III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Rzeczpospolitą, Saksonią oraz Prusami i Hanowerem (w okresie późniejszym) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Zakończyła się podpisaniem w Nystad traktatu pokojowego, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

Pierwsze lata walk

III_wojna_północna -
W roku 1699 Dania, Saksonia i Rosja zawarły sojusz, którego celem było odzyskanie utraconych terytoriów. Konflikt rozpoczął się uderzeniem państw sprzymierzonych w roku następnym na Szlezwik, Estonię i Inflanty. Władca państwa Trzech Koron, Karol XII, z pomocą floty angielskiej i holenderskiej przeprowadził desant na Zelandii, w ciągu dwóch lat pokonał Danię i wyłączył ją z działań wojennych, pobił Rosjan pod Narwą, sforsował Dźwinę, zajął Inflanty i Kurlandię oraz wkroczył do Polski. W roku 1702, po pokonaniu wojsk koronnych pod Kliszowem, zajął Warszawę, Kraków oraz Saksonię. Chociaż uzyskał poparcie polskiej szlachty, która zawiązała konfederację warszawską nie udało się mu zająć całego kraju. W tym samym roku zwolennicy króla Augusta II Mocnego zawiązali w Sandomierzu antyszwedzką konfederację, która miała służyć walce z kandydatem Karola XII do tronu polskiego, Stanisławem Leszczyńskim. Przesilenie nastąpiło dwa lata później - członkowie konfederacji sandomierskiej podpisali w Narwie układ z władcą Rosji, carem Piotrem I. W odpowiedzi, zwolennicy Leszczyńskiego zdetronizowali Augusta i wprowadzili na tron swojego kandydata. W roku 1705 podpisał on w Warszawie traktat z Karolem XII, który całkowicie podporządkowywał Polskę Szwecji. Kolejnym obiektem ataków stała się Saksonia, która musiała w roku 1706 podpisać upokarzający traktat w Altranstädt. Ponadto, po klęsce sił Augusta II pod Wschową zrzekł się on praw do korony polskiej.

Przesilenie

Władca Rosji wykorzystał przerwę w działaniach wojennych wynikającą z zaangażowania się króla Szwecji w wewnętrzne sprawy Polski i zreorganizował swoją armię, m.in. zwiększył rolę artylerii. Dzięki sprawnej kampanii wojennej w roku 1704 Rosjanie odzyskali twierdze Dorpat, Narwa oraz Nöteborg (dzisiejszy Schlüsselburg), a także wkroczyli na obszar Rzeczypospolitej. Rok wcześniej przystąpili do budowy w okolicach ujścia Newy stolicy - Sankt Petersburgu. Nowa ofensywa ruszyła cztery lata później. Tym razem celem była Rosja; Karol XII zawiązał sojusz z przywódcą Kozaków, hetmanem Mazepą. Plan zakładał wspólny atak na Moskwę oraz utworzenie zjednoczonej Ukrainy. W czasie jego realizacji napotykano na niesamowite przeszkody, takie jak nagły atak mroźnej zimy, epidemia cholery, czy ciągłe ataki rosyjskich chłopów i mieszczan.


Pogrom połtawski

Dopiero wiosną 1708 roku 40-tys. armia szwedzka ruszyła z baz w Rzeczypospolitej na wschód, by rozprawić się z drugim bałtyckim rywalem. Już na samym początku kampanii Szwedzi doznali zawodu, nie otrzymując przyobiecanej pomocy ze strony Inflant i ukraińskiego hetmana Mazepy, z którym wcześniej się sprzymierzyli. A 8 lipca 1709 roku w wielkiej bitwie z wojskami rosyjskimi, rozegranej pod Połtawą na Ukrainie, ponieśli sromotną klęskę. Sam król Karol XII wprawdzie ocalał, dzięki ucieczce z placu boju i schronieniu się w tureckim Stambule, lecz jego niezwyciężona dotąd armia, jaką poprowadził ze sobą, przestała praktycznie istnieć. Powrócił do kraju dopiero w 1713 roku, już po utracie większości terenów przybałtyckich, by zginąć w 1718 roku w starciu z Duńczykami.

Pokój w Uusikaupunki ( szw. Nystad )

III wojna północna ostatecznie zakończyła się w 1721 roku pokojem w Uusikaupunki w Finlandii. W jego wyniku Szwecja utraciła wszystkie terytoria na południe od Morza Bałtyckiego, zmuszona została do likwidacji swej floty wojennej i w konsekwencji straciła też, zresztą bezpowrotnie, status mocarstwa europejskiego. Drugim, znacznie istotniejszym, rezultatem wojny było wybicie się Rosji na największe kontynentalne mocarstwo w Europie.

W skrócie

  • 1700-1721 - wielka wojna północna, tworzy się Liga Północna (przeciwko Szwecji występują: Rosja - Piotr I Wielki, Dania - Fryderyk IV, Saksonia - Fryderyk August, Rzeczpospolita - August II Mocny, czyli Fryderyk August, Brandenburgia - Fryderyk I);
  • 1700 - Szwecja zostaje zaatakowana przez Danię, jednak pokonuje ją; Karol XII pokonuje Rosję nad Narwą, pobija również Sasów;
  • 1701 - atak Szwedów na Polskę;
  • 1702 - Karol XII rozbija wojska sasko-polskie pod Kliszowem;
  • 1704 - tron polski obejmuje Stanisław Leszczyński (kierowana przez Karola XII wolna elekcja);
  • 1706 - bezpośredni atak Szwedów na Saksonię, Fryderyk August zostaje zmuszony do kapitulacji oraz (przez układ Autranstadt) do zrzeknięcia się korony polskiej;
  • 1708/9 - Piotr I reorganizuje swoją armię, kolejne starcie rosyjsko-szwedzkie, bitwa pod Połtawą, zwycięstwo po stronie Piotra I, Karol XII ucieka do Turcji;
  • 1710/11 - krótka wojna turecko-rosyjska, zakończona szybko rozejmem;
  • 1721 - pokój w Uusikaupunki.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.