Język kaszubski

Język kaszubski (kasz. kaszëbsczi jãzëk) - język z grupy zachodniosłowiańskiej języków słowiańskich, którym posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Kaszubski jest jednym z języków pomorskich - o odrębnym języku można mówić już w wieku XIV. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeja z roku 1586, jak i z roku 1643 Michała Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski.Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w Poznaniu Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé.

Użycie

Zasięg kaszubszczyzny od wielu lat nieustannie się zmniejsza (zobacz: Kaszuby).
Do niedawna język ten był przez większość polskich językoznawców uznawany jedynie za dialekt języka polskiego. W roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2.
Obecnie w Polsce istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego. Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania egzaminu maturalnego z języka kaszubskiego jako języka mniejszości narodowej. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne.
Według ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka urzędowego, języka kaszubskiego jako języka pomocniczego.

Alfabet

Alfabet języka kaszubskiego zawiera następujące litery:

aA  ąĄ  ãÃ  bB  cC  dD  eE  éÉ  ëË  fF  gG  hH  iI  jJ  kK  lL  łŁ
mM  nN  ńŃ  oO  òÒ  óÓ  ôÔ  pP  rR  sS  tT  uU  ùÙ  wW  yY  zZ  żŻ

w tym nie występujące w języku polskim:

ã [an], é [yj], ë [e/a] (tzw. "szwa"), ò [łe], ô [o/e], ù [łu].

Właściwości języka kaszubskiego

Częściowe utrzymanie formy tart z prasłowiańskiego tort,: n.p. csb gard, parmiń, pl: gród, promień
Zmiękczona spółgłoska przez ar,n.p. csb: cwiardi, czwiôrtk, pl: twardy, czwartek
Brak "ruchomego" e, n.p. csb: pòrénk, kùńc, pl: poranek, koniec
Brak zmiękczeń spółgłosek s,z,c,dz, n.p. csb: swiat, zëma, zemia, pl: świat, zima, ziemia

Przykład (Ojcze nasz)

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen

Literatura

Aleksander Labuda : Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi Gdańsk 1981
Fryderyk Lorentz : Gramatyka pomorska t. 1-3 Wrocław 1958-1962
Bernard Sychta : Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. t. 1-6 Wrocław - Warszawa - Kraków 1967 - 1976
Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny kaszubszczyzny t.1-4 Warszawa 1994 - 2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy )
Jerzy Treder : Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny. Gdańsk 2002 ISBN 83-7326-037-4
Jan Trepczyk : Słownik polsko-kaszubski t. 1-2 Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-0

Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego)

1536 Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a miedzy nimi Kaszuby. Chronik von Pommern in Hochdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Stettin 1897.
1586 Tetzner 1896: z tlumaczennie bytowskiego pastora S. Krofeja, Słowińca (?) rodem z Dąbia: Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone.
1643 pastor smołdziński M. Mostnika, rodem ze Słupska: Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języka w Slowieski wystáwion...
Perykopy smoldzinskie, Spiewnik starokaszubski, Przysiegi slowinskie z Wierzchocina

Linki zewnętrzne

reklama

Publikacja jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.

Szukaj

Lista Kategorii
- Języki słowiańskie

Pobierz lub drukuj

Opublikował:
195.4.48.217[wiki]|
2005-06-22

Publikuj w:

{{Język|
kolor=0000ff| barwa=ffffff|
nazwa oryginalna=kaszëbsczi jãzëk|
kraj, region1= [[Polska]], [[Kanada]]|
liczba=50 - 200 tysięcy (brak dokładnych danych)|
pozycja=-| rodzina=[[Języki indoeuropejskie]]<br/>*[[Języki słowiańskie]]<br/>**[[Języki zachodniosłowiańskie|Języki zachodniosłow.]]<br/>***[[Języki pomorskie]]<br/>|
rodzaj=[[alfabet łaciński|łaciński]]|
kraj, region2=Od 2005 roku w [[Polska|Polsce]] [[język regionalny]], z możliwością wprowadzenia do urzędów jako język pomocniczy w [[Województwo pomorskie|Województwie pomorskim]].|
agencja=?|
iso1=-| iso2=csb| sil=CSB|
kod=csb| przymiotnik=Kaszubska|
język=Kaszubski|przymiotnik2=kaszubskiego
}}
'''Język kaszubski''' (kasz. ''kaszëbsczi jãzëk'') - [[język]] z grupy [[języki zachodniosłowiańskie|zachodniosłowiańskiej]] [[języki słowiańskie|języków słowiańskich]], którym posługuje się w [[Polska|Polsce]] na co dzień ponad 50 tys. [[Kaszubi|Kaszubów]]. Kaszubski jest jednym z [[języki pomorskie|języków pomorskich]] - o odrębnym języku można mówić już w wieku [[XIV]]. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są ''Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow'' [[Szymon Krofej|Szymona Krofeja]] z roku [[1586]], jak i z roku [[1643]] [[Michał Pontanus|Michała Pontanusa]] ''Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski''. 
Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej  w [[1879]] roku przez [[Florian Ceynowa | Floriana Ceynowę]] w  wydanej w Poznaniu ''Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé''.

