{{Język| kolor=00ffff| nazwa oryginalna=Magyar| kraj, region1=Węgry, Rumunia, Słowacja i inne| liczba=14,5 miliona| pozycja=66.| rodzina=Języki uralo-ałtajskie
*Języki uralskie
**Języki ugrofińskie
***Języki ugryjskie
****Język węgierski| rodzaj=łaciński| kraj, region2= Węgry oraz Słowenia i Wojwodina, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej| agencja=?| iso1=hu| iso2=hun| sil=HNG| kod=hu| przymiotnik=Węgierska| język=Węgierski|przymiotnik2=węgierskiego }}

Język węgierski

Język węgierski (magyar) - należy do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej z (rodziny uralskiej).
Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób - przede wszystkim na Węgrzech, ale także na Słowacji, w Rumunii (Siedmiogród), Serbii i Czarnogórze (Wojwodina), Ukrainie, Słowenii i Austrii.
Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii i w Wojwodinie.
Jest to język aglutynacyjny.
Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

Alfabet

Alfabet języka węgierskiego skłąda się z 40 liter:, 14 samogłosek, 26 spółgłosek (9 złożonych z dwóch liter, 1 z trzech liter).
a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, z, zs

Fonetyka

W języku węgierskim występuje wiele liter nie istniejących w języku polskim. Niektóre z nich, choć pisze się tak samo w j.polskim, wymawia się zupełnie inaczej.

Wymowa samogłosek

samogłoska wymowa
a
wymawiane jak a przy układzie warg jak przy o (å)
á
wymawiane jak polskie a (a)
é
wymawiane jak yj (niemieckie eh w słowie nehmen)
i
polskie i nie zmiękczające poprzedzającej spółgłoski
í
jak polskie i, tylko dłużej
ó
wymawiane jak ou (niemieckie oh w słowie Sohn)
ö
wymawiane jak y przy ukłądzie warg jak przy u (niemieckie ö)
ő
jak ö, tylko dłużej (niemieckie öh w Söhne)
ú
polskie u, tylko dłużej
ü
wymawiane jak i przy układzie warg jak przy u (niemieckie ü w München)
ű
wymawia się jak ü, tylko dłużej

Wymowa spółgłosek

spółgłoska wymowa
cs
jak polskie cz
dz
jak polskie dzz
dzs
jak polskie
gy
jak zmiękczone d (jak rosyjskie дь w słowie площадь)
ly
jak polskie j
ny
jak polskie ń
s
jak polskie SZ
sz
jak polskie S
ty
jak zmiększone t
v
jak polskie w
zs
jak polskie ż

  • samogłoski podwójne wymawia się dłużej
  • zmiękczeniu podlegają d, n, t (gy, ny, ty)
  • zachodzi zjawisko asymilacji
    • bezdźwięczne c, cs, f, k, p, s, sz, t, ty udźwięczniają się przed dźwięcznymi b, d, dz, dzs, g, gy, z, zs
    • dźwięczne ubezdźwięczniają się przed bezdźwięcznymi
    • spółgłoski pisane przy pomocy dwóch liter (cs, dz, dzs, gy, ly, ny, sz, ty, zs) przy podwojeniu tracą tracą drugą literę pierwszego znaku (cs+cs=ccs). Podwójne litery wymawia się długo. Pełną pisownię przywracamy przy przenoszeniu wyrazów.

Akcent

W języku węgierskim akcent pada zawsze na pierwszą sylabę wyrazu. Nie akcentuje się przedimków.

Harmonia wokaliczna

W języku węgierskim występuje zjawisko harmonii samogłoskowej. Żeby dokładniej poznać to zjawisko należy dokonać podziału na samogłoski nisko- oraz wysokobrzmiące:
  • niskobrzmiące: a, á, o, ó, u, ú
  • wysokobrzmiące: e, é, i, í, ö, ő, ü, ű
Harmonia samogłoskowa odgrywa ważną rolę przy dodawaniu końcówek, których przeważająca ilość na dwoistą formę zależną od samogłosek zawartych w wyrazie. Do samogłosek niskobrzmiących (tylnich) dodajemy końcówki z samogłoskami tylnimi, a do wysokobrzmiących (przednich) przednie.

