Iran (Islamska Republika Iranu - Dżomhuri-je Eslami-je Iran, do roku 1935 Persja) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską i Zatoką Omańską.
/b>

Informacje ogólne

Iran graniczy (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Irakiem (1458 kilometrów), Turcją (499 kilometrów), Azerbejdżanem (611 kilometrów), Armenią (35 kilometrów), Turkmenistanem (992 kilometry), Afganistanem (936 kilometrów) i Pakistanem (909 kilometrów) Łączna długość linii granicznej wynosi 5 440 km. Długość linii brzegowej: 2 440 kilometrów (oprócz tego 740 kilometrów wybrzeża nad Morzem Kaspijskim klasyfikowanym jako jezioro)

Ustrój polityczny

Ustrój Iranu jest bardzo trudny do sklasyfikowania. Łączy elementy demokratycznej republiki z religijną dyktaturą a nawet monarchią.
Głową państwa jest sprawujący dożywotnio swój urząd wybierany przez Zgromadzenie Ekspertów Najwyższy Prawnik Muzułmański.
Wybierany w wyborach powszechnych prezydent jest dopiero drugą osobą w państwie i szefem władzy wykonawczej. Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu - Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne Madżlis-e-Szura e Islami. Kadencja zarówno parlamentu jak i prezydenta trwa cztery lata, przy czym prezydent może swój urząd sprawować maksymalnie dwie kadencje. Ważną rolę ustrojową spełnia Rada Nadzorująca, czuwająca nad zgodnością prawa stanowionego przez rząd i parlament z Konstytucją oraz prawidłami islamu. System kontroli konstytucyjności prawa jest w Iranie bardzo szczelny, gdyż każda ustawa zanim wejdzie w życie musi być zbadana przez Radę Nadzorującą w ciągu 10 dni. W przypadku poważniejszych sporów między Madżlesem a Radą głos zabiera Rada Ochrony Interesu Państwa.
Władza sądownicza należy do sądów, które funkcjonalnie podlegają głowie państwa, który powołuje zwierzchnika wymiaru sprawiedliwości.
Władza lokalna należy do wybieranych w wyborach powszechnych Rad Prowincjonalnych Miejskich, Wiejskich, Dzielnicowych i Sąsiedzkich. Centralnym przedstawicielstwem samorządu terytorialnego jest Krajowa Rada Prowincji.

