{{Język| kolor=eeeeee| nazwa oryginalna=日本語| kraj, region1=Japonia, Wyspy Marshalla, Palau, Tajwan i inne| liczba=127 milionów| pozycja=7.| rodzina=Języki izolowane
*Język japoński (nie należący do żadnej grupy językowej)| rodzaj=japoński (hiragana i katakana)| kraj, region2=Japonia| agencja=Rząd Japonii| iso1=ja| iso2=jpn| sil=JPN| kod=ja| przymiotnik=Japońska| język=Japoński| przymiotnik2=japońskiego| }}
Język japoński (日本語 nihongo) to język używany przez ok 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Historia i pochodzenie języka japońskiego

Najstarsze znane teksty to pochodzące z 5-go i 6-go wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z 8-go wieku (kiki). Już wtedy chińskich znaków zaczęto używać do sylabicznego zapisu wymowy.
Jednak pewne sylaby które są identyczne we współczesnym japońskim były zapisywane różnymi znakami i był to zapis konsekwentny. Świadczy to o tym, że dawny japoński miał więcej samogłosek - 8 zamiast współczesnych 5, za to nie rozróżniał długości różnych sylab, tak jak to czyni współczesny japoński.
Kluczowe jest jednak nie ilość samogłosek, lecz to, że prawdopodobnie obowiązywała zasada harmonii samogłosek - taka sama jak w językach uralsko-altajskich. Jest to jeden z głównych argumentów za uralsko-ałtajskim pochodzeniem języka japońskiego. Świadczyć ma również o tym podobieństwo składniowe do innych języków ałtajskich (np. tureckiego, mongolskiego). Niektórzy badacze doszukują się również podobieństw do języków malajo-polinezyjskich.
Do innych dawnych cech należy:
  • występowanie p w miejscu współczesnego h
  • występowanie pełnej grupy sylab zaczynających się na w- i y-.
Inne teorie łączą japoński z koreańskim (również o wątpliwej pozycji, zwolennicy teorii uralsko-altajskich zaliczają zwykle do nich też koreański), lub z różnymi grupami języków ludów Pacyfiku.
Żadna teoria nie jest jednak szerzej przyjęta i japoński pozostaje największym językiem o krórego pochodzeniu praktycznie nic pewnego nie wiadomo.

Gramatyka japońska

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Taki sam szyk ma np. łacina, jednak większość współczesnych języków europejskich używa szyku podmiot-orzeczenie-dopełnienie, więc przyzwyczajenie się może sprawiać pewne trudności.
Rzeczowniki japońskie nie odmieniają się przez liczbę i rodzaj. Liczba mnoga tworzona jest przez kontekst, specjalne sufiksy lub reduplikację: hito (人) to człowiek, gdy hitobito (人人 zapisywany najczęściej przez znak duplikacji: 人々) to ludzie. Również można ją stworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Przy użyciu liczebników stosuje się tzw. klasyfikatory, podobnie jak w polskim - arkusz papieru (ichimai - 一枚), sztuka bydła (ittō - 一頭) itp.
Czasowniki są odmienne, jednak odmiana jest dosyć regularna - czasowniki nieregularne policzyć można na palcach jednej ręki. Są dwa czasy - przeszły i teraźniejszo-przyszły. Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany, co czasowniki. Zawierają w sobie znaczenie "być jakimś...", więc mogą być jedynym orzeczeniem w zdaniu.

Np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy wioska (jest) stara. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem możemy utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) znaczy 'wioska (była) stara'. Analogicznie możemy utworzyć przeczenie furukunai - nie jest stara i przeczenie w czasie przeszłym furukunakatta - nie była stara. Początkujący najczęściej łamią sobie język sprawną wymową przymiotnika atatakai - ciepły. Jego forma czasu przeszłego to atatakakatta, a przeczenie w czasie przeszłym atatakakunakatta.
Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (keigo - 敬語).