==Użycie==
Zasięg kaszubszczyzny od wielu lat nieustannie się zmniejsza (zobacz: [[Kaszuby]]).

Do niedawna język ten był przez większość polskich [[językoznawstwo|językoznawców]] uznawany jedynie za [[dialekt]] [[język polski|języka polskiego]]. W roku [[2003]] przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy [[ISO 639]]-2.

Obecnie w Polsce istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego. Od [[2005]] roku istnieje możliwość zdawania [[matura|egzaminu maturalnego]] z języka kaszubskiego jako języka mniejszości narodowej. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne.

Według ustawy z dnia [[6 stycznia]] [[2005]] r. o [[mniejszość narodowa|mniejszościach narodowych]] i [[grupa etniczna|etnicznych]] oraz o [[język regionalny|języku regionalnym]], istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok [[język polski|języka urzędowego]], języka kaszubskiego jako języka pomocniczego.

==Alfabet==
[[Alfabet]] języka kaszubskiego zawiera następujące litery:
 aA  ąĄ  ãÃ  bB  cC  dD  eE  éÉ  ëË  fF  gG  hH  iI  jJ  kK  lL  łŁ 
 mM  nN  ńŃ  oO  òÒ  óÓ  ôÔ  pP  rR  sS  tT  uU  ùÙ  wW  yY  zZ  żŻ
w tym nie występujące w [[język polski|języku polskim]]:
 ã [an], é [yj], ë [e/a] (tzw. "szwa"), ò [łe], ô [o/e], ù [łu].

==Właściwości języka kaszubskiego==
* Częściowe utrzymanie formy '''tart''' z prasłowiańskiego '''tort''',: n.p. csb gard, parmiń, pl: gród, promień
* Zmiękczona spółgłoska przez '''ar''',n.p. csb: cwiardi, czwiôrtk, pl: twardy, czwartek
* Brak "ruchomego" '''e''', n.p. csb: pòrénk, kùńc, pl: poranek, koniec
* Brak zmiękczeń spółgłosek ''s,z,c,dz'', n.p. csb: swiat, zëma, zemia, pl: świat, zima, ziemia

==Przykład ([[Ojcze nasz]])==

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
 niech sã swiãcy Twòje miono,
 niech przińdze Twòje królestwò,
 niech mdze Twòja wòlô
 jakno w niebie tak téż na zemi.
 Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
 i òdpùscë nóm naje winë,
 jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
 A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
 ale nas zbawi òde złégò. Amen

==Literatura==

* Aleksander Labuda : ''Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi''  Gdańsk 1981 
* Fryderyk Lorentz : ''Gramatyka pomorska'' t. 1-3  Wrocław 1958-1962
* Bernard Sychta : ''Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.'' t. 1-6  Wrocław - Warszawa - Kraków 1967 - 1976 
* Hanna Popowska-Taborska, Wiesław Boryś: ''Słownik etymologiczny kaszubszczyzny'' t.1-4  Warszawa 1994 - 2002 (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) 
* Jerzy Treder : ''Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny.'' Gdańsk 2002 ISBN 83-7326-037-4 
* Jan Trepczyk : ''Słownik polsko-kaszubski'' t. 1-2 Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-0

===Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego)===
*[[1536]] Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a miedzy nimi Kaszuby. ''Chronik von Pommern in Hochdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, Stettin 1897.''
*[[1586]] Tetzner 1896: z tlumaczennie bytowskiego pastora [[Szymon Krofej|S. Krofeja]], Słowińca (?) rodem z Dąbia: ''Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone''.
*[[1643]] pastor smołdziński  [[Michał Mostnik|M. Mostnika]], rodem ze Słupska: Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języka w Slowieski wystáwion... 
* Perykopy smoldzinskie, Spiewnik starokaszubski, Przysiegi slowinskie z Wierzchocina

==Linki zewnętrzne==

* [http://www.cassubia-dictionary.com/ Projekt wolnodostępnego słownika kaszubskiego]
* [http://www.zymk.net/ Kaszubskie warsztaty literackie]
* [http://odroda.zk-p.pl/ Òdroda ònlajn - kaszubskie czasopismo internetowe]
* [http://www.kaszubia.com/pl/ Więcej o Kaszubach i kaszubskim]
* [http://dmoz.org/World/Kasz%c3%abbsczi/ Kaszubskojęzyczna kategoria Otwartego Katalogu ODP]
* [http://csb.wikipedia.org/ Kaszubska Wikipedia (w języku kaszubskim)]

[[Kategoria:Języki słowiańskie|Kaszubski]]

[[cs:Kašubština]]
[[da:Kasjubisk]]
[[de:Kaschubische Sprache]]
[[et:Kašuubi keel]]
[[en:Kashubian language]]
[[eo:Kaŝuba lingvo]]
[[fr:Kachoube]]
[[li:Kasjoebisch]]
[[nl:Kasjoebisch]]
[[no:Kasjubisk språk]]
[[ja:カシューブ語]]