconym, przepięknym krajobrazem, typowym dla miejscowości podgórskich. W tej właśnie części znajduje się Bocheniec – najwyższe wzniesienie w okolicy ze wspaniałą panoramą, miejsce gdzie przed wiekami znajdował się gród obronny a obecnie znajduje się XIV-wieczny kościółek.
Początków osadnictwa stałego w Jadownikach należy się doszukiwać w VIII-IX w., a więc w okresie kształtowania się państwa Wiślan (wg aktualnego stanu wiedzy wynikającego z badań archeologicznych przeprowadzonych w roku 1907 i po I wojnie światowej). Początek osadzie dało grodzisko wybudowane na szczycie góry Bocheniec (nazwa pochodzi od kształtu podobnego do bochna chleba) znajdujące się w linii umocnień i warowni biegnących od Krakowa przez Wiśnicz, Czchów, Melsztyn, Jadowniki i Górę Marcina w Tarnowie oraz dalej na wschód. Pierwotnie Jadowniki były niewielką osadą, chociaż gospodarczo na pewno ważną, ponieważ pierwsza wzmianka historyczna o wsi występuje już w Kronice Paszka Godyszewa w roku 1195/1196, a więc to już ponad osiemset lat zapisanej historii. W XIII w. Jadowniki były osadą znaczącą. Świadczą o tym kronikarskie zapisy o wizytach możnowładców i panujących, jak choćby postój księcia Bolesława Wstydliwego wyjeżdżającego naprzeciw zdążającej do Krakowa księżniczki Kingi. Było to w roku 1239. Stając popasem książę sprawował także sądy, a podsądnymi byli oprócz Jadowniczan także mieszkańcy Sczepanowa i Wokowic (wśród nich Żyd Mendel). Jadowniki były więc osadą nie tylko ważną gospodarczo, ale z uwagi na położenie także ważnym punktem obronnym i zapewne dlatego zostały w latach 1259/1260 i 1287/1288 spustoszone i spalone przez Tatarów.
Jadowniki były wsią królewską, o czym świadczy zapis w Kronice Paszka Godyszewa "Jadowniky willa regia prope Bochnia sita" (Jadowniki wieś królewska położona blisko Bochni). Pierwsze nazwy wsi w starych dokumentach łacińskich z XII w. widnieją: Jadowniky, Jodłownik, ale już w roku 1331 de Jadownicz, zaś w roku 1357 – Jadowniky. W roku 1331 w Jadownikach istniała już parafia. Świadczy o tym zapis uposażeniu przez biskupa Jana Grota z Krakowa, kaplicy na zamku w Tarnowie z dóbr w Woli Pomianowej i w Jadownikach. W zbiorach dokumentów małopolskich znajdujemy zapiski, że w Jadownikach na popas stawał i sądy sprawował król Kazimierz Wielki w latach 1343 i 1361, natomiast wielkorządcy krakowscy zatrzymywali się we dworze w Jadownikach wielokrotnie, m.in. w latach 1389, 1390, 1393. Przywilej lokacyjny na prawie niemieckim (magdeburskim) Jadowniki otrzymały w roku 1357 od króla Kazimierza Wielkiego. W XIV w. w Jadownikach był już kościół, młyn, karczma, a w roku 1394 wybudowany został nowy, niewielki dwór. Od roku 1454 prowadzone są ciągłe zapisy w księgach sądu w Jadownikach (w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie zachowała się księga rękopiśmienna ławnicza wsi Jadowniki z lat 1157-1495, inne rękopiśmienne księgi sądowe z XV w. znajdują się w Bibliotece PAN w Krakowie).