Zaimki osobowe

W języku japońskim nie ma oddzielnej klasy słów będących zaimkami osobowymi. Pewna grupa rzeczowników pełni te funkcję. Jest ona znacznie szersza od klasy zaimków osobowych w językach indoeuropejskich. I w przeciwieństwie do nich dotyczy to nie tylko drugiej osoby (polskie: ty, pan, pani, państwo, nazwy stanowisk typu profesor, itd.), ale i pierwszej:
W przeciwieństwie do innych japońskich rzeczowników, zaimki generalnie mają liczbę pojedynczą i mnogą. Użycie zaimka pojedynczego w mnogim kontekście jest w prawdzie możliwe, ale może brzmieć dziwnie.
Liczbę mnogą zaimków tworzy się sufiksem -tati lub rzadziej -ra
  • Zaimki 1 osoby
    • わたくし watakusi - bardzo formalne, zarezerwowane dla publicznych wystąpień itp.
    • わたし watasi - raczej formalne
    • あたし atasi - nieformalne, dla kobiet
    • ぼく boku - nieformalne, głównie dla młodych mężczyzn
    • おれ ore - nieformalne, raczej dla mężczyzn
    • われわれ wareware - liczba mnoga
  • Zaimki 2 osoby
    • あなた anata - raczej formalne, używane w pewnym kontekście jednak oznacza tyle co polskie kochanie
    • あんた anta - nieformalne
    • きみ kimi - nieformalne, używane głównie zwracając się do dziewczyn
    • おまえ omae - nieformalne, ostatnio staje się coraz bardziej popularne
    • きさま kisama - zaimek-wyzwisko, spotykane głównie w anime, rzadko w rzeczywistym języku
W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion, odpowiadających polskiemu "Pan" w "Pan Kowalski". Niektóre z nich to:
さん -sanDo dorosłych
くん -kunDo młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół, a także kolegów po fachu
ちゃん -chanGłównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół (ale nie zawsze), także pieszczotliwe zdrobnienie
さま -samaJeśli chcemy wyrazić szacunek
どの -donoBardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach
はん -hanrównoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego

Zaimki wskazujące i pytające

Zaimki te tworzą w pewnym sensie "system" podobny do esperanckiego. Zaimki mają inne formy samodzielne i inne z poprzedzającym je wyrazem. Podobnie jest z angielskimi zaimkami dzierżawczymi (samodzielny mine, niesamodzielny my).
Istnieje jeszcze jedna kategoria o której należy wiedzieć. Poza zaimkami bliższymi i dalszymi istnieje klasa zaimków "bliższych rozmówcy", czyli coś w stylu "to u ciebie".
KlasaZnaczenieWymowaZapis (jeśli jest inny od hiragany)
Osobowewskazujący samodzielny (ten)かれ kare
wskazujący niesamodzielny (ten człowiek)かの kano
pytający (kto)だれ dare
Miejscawzkazujący bliższy (tu)ここ koko
wzkazujący bliższy-rozmówcy (tam u ciebie)そこ soko
wzkazujący dalszy (tam)あそこ asoko
pytający (gdzie)どこ doko
Kierunkuwzkazujący bliższy (w tą stronę)こっち kotchi
wzkazujący bliższy-rozmówcy (w twoją stronę)そっち sotchi
wzkazujący dalszy (w tamtą stronę)あっち atchi
pytający (dokąd)どっち dotchi
Przedmiotowy samodzielnywzkazujący bliższy (to)これ kore
wzkazujący bliższy-rozmówcy (to u ciebie)それ sore
wzkazujący dalszy (tamto)あれ are
pytający (które)どれ dore
Przedmiotowy niesamodzielnywzkazujący bliższy (to krzesło)この kono
wzkazujący bliższy-rozmówcy (to krzesło u ciebie)その sono
wzkazujący dalszy (tamto krzesło)あの ano
pytający (które krzesło)どの dono
Typuwzkazujący bliższy (tego rodzaju)こんな konna
wzkazujący bliższy-rozmówcy (tego rodzaju)そんな sonna
wzkazujący dalszy (tamtego rodzaju)あんな anna
pytający (jakiego rodzaju)どんな donna
Sposobuwskazujący (w ten sposób)こう kou
wskazujący bliższy (trudno o dosłowne tłumaczenie)そう sou
wskazujący dalszy (trudno o dosłowne tłumaczenie)ああ aa
pytający (jak)どう dou
Czasuwskazujący (wtedy)さて sate
pytający (kiedy)いつ itsu
Liczbypytający liczby (ile)いくつ ikutsu
Innepytający przedmiotowy (co)なに nani lub なん nan
negatywny przedmiotowy (nic)なにも nanimo何も
nieokreślony przedmiotowy (coś)なにか nanika何か