Gramatyka

W węgierskiej gramatyce wyróżniamy następujące części mowy:

Rzeczownik

Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, której jednak tworzy się zupełnie inazcej niż we wszystkich językach europejskich. Język węgierski posiada liczbę mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).

Odmiana rzeczownika

W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki i używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów.
końcówki znaczenie przykład
-ba, -be do wnętrza (D); w (B) vonatba - do pociągu
-ban, -ben w (Ms) vonatban - w pociągu
-ból, -ből z (D) vonatból - z pociągu
-hoz, -hez, -höz do zewnątrz (D); ku (C) vonathoz - ku pociągowi
-nál, -nél przy (Ms); u (D) vonatnál - przy pociągu
-tól, -től od (D) vonattól - od pociągu
-ra, -re na (B) vonatra - na pociąg
-n, -on, -en, -ön na (Ms) vonaton - na pociągu
-ról, -ről z (D); o (Ms) vonatról - o pociągu
-val, -vel z (N); N vonattal - z pociągiem (asymilacja; "v" z przyrostków -val, -vel dołączane po spółgłosce zamienia się w tę spółgłoskę, np: kép + vel = képpel (z obrazem), ház + val = házzal (z domem), itp. Po samogłoskach zostaje v, np. óra + val = órával (z godziną).
-ért za (B); dla (D); o (B); po (B) vonatért - o pociąg
-nak, -nek C vonatnak - pociągowi
-vá, -vé w (B) vonat - w pociąg
-ig do czasu/miejsca (D) januárig - do stycznia
-képp, -képpen, -ként jako (M); w charakterze (D) vonatképp - jako pociąg
-kor o (godzinie) hét órakor - o godzinie siódmej

Liczba mnoga

Liczbę mnogą tworzymy za pomocą końcówki -k. Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to przed końcówką dodaje się samogłoskę tylnią -o lub -a bądź przednią -e lub .

Odmiana dzierżawcza

W języku węgierskim nie istnieją zaimki dzierżawcze (polskie: mój, twój itd.), podobnie jak przy odmianie rzeczownika zastępuje się je za pomocą specjalnych końcówek dzierżawczych.
Jeden posiadacz
jeden przedmiot posiadany
Wielu posiadaczy
jeden przedmiot posiadany
mój(a,e) --> -m, -om, -am, -em, -öm nasz(a,e) --> -nk, -unk, -ünk
twój(a,e) --> -a, -od, -ad, -ed, öd wasz(a,e) --> -tok, -tek, -tök, -otok, -atok, -etek, -ötök
jego/jej --> -a, -e, ja, -je ich --> -uk, -ük, -juk, jük
Jeden posiadacz
wiele przedmiotów posiadanych
Wielu posiadaczy
wiele przedmiotów posiadanych
moi/moje --> -im, -aim, -eim, -jaim, -jeim nasi/nasze --> -ink, -aink, -eink, -jaink, -jeink
twoi/twoje --> -id, -aid, -eid, -jaid, -jeid wasi/wasze --> -itok, -itek, -aitok, -eitek, -jaitok, -jeitek
jego/jej --> -i, -ai, -ei, -jai, -jei ich --> -ik, -aik, -eik, -jaik, -jeik
Przy odmianie rzeczowników przez osobowe końcówki dzierżawcze obowiązuje zmiana końcowych samogłosek -a i -e na oraz oraz zmiany rdzenne jakie występują przy dodawaniu końcówek przylegających samogłoskami łączącymi.
Przykłady:
szoba (pokój)
szobám (mój pokój) szobád (twój pokój) szobája (jego pokój) szobánk (nasz pokój) szobátok (wasz pokój) szobájuk (ich pokój)
szobáim (moje pokoje) szobáid (twoje pokoje) szobái (jego pokoje) szobáink (nasze pokoje) szobáitok (wasze pokoje) szobáik (ich pokoje)
könyv (książka)
könyvem (moja książka) könyved (twoja książka) könyve (jego książka) könyvünk (nasza książka) könyvetek (wasza książka) könyvük (ich książka)
könyveim (moje książki) könyveid (twoje książki) könyvei (jego książki) könyveink (nasze książki) könyveitek (wasze książki) könyveik (ich książki)