Historia

  • 1935 - Persja zmieniła nazwę na Iran. Nazwa ta pochodzi od starożytnego ludu Ariów.
  • 1941 - wojska radzieckie i brytyjskie wkroczyły do Iranu i obaliły mającego proniemieckie sympatie Mohammeda Rezę Szacha. Nowym szachem został jego syn Mohammed Reza Pahlawi.
  • kwiecień 1951 - parlament irański znacjonalizował Angielsko-Irańską Kompanię Naftową. Narastał konflikt między szachem i nacjonalistycznym premierem Mohammedem Mossadekiem, który m.in. zablokował przyznanie koncesji naftowej ZSRR. Korzystając z pomocy alimów i kół socjalistycznych Mossadek blokował również zachodnie wpływy w Iranie
  • 22 sierpnia 1953 - dzięki amerykańskiej i brytyjskiej pomocy szach przeprowadził zamach stanu i obalił premiera.
  • 1959 - Mohammed Reza Pahlawi zaczął ograniczać wpływy alimów i zamykać islamskie szkoły.
  • 26 stycznia 1963 - szach Reza Pahlawi ogłosił "białą rewolucję" - program reform mających doprowadzić do modernizacji kraju (szach chciał m.in. wyzwolić kobiety, nawiązać przyjacielskie stosunki z Izraelem i uczynić Iran piątą potęgą gospodarczą świata w latach 90. XX wieku). Opór przeciwko zbyt szybko wprowadzanym reformom zaczał narastać. Szczególnie ostro zaczął krytykować szacha jeden z alimów ajatollah Chomeini. Wielu protestujących alimów i sufich trafiało do więzień.
  • 5 czerwca 1963 - miały miejsce masowe protesty w wielu miejscach w kraju. W wyniku ostrej reakcji armii zginęło około 15 000 ludzi. Wygnany z kraju Chomeini udał się do An-Nadżafu w Iraku skąd kierował oporem przeciwko rządom szacha (m.in wysyłając swoje przemówienia na kasetach magnetofonowych). Władza szacha coraz bardziej opierała się na tajnej policji SAVAK i amerykańskiej pomocy. Do kierowania irańskimi przędsiębiorstwami szach sprowadził 150 tys. zachodnich specjalistów. Tysiące mieszkanców wsi zaczęło przenosić się do miast, których infrastruktura powoli przestawała wystarczać.
  • 1973-1976 - PNB Iranu wzrósł o 50%, ale potem przyszła recesja, a wraz z nią inflacja i bezrobocie.
  • wrzesień 1978 - w związku z silnymi protestami szach wprowadził stan wojenny.
  • grudzień 1978 - pięć milionów ludzi zgromadziło się na gigantycznej demonstracji, uczestnicy domagali się usunięcia szacha i ustanowienia republiki islamskiej.
  • 16 stycznia 1979 - szach uciekł z kraju wraz z rodziną, większość zachodnich specjalistów zrobiła to samo.
  • 1 lutego 1979 - ajatollah Chomeini wrócił do kraju.
  • 1 kwietnia 1979 - proklamowano Islamską Republikę Iranu. Przyjęto trudny do sklasyfikowania ustrój polityczny łączący elementy nowoczesnej demokracji z religijną dyktaturą. Z jednej strony Iran ma parlament i prezydenta wybierane w wyborach powszechnych, zna instytucję referendum zaś władza opiera się na nowczesnej zasadzie trójpodziału, z drugiej jednak wszystko pod nadzorem autorytetów religijnych. Najważniejsze organy nadzoru religijnego to welajat e faghih - teolog szyicki będący głową państwa oraz Rada Nadzorująca, spełniająca funkcję trybunału konstytucyjnego, w tym badająca zgodność prawa stanowionego z zasadami islamu. Wprowadzono surowe prawa wzorowane na szariacie. Od tego momentu zaczął się bardzo szybki wzrost liczby mieszkańców Iranu.
  • 4 listopada 1979 - studenci zajęli amerykańską ambasadę w Teheranie, wzięli 52 zakładników.
  • 27 lipca 1980 - szach Reza Pahlawi umarł w Egipcie.
  • 22 września 1980 - armia iracka zaatakowała Iran, zaczęła się wojna iracko-irańska.
  • 20 stycznia 1981 - po 444 dniach niewoli amerykańscy zakładnicy wrócili do domu.
  • 3 lipca 1988 - rakieta wystrzelona z amerykańskiego krążownika USS Vincennes patrolującego Zatokę Perską strąciła irańskiego Airbusa, na którego pokładzie było 290 pasażerów i załoga, nikt nie przeżył.
  • 20 lipca 1988 - koniec wojny iracko-irańskiej
  • 14 lutego 1989 - ajatollah Chomeini ogłosił fatwę nakazującą muzułmanom zabić Salmana Rushdiego.
  • 3 czerwca 1989 - umarł ajatollah Chomeini, jego miejsce zajął dotychczasowy prezydent Ali Chamenei.
  • lipiec 1989 w wyborach na prezydenta republiki zwyciężył uważany za polityka umiarkowanego Ali Akbar Haszemi Rafsandżani. Wcześniej w drodze referendum poszerzono kompetencje prezydenta (zniesienie urzędu premiera, prezydent na czele Rady Ministrów ).
  • luty/maj 1992 zwycięstwo zwolenników prezydenta w wyborach parlamentarnych.
  • 1995 - USA nałożyły na Iran sankcje ekonomiczne za wspieranie terroryzmu i próby zdobycia broni nuklearnej, Iran odrzucił oskarżenia.
  • 23 maja 1997 - uznawany za reformatora Mohammed Chatami wygrał wybory prezydenckie. Próby reform skończyły się jednak niepowodzeniem i kraj pozostał pod kontrolą konserwatystów. Coraz częstsze protesty studentów.
  • 8 czerwca 2001 - kolejny wyborczy sukces Chatamiego. Przy władzy utrzymują się jednak konserwatyści, a proreformatorskie gazety są zamykane. Wielu reformatorów (w tym współpracownicy prezydenta) ląduje w więzieniu. Jednak wprowadzone po rewolucji surowe prawa obyczajowe i dotyczące roli kobiet ulegają powolnemu złagodzeniu.
  • luty/czewiec 2004 Wybory parlamentarne. Wybory nie spełniły kryteriów demokracji, gdyż najpierw do wyborów nie dopuszczono części kandydatów obozu reformatorskiego. Później mimo ustepstw ze strony Rady Nadzorujacej większość reformatorów zbojkotowała wybory. Jednak frekwencja przekroczyła 50% a przewagę zdobyli umiarkowani konserwatyści.
  • 17 czerwca 2005 zaskakujące wyniki I tury wyborów prezydenckich. Do II tury nie zakwalifikował się żaden z kandydatów obozu reform. Druga tura rozegra się między umiarkowanym ajatollahem Akbarem Haszemim Rafsandżanim a konserwatywnym Mahmudem Ahmadineżadem, burmistrzem Teheranu.