Przypadki

Rolę określania przypadków spełniają stałe morfemy (partykuły) występujące po słowach, podobnie jak polskie "końcówki".
Należy bezwzględnie pamiętać, że ponieważ język japoński w żadnym razie nie jest językiem indoeuropejskim, nazwy typu "mianownik" czy "dopełniacz", które dobrze opisują języki indoeuropejskie, nie bardzo nadają się do opisu języka japońskiego.
Morfemy pisze się używając hiragana.
MorfemFunkcjaPrzybliżony odpowiednik indoeuropejskiUwagi
wa (は)TematMianownikPisane znakiem hiragana HA
ga (が)PodmiotMianownik
no (の)WłaścicielDopełniacz
o (を)Dopełnienie bliższeBiernikPisane znakiem hiragana WO
de (で)Miejsce akcjiMiejscownik, brak ścisłego odpowiednika w języku polskim
ni (に)Kierunek lub miejsce istnieniaw ograniczonym zakresie Miejscownik
e (へ)Kierunek poruszaniabrakPisane znakiem hiragana HE
to (と)Lista obiektówspójnik I lub Z(tylko w przypadku łaczenia obiektów, nie zdań)
kara (から)Początek lub przyczynaprzyimek od lub zwrot ze względu na
made (まで)Koniecprzyimek do

Różnica między wa i ga nie należy do prostych do wyjaśnienia. Wa jest partykułą tematu wypowiedzi i przetłumaczyć można ją jako 'jeśli chodzi o...'. Np. 'watashi-wa gakusei desu' znaczy 'jestem studentem' (lit. 'jeśli chodzi o mnie, jestem studentem'). Jeśli w pierwszym zdaniu użyty był rzeczownik z partykułą wa, w kolejnych zdaniach pomija się temat. Np. 'Watashi-wa gakusei desu. Pōrandojin desu.' ('Jestem studentem. Jestem Polakiem'). W powyższych zdaniach temat określony był tylko raz. Ponieważ w drugim zdaniu nic nie wskazywało na zmianę tematu wiadomo, że jest ono kontynuacją myśli zawartej w zdaniu pierwszym. Powtarzanie tematu w każdym zdaniu (w przypadku początkujących uczniów języka) nie jest jednak błędem. Ga jest partukułą podmiotu. Używa się jej w przypadku, gdy mówi się o czymś po raz pierwszy (np. "Mura-ni ojīsan-ga sunde ita. Ojīsan-wa bimbō datta." czyli "W wiosce mieszkał dziadek. (tenże) Dziadek był biedny"), lub gdy w zdaniu użyto już partykuły tematu wa (np. "Watashi-wa Nihon-go-ga suki" czyli "Lubię język japoński" (lit. "Jeśli chodzi o mnie, język japoński jest lubiany").
Jeśli temat zostaje pominięty w ogóle znaczy, że wypowiedź dotyczy pierwszej osoby. Np. Japończyk powie raczej gakusei desu (jestem studentem) niż watashi-wa gakusei desu.
e(へ) stosuje się rzadziej niż ni(に), choć obydwie służą do wyrażenia kierunku poruszania. W razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni(に). Obydwie jednak formy Tōkyō-ni iku i Tōkyō-e iku ('jechać do Tokio') są prawidłowe.

Modyfikatory zdania

Pewna grupa morfemów może być umieszczana na samym końcu zdania. Do najpopularniejszych należą:
  • yo (よ) - pewna opinia, często też w odpowiedzi na pytanie. Tłumaczona jako "ależ..."
  • ne (ね) - pytanie typu "no nie ?".
  • ka (か) - zmienia zdanie twierdzące w pytające
  • na (な) - wrażenie