Konstrukcja dzierżawcza

Ponieważ język węgierski nie posiada dopełniacza, zastępuje go odpowiednia konstrukcja dzierżwacza, która polega na zestawieniu strony posiadającej z przedmiotem posiadanym.
Posiadanie proste
  • konstrukcja prosta - strona posiadająca nie przybiera żadnej końcówki, przedmiot posiadany przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. - zależnie od liczby przedmiotów np.:
ubranie chłopca - a fiú ruhája (gdzie fiú znaczy chłopiec, a ruha ubranie)
  • konstruckja złożona - strona posiadająca przybiera końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany przybiera przedimek określony 'a' lub 'az', np.:
ubranie chłopca - a fiúnak a ruhája
  • Obie konstruckje w tłumaczeniu oznaczają to samo i nie ma między nimi żadnej różnicy poza stylistyczną.
Posiadanie złożone
Ma miejsce, kiedy strona posiadana jest zaraz stroną posiadającą. Pierwsza strona posiadająca nie przybiera końcówki, natomiast druga przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. oraz końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany otrzymuje przedimek a, az i osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. np.:
guzik ubrania chłopca - a fiú ruhájának a gombja (gdzie gombja znaczy guzik)
Pytania
Jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie: kié? (czyj?) np.: kié a ruha (czyje jest ubranie?) to używamy bezosobowej konstruckji dzierżawczej : odpowiedź: fiúé (chłopca), fiúké (chłopców) Tylko wtedy ma ona zastosowanie kiedy w odpowiedzi nie wymieniamy żadnego przedmiotu posiadanego. Pełna odpowiedź brzmiałaby: a fiú ruhája (ubranie chłopca)

Przymiotnik

Do przymiotników stosuje się te same zasady co do rzeczowników, czyli mogą one przyjmować te same końcówki na takich samych zasadach.

Stopniowanie przymiotników

  • stopień wyższy tworzymy za pomocą przyrostka -bb, -abb lub -ebb, np.: magas (wysoki) --> magasabb (wyższy)
  • stopień najwyższy tworzymy poprzez dodanie przedrostka leg- do stopnia wyższego np.: magasabb (wyższy) --> legmagasabb (najwyższy)

Porównanie

Przy porównaniu używamy spójnika mint oznaczający niż np.: Az asztal nagyobb mint, a szék co jest jednoznaczne ze zdaniem: stół jest większy niż krzesło. Inna możliwość to dodanie końcówki -nál, -nél na przykład: az asztal nagyobb a széknél, czyli: stół jest większy niż krzesło. Jeżeli chcemy wskazać na jakiś przedmiot to uzywamy końcówki -ik np.: ez a nehezebb - ten jest cięższy. Warto zauważyć, że wiele przymiotników odmienia się nieregularnie.

Liczebnik

Liczebniki w j. węgierskim dzieli się na określone i nieokreślone.

Liczebniki określone

Do liczebników określonych należą:
a) porządkowe, które tworzymy poprzez dodanie końcówki -adik, -edik, -ödik lub -odik zgodnie z zasadmi harmonii samogłoskowej. Wyjątkami są:
  • első (pierwszy)
  • második (drugi)
b) główne np. egy (jeden). Jeśli liczebnik główny występuje przed rzeczownikiem to rzeczownik NIE PRZYBIERA liczby mnogiej np.: négy asztal (cztery stoły).
c) ułamkowe. Liczebniki ułamkowe tworzy się od liczebników głównym przez dodanie przyrostka -ad, -od, -ed lub -öd stosując zmiany rdzenia zachodzące przy tworzeniu liczebników porządkowych np.: egy harmad (jedna trzecia). Wyjątek stanowi egy ketted, czyli jedna druga.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.