{{Język| kolor=ccccff| nazwa oryginalna=Gàidhlig na h-Alba| kraj, region1=Szkocja, Kanada i inne| liczba=60 tysięcy| pozycja=(poza pierwszą 100.)| rodzina=Języki indoeuropejskie
*Języki celtyckie
**Języki goidelskie (q-celtyckie)
***Język szkocki gaelicki| rodzaj=łaciński| kraj, region2=Szkocja| agencja=Bòrd na Gàidhlig| iso1=gd| iso2=gla| sil=GLS| kod=gd| przymiotnik=Szkocka Gaelicka| język=Szkocki gaelicki| przymiotnik2=szkockiego gaelickiego| }}
Język szkocki gaelicki (gaelicki, Scots Gaelic) - język z grupy goidelskiej języków celtyckich. Posługuje się nim około 25 tys. osób zamieszkujących północną część Wielkiej Brytanii, tj. północno-zachodnią Szkocję i archipelag Hebrydów. Władze brytyjskie przyznały mu status regionalnego języka urzędowego na Hebrydach Zewnętrznych (region Western Isles).
Język gaelicki wywodzi się bezpośrednio z języka iryjskiego . Był on dominującym językiem Szkocji między X a XII w., później rolę języka ogólnoszkockiego przejął język szkocki lallans (lowland scots).
Hasło z nieopublikowanego "Leksykonu historii i kultury Szkocji", autor: Stefan Zabieglik (za zgodą) - gwiazdka * odsyła do innego hasła w tym "Leksykonie":
Gaelicki język (ang. Gaelic, gael. Gaidhlige), nazywany czasem jęz. gaelskim (rzadziej: goidelskim), z grupy jęz. celtyckich (Q-Celtic) - jedną z jego odmian (Scottish Gaelic) mówili irlandzcy *Szkoci (Iroszkoci), którzy ok. 500 r. przenieśli go na tereny dzisiejszej Szkocji płd.-zach (*Dalriada). W IX i X wieku rozszerzył się na kraj *Piktów, a w następnym stuleciu na płd. część dzisiejszej Szkocji, gdzie napotkał (zwłaszcza w *Lothian) silną konkurencję płn. odmiany angielskiego (Inglis), na bazie której ukształtował się późniejszy jęz. *szkocki. W końcu XII wieku pod naporem tego ostatniego zaczął się odwrót g. j. w rejon *Wyżyn i Wysp, choć jeszcze w XVI w. wielu Szkotów z *Nizin potrafiło nim mówić (najczęściej określali oni ten język jako Erse, czyli irlandzki), a w płd.-zach. Szkocji używano go jako języka potocznego także w następnych stuleciach.
Parlament zwołany w 1308 przez *Roberta I Bruce'a, obradujący na zachodnim wybrzeżu, był prawdopodobnie ostatnim, podczas którego posługiwano się tym językiem. Większość nazw miejscowości w płn. Szkocji ma pochodzenie gaelickie; do najstarszych należą te, które zawierają takie wyrazy jak: sliabh (wzgórze, wzniesienie), karraig (skała), kill (kościół), neimhid (święte miejsce), baile (osada) czy achadh (pole). Najstarsze zabytki piśmiennictwa pochodzą z XII w.; są to legendy dotyczące klasztoru w Deer oraz akty nadania mu ziemi i przywilejów ("Book of Deer"). Tradycja literacka sięga początków XIV wieku; zachował się wiersz datowany 1310, opiewający flotę jednego z wodzów. Przez kilka wieków g. j. był językiem szk. górali, którzy stworzyli opartą na nim odrębną kulturę; jej podstawową formą twórczości były wiersze i ballady (zob. *Ossian), przekazywane głównie drogą ustną. Obszerny zbiór ballad, wierszy i satyr pochodzi z XVI w. i znany jest jako "Book of the Dean of Lismore". Pierwszą drukowaną książką w g. j. był jednak przekład modlitewnika ("Book of Common Order"), nazywanego czasem "liturgią Johna Knoxa", uzupełniony pewnymi dodatkami i wydany w 1567. Dwa lata później ukazał się pierwszy przekład Psalmów Dawida.
Aż do połowy XVII wieku literacki gaelic był wspólny dla Szkocji i Irlandii. Wraz ze zmianami, jakie zaszły na Wyżynach po powstaniach *jakobickich, kultura ta w znacznym stopniu wymarła. W 2 poł. XVIII wieku podjęto próby uchronienia jej od zapomnienia (zob. J. *Macpherson, R. *Fergusson, *Burns). Przekład Biblii (1767 Nowy Testament, 1801 Stary Testament), dokonany przez grupę ministrów z hrabstw Perth i Argyll, ustalił standard g. j. literackiego na następne stulecia.