Czasowniki

Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Japońskie czasowniki odmieniając się dość regularnie.
Są dwa czasy - teraźniejszo-przyszły i przeszły.
Czasowniki regularne należą do 2 grup - czasowniki o temacie spółgłoskowym (zakończone na -u) i samogłoskowym (zakończone na -eru i -iru). Jak widać, wszystkie bezokoliczniki (jednoznaczne z formą twierdzącą czasu teraźniejszego) kończą się literą u, należy jednak pamiętać, że nie wszystkie -eru i -iru należą do odmiany samogłoskowej. Np. 'ikiru' ('żyć') jest samogłoskowe, a 'hairu' ('wchodzić') spółgłoskowe. Problem ten występuje jednak tylko w przypadku, gdy dwie ostatnie litery słowa to -ru. Wszystkie inne czasowniki odmieniają się spółgłoskowo. Czasowników nieregularnych jest niewiele. Najważniejsze są 4 z nich - aru, suru, iku, kuru, oraz grupa czasowników pochodnych od suru.
Od czasowników tworzy się formę grzecznościową -masu, którą odmienia się jak czasownik.
KlasaCzas teraźniejszyCzas przeszłyForma -masu
TwierdzeniePrzeczenieTwierdzeniePrzeczenie
Teman spółgłoskowy -u (う)-wanai (わ な い)-tta (っ た)-wanakatta (わ な か っ た)-imasu (い ま す)
-ru (る)-ranai (ら な い)-tta (っ た)-ranakatta (ら な か っ た)-rimasu (り ま す)
-tsu (つ)-tanai (ら な い)-tta (っ た)-tanakatta (た な か っ た)-timasu (ち ま す)
-ku (く)-kanai (か な い)-ita (い た)-kanakatta (か な か っ た)-kimasu (き ま す)
-gu (ぐ)-ganai (が な い)-ida (っ だ)-ganakatta (が な か っ た)-gimasu (ぎ ま す)
-su (す)-sanai (さ な い)-shita (し た)-sanakatta (さ な か っ た)-shimasu (し ま す)
-nu (ぬ)-nanai (な な い)-nda (ん だ)-nanakatta (な な か っ た)-nimasu (に ま す)
-mu (む)-manai (ま な い)-nda (ん だ)-manakatta (ま な か っ た)-mimasu (み ま す)
-bu (ぶ)-banai (ば な い)-nda(ん だ)-banakatta (ば な か っ た)-bimasu (び ま す)
Teman samogłóskowy -ru (る)-nai (な い)-ta (た)-nakatta (な か っ た)-masu (ま す)
Nieregularne suru (す る)shinai (し な い)shita (し た)shinakatta (し な か っ た)shimasu (し ま す)
iku (い く)ikanai (い か な い)itta (い っ た)ikanakatta (い か な か っ た)ikimasu (い き ま す)
kuru (く る)konai (こ な い)kita (き た)konakatta (こ な か っ た)kimasu (き ま す)
aru (あ る)nai (な い)atta (あ っ た)nakatta (な か っ た)arimasu (あ り ま す)
Forma grzecznościowa -masu -masu (ま す)-masen (ま せ ん)-mashita (ま し た)-masen deshita (ま せ ん で し た)

Tryb koneksywny (formę tzw. -te) tworzy się zmieniając końcowe -a w formie twierdzącej czasu przeszłego na -e. Często formę koneksywną stosuje się jako rozkaźnik. Formę przeczącą trybu rozkazującego tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Formy grzecznościowe tworzy się dodając kudasai.
Przykład:
Czytaćyomu
Czytaj!yonde
Nie czytaj!yomanaide
Czy mógłby Pan przeczytaćyonde kudasai
Czy mógłby Pan nie czytaćyomanaide kudasai

Pytania

Pytania formuje się partykułą ka (か) stawianą na samym końcu zdania. Można też nie dodawać ka (か), tylko zmienić intonacje na rosnącą, jednak metoda ta jest niepolecana początkującym.

Wpływ na język polski

Głównie słowa kulturowe, takie jak: manga, anime, origami, sushi, karate itd.
Również pewna grupa słów to waseieigo (Japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, często w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem) - najlepszym przykładem niech będzie walkman.
Ogólnie wpływy nie były duże i prawie wyłącznie za pośrednictwem języków trzecich.
Zupełnie inną sprawą jest slang miłośników anime i manga - często używają oni sufiksów -san, -kun, -chan, -sama, setek słów związanych z przedmiotem ich zainteresowania, niektórych słów ogólnych które nie mają zbyt dobrych polskich odpowiedników (np. sempai) oraz dużej grupy zapożyczeń które wydają się być dobierane zupełnie losowo.

Wpływy języka polskiego na japoński

Bardzo małe, i wyłącznie za pośrednictwem innych języków (takich jak angielski).

Wpływy innych języków

Bardzo duży wpływ miał język chiński - ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa.
Pewna ilość słów pochodzi też z języka Ajnów.
Z drugiej połowy ostatniego tysiąclecia pochodzi pewna grupa zapożyczeń z portugalskiego, niderlandzkiego, niemieckiego, francuskiego i innych języków europejskich.
Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski.

Inne artykuły

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.