Dzień obecny

W chwili obecnej w Iranie trwają spory pomiędzy konserwatystami i reformatorami, w których zaczynają przeważać ci pierwsi. Społeczeństwo zaczyna mieć dość reformatorów, którzy jeszcze nic nie zreformowali (co nie oznacza, że wzrasta poparcie dla konserwatystów). Coraz głośniej słychać młodych Irańczyków, którzy rodzili się już w islamskiej republice i nie pamiętają czasów szacha. Sytuacja polityczna w Iranie stanęła na rozdrożu. Z jednej strony dotychczasowy ustrój coraz większym masom społeczeństwa jawi się jako anachroniczny, z drugiej jednak pozycja konserwatystów wciąż jest silna, na co nie bez wpływu jest zapewne również niechętna polityka Zachodu zwłaszcza USA wobec Iranu bez względu na dokonujące się tam przeobrażenia. Sytuacji zapewne nie rozjaśniły przeprowadzone w 2004 roku wybory pralementarne. Wybory choć wolne i powszechne odbyły się w atmosferze zamachu stanu, gdyż Rada Nadzorująca nie dopuściła do wyborów 2500 reformatorskich kandydatów, zaś reformatorzy nie zgadzali się na żadne kompromisy ( początkowo Rada odrzuciła 4000 kandydtatów ) i ostatecznie w dużej mierze zbojkotowali wybory. Jednak wbrew oczekiwaniom w I turze frekwencja w skali kraju przekroczyła 50 % głosów, przy czym w Teheranie była poniżej 40 % co może dawać poza stolicą nie najgorsze rezultaty. Tak więc wygląda, iż poglądy o tym, że Iran stoi na krawędzi wojny domowej okazały się przedwczesne. Najprawdopodobniej na czoło wysunie się centrowe ugrupowanie byłego prezydenta ajatollaha Rafsandżaniego - Związek Budowniczych Republiki Islamskiej, złożone z technokratów, ludzi wykształconych, lecz głęboko religijnych i przez to konserwatywnych w sferze obyczajowej. Irańska gospodarka jest najszybciej rozwijającą się na Bliskim Wschodzie, jednak problemem jest ok 15 % bezrobocie - na rynek pracy co roku wchodzi coraz więcej młodych i nieźle wykształconych ludzi. To powoduje, że Iran nie potrafii wykorzystać relatywnie wysokiego (7%) wzrostu PKB w skali roku.

Podział administracyjny

Iran podzielony jest na 28 ostanów (prowincji, ostan - w liczbie mnogiej ostan-haa):
  • Ardabil
  • Azerbejdżan Wschodni
  • Azerbejdżan Zachodni
  • Bachtaran (dawniej Kermanszahan)
  • Bachtjari
  • Beludżystan i Sistan
  • Buszahr
  • Chorasan
  • Chuzestan
  • Fars
  • Gilan
  • Golestan
  • Hamadan
  • Hormozgan
  • Ilam
  • Isfahan
  • Jezd
  • Kazwin
  • Kerman
  • Kohgiluje wa Bojer Ahmad
  • Kom
  • Kurdystan
  • Lurestan
  • Markazi
  • Mazandaran
  • Semnan
  • Teheran
  • Zandżan
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.