Od końca XVIII w. datuje się rozwój prozy (w tym religijnej) i poezji, która przestaje mieć charakter klanowy, stając się narodową (zob. np. A. *MacDonald). Ta nowa literatura gaelicka wykracza poza swe dotychczasowe tradycyjne ramy i podejmuje cały szereg wątków społecznych, politycznych i obyczajowych, odnoszących się do różnych zjawisk związanych z przemianami zachodzącymi w społeczeństwie szkockim od XVIII stulecia. Jednym z ważniejszych dzieł tego okresu jest obszerny przekład "Iliady" dokonany przez Ewena MacLachlana (Eóghan MacLachlainn).
W XIX wieku nastąpił rozwój szkolnictwa, promowany przez powstałe wówczas towarzystwa szkół gaelickich, a także prasy. Dokonały się również pewne przemieszczenia ośrodków kultury gaelickiej; z jednej strony wiązało się to z emigracją zamorską, z drugiej z migracjami wewnętrznymi; silne społeczności gaelicko-języczne powstały zwłaszcza w Glasgow i Clydeside. W okresie 1882-1916 rozpoczęły działalność katedry kultury celtyckiej w uniwersytetach Glasgow, Aberdeen i w Edynburgu, w których m. in. podjęto poważne badania lingwistyczne, a także zaczęto kształcić nauczycieli do nowo tworzonych szkół średnich z gaelickim jako językiem wykładowym. Ważnym wydarzeniem było także powołanie w 1891 Ligi Gaelickiej (An Comunn Gaidhealach), która postawiła sobie za zadanie doprowadzenie do tego, by wszyscy mieszkańcy "rejonów celtyckich" (gael. Gaidhealtachd) byli dwujęzyczni. Oprócz siedziby w Oban (hrabstwo Argyll) utworzono także biura Ligi w Glasgow, Inverness i Stornoway (Lewis). Towarzystwo to organizuje coroczne festiwale kulturalne oraz konkursy dla śpiewaków, gawędziarzy i osób piszących, jak również zawody w czytaniu (dla dzieci).
W 1932 benedyktyn Henry C. Dieckhoff opublikował "A Pronouncing Dictionary of Scottish Gaelic", słownik gael.-ang. opracowany na podstawie dialektu Glengarry, stanowiącego najbardziej oryginalną formę tego języka. W latach trzydziestych obecnego stulecia, obok szkolnictwa, książek i gazet, doszedł nowy środek propagowania g. j. - radio. W tym okresie rozpoczyna się także najnowszy nurt poezji gaelickiej, uprawianej przez autorów dwujęzycznych, wykorzystujących szeroko nowoczesne środki wyrazu (D. Thomson, D. MacAulay, G. Campbell Hay, S. MacLean). Ważnym stymulatorem życia kulturalnego jest od 1951 kwartalnik literacki "Gairm". Prowadzi on także działalność wydawniczą, publikując słowniki, podręczniki, songi, poezję, prozę itp. Charakter naukowy posiada czasopismo "Scottish Gaelic Studies". Promocją książek zajmuje się Gaelic Books Council (zał. 1968), która m. in. dotuje podręczniki szkolne. W Inverness działa wydawnictwo Club Leabhar specjalizujące się w publikowaniu książek gaelicko-języcznych. Z literatury pięknej najbardziej popularną formą są opowiadania. Dodatki gaelickie zamieszcza wiele popularnych szkockich czasopism, jak. np "Scotsman". Jednym z najwszechstronniejszych autorów współczesnych, piszącym także w jęz. angielskim (nierzadko te same utwory), jest ur. w 1928 Iain Crichton Smith (Iain Mac a'Ghobhainn).
Mimo wielu wysiłków podejmowanych od 2 poł. XIX w., liczba ludności znających g. j. systematycznie spadała (od ok. 250 tys. w 1901 do ok. 81 tys. w 1961). Dopiero w 1971 odnotowany tu został nieznaczny wzrost (o 8 tys. osób). W ostatnim dwudziestoleciu tendencja ta utrzymuje się, co jest wynikiem swoistej mody na uczenie się g. j. wśród części patriotycznie nastawionych Szkotów. W 1972 w miejscowości Sabhal Mór Ostaig na wyspie Skye rozpoczął działalność gaelicki college. O wzroście zainteresowania g. j. świadczyć mogą także liczne wznowienia podręcznika-samouczka w słynnej serii Teach Yourself Books (R. MacKinnon - "Gaelic", wyd. I, London 1971).
Obecnie g. j. mówi kilka procent ludności, gł. z płn.-zach. wybrzeża i *Hebrydów. Na Hebrydach Zewn. posługuje się nim ponad 90% mieszkańców (jest to obszar o największym procencie ludności celtycko-języcznej na Wyspach Brytyjskich).
Linki zewnętrzne:
  • The School Gaelic Dictionary - http://www.ceantar.org/Dicts/MF2/
  • Scottish Gaelic learners' materials online - http://www.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/ionnsachadh/
  • Fàilte gu Sabhal Mór Ostaig Sabhal Mór Ostaig (a Further Education college in the island of Skye, Scotland, teaching through the medium of Gaelic) - http://www.smo.uhi.ac.uk/beurla/
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.