Rola Jadownik jako wsi rosła, bowiem już w wieku XV były gminą. Świadczą o tym rękopisy zachowane w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Acta indiectii banniti Jadownicensis z lat 1562-1613. Jadowniki były z całą pewnością wsią zamożną. W kronikach odnotowano, że o sukcesje po zmarłych krewnych dzierżawcach Jadownik spory sądowe toczyli: w roku 1455 Kilian syn sołtysa, w roku 1456 Jan z Kobyla stolnik krakowski. Zapisane także, zapewne jako fakt istotny, że w roku l472 w Jadownikach znajdują się 3 młyny. Jan Długosz w swojej Kronice odnotowuje, że Jadowniki w roku 1474 należą do powiatu czchowskiego. Zamożność wsi i jej mieszkańców były często powodem konfliktów w rodzinach dzierżawców, a także przyczyną sporów pomiędzy kmieciami i kolejnymi plebanami o dziesięciny snopowe i inne świadczenia z karczmy, młyna, użytkowanych łanów i korzystania z owoców leśnych. Rozstrzygnięcia sporów strony szukały w sądach ławieckich, ale także często musieli bezpośrednio interweniować kolejni królowie, np. Stefan Batory w sporze dzierżawcy Erazma Barzy z miejscowym proboszczem. Zresztą sporów tych było wiele. Są szczegółowo opisane w Lustracjach Województwa Krakowskiego (rok 1789 wyd. Ossolineum z 1962 r. PAN XVI-XVII wiek Instytut Historii). Życie mieszkańców Jadownik od końca XIV wieku toczyło się wokół dworu, kościoła i karczmy. Dokumentacja historyczna dot. znaczenia karczmy w Jadownikach jest bogata, zwłaszcza od roku 1484. O jej losach decydują królowie, m.in. Kazimierz Jagiellończyk przekazując ją Jakubowi z Dębna, kasztelanowi i staroście krakowskiemu. Jak w całej średniowiecznej historii Polski, także w Jadownikach ogromne znaczenie odgrywał Kościół. Niemal zawsze kaplica lub niewielki kościółek były budynkami przydworskimi.
Pierwszy niewielki kościółek drewniany w Jadownikach spłonął prawdopodobnie w latach drugiego najazdu Tatarów tj. 1287/1288. Spalona została wówczas cała osada. Jest pewne, że w latach 1249-1272 (Kronika Boguchwała i Godyszewa) wieś Jadowniki była już parafią. Kolejny kościół wybudowany na miejscu spalonego został także spalony w latach 1385-1410, czyli podczas wojny domowej wywołanej przez przeciwników Władysława Jagiełły. Następny kościół, na podmurowaniu, typu więźbowo-zaskrzyniowego, kryty gontem zostaje zbudowany za czasów Kazimierza Jagiellończyka i przekazany wiernym w roku 1465. Kościół ten był modernizowany i powiększany, i przetrwał do roku 1908. Wiadomo także, że na Bocheńcu już w wieku XV była kaplica. Uległa ona jednak zniszczeniu w sposób naturalny. Świadczy to o jej wieku, zważywszy, że do dziś jeszcze istnieją kościoły drewniane wybudowane w tamtym czasie. Nie budzi żadnej wątpliwości inna istotna data, a mianowicie rok 1596, w którym to został oddany wiernym barokowy kościółek, wybudowany na majdanie, w obrębie jego wałów. Kościółek ten do dziś cieszy się szczególną atencją wiernych, pielgrzymujących do "Sanktuarium" św. Anny. W roku 1996 Jadowniki obchodziły dwa doniosłe w życiu wsi jubileusze, a mianowicie 800-tną rocznicę pierwszej pisemnej wzmianki historycznej zawartej w Kronice Paszka i Godyszewa i 400-tną rocznicę kościółka św. Anny na Bocheńcu. Obchody tych rocznic udokumentowano okolicznościową tablicą pamiątkową zamieszczoną obok głównych drzwi wejściowych do kościółka.
W wieku XVII Jadowniki były już starostwem. Spalone przez Szwedów w czasie potopu szwedzkiego, dość szybko się odbudowały i nadal tworzyły w miarę silną jednostkę administracyjną i gospodarczą. O dzierżawę wsi zabiegały rodziny magnackie. Starostą w Jadownikach był m.in. na przełomie XVII i XVIII wieku generał wojsk saskich Jan Bogusław Łubieński, a następnie na skutek powinowactwa Aleksander Łętowski, marszałek sejmu krakowskiego i marszałek konfederacji barskiej województwa krakowskiego, szambelan królewski. Po rozbiorach Rzeczypospolitej, na skutek polityki zaborców, także Jadowniki, silna ekonomicznie i administracyjnie wieś, gwałtownie zubożałą. Dodatkowo upadkowi znaczenia wsi "sprzyjały" zarazy cholery, tyfusu, czerwonki oraz liczne pożary. Odbudowa wsi nastąpiła praktycznie dopiero w okresie międzywojennym XX w., a jej rzeczywisty rozwój dopiero po II wojnie światowej. Jadowniki ze wsi drewnianej stały się wsią murowaną. Przyczynił się do tego fakt, że od początku XX wieku aż do końca lat siedemdziesiątych zawodem, który zdominował wszystkie inne, stało się murarstwo.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.