300px|right|thumb|
Samochód pancerny Bilbao w obronie Madrytu.

300px|right|thumb|
Żołnierze Brygad Miedzynarodowych
broniący Madryckiego parku Casa Del Campo,
w którym został zatrzymany pierwszy atak nacjonalistów.

Hiszpańska wojna domowa to wojna domowa pomiędzy lewicowym rządem hiszpańskim, a prawicową opozycją, jaka toczyła się w latach 1936-1939 r.
Obie strony wojny miały wsparcie z zagranicy, przy czym rebeliantów wspierały bezpośrednio oddziały wojskowe przysłane przez Niemcy i Włochy, siły rządowe mogły liczyć na znacznie mniejsze wsparcie (m.in. z ZSRR). W marcu 1939 wojna domowa zakończyła się zwycięstwem rebeliantów.
Mimo iż była to wojna domowa, jej kontekst był znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uważany za preludium drugiej wojny światowej.

Tło historyczne wybuchu wojny domowej

W lutym 1936 odbyły się w Hiszpanii wybory. Prawica zdobyła więcej głosów niż lewica, ale wyniki zostały zfałszowane, unieważniając nieraz wyniki z całych prowincji. Prawica zdobyła o 118 mandatów mniej niż lewica. Wybory wygrał Front Ludowy (socjaliści, syndykaliści, republikanie i komuniści), a prezydentem został Manuel Azana. Palono kościoły, mordowano księży, Hiszpania była skąpana we krwii. Zaczynała się komunistyczna rewolucja. Lider prawicowej opozycji parlamentarnej. Calvo Sotelo protestował przeciw terrorowi antyreligijnemy, bolszewizującym ustawom wywłaszczeniowym i tzw. reformie rolnej. Przywódczyni komunistów, Dolores Ibarruri, zapowiedziała, że za swe wystąpienia przeciw Frontu Ludowego i jego reform zapłaci życiem. Dzień później w nocy z 12 na 13 lipca 1936, Sotelo został uprowadzony przez 15-osobowe komando Gwardi Cywilnej podległej ministrowi sprawiedliwości i zamordowany strzałem w tył głowy. Osobą, która pociągneła za spust był najprawdopodobniej socjalista Victoriano Cuenca. Morderstwo lidera legalnej opozycji było iskrą przyśpieszającą wybuch powstania i 3-letniej wojny domowej.

Przebieg

Wojna wybuchła 17 lipca 1936 r. Rebelianci szybko opanowali Maroko Hiszpańskie, gdzie na czele zbuntowanych wojsk stanął generał Francisco Franco y Bahamonde i większość północy kraju, z wyjątkiem Kraju Basków. Rebelianci byli wspierani przez dużą część duchowieństwa, monarchistów i zorganizowaną partię faszystów hiszpańskich tzw. Falangę. Rządowi udało się utrzymać pod kontrolą większość terytorium kraju, gdzie próby puczu, jak np. w Madrycie, zostały szybko stłumione.
Zarówno Niemcy, jak i Włochy postanowiły wesprzeć zbrojnie rebeliantów, wysyłając niemiecki Legion Condor i włoski korpus ekspedycyjny. Dla wzmocnienia sił nacjonalistycznych w samej Hiszpanii utworzony został most powietrzny, złożony z samolotów włoskich, niemieckich i rebelianckich, za pomocą którego udało się przerzucić wojska Afrykańskiego Korpusu Kolonialnego.
Pojawienie się wojsk marokańskich i hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej wzmocniło siły rebeliantów na południu kraju i prestiż gen. Franco w świeżo utworzonej Juncie Obrony Narodowej, która powierzyła mu dowództwo nad południowym zgrupowaniem wojsk, a następnie, 12 września, nad całymi siłami zbrojnymi.
Sukcesy rebeliantów zmusiły rząd Republiki do powołania regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy za granicą. Począwszy od sierpnia 1936 republikanom pomocy udzielał Związek Radziecki, wysyłając do Hiszpanii broń i ludzi (głównie dowódców).
W Hiszpanii obie walczące strony dokonały wielu okrucieństw. Republikanie mordowali duchownych i palili kościoły. Frankiści (rebelianci) masowo rozstrzeliwali jeńców i przeciwników politycznych.
Początkowo Francja i Wielka Brytania ogłosiły zasadę nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z całego świata, głównie z Europy, którzy wspomagali republikanów. Robotnicy i intelektualiści, zwolennicy komunizmu, ale także ci, którzy uważali tę wojnę za front walki z faszyzmem: liberałowie, anarchiści, socjaliści, napłynęli do Hiszpanii, tworząc tu brygady międzynarodowe.
Zacięte walki trwały ze zmiennym szczęściem dla obu stron do marca 1939, generalnie jednak frankiści zdobywali coraz większe obszary kraju. Pozycję republikanów osłabiały też konflikty i walka o władzę między partią komunistyczną a pozostałymi partiami, w tym trockistowską partią POUM i anarchistami z CNT. Ostatecznie frankiści zwyciężyli, wprowadzając system konserwatywnej, autorytarnej dyktatury wspieranej przez Kościół, która przetrwała 39 lat.
Wydarzenia w Hiszpanii są uważane przez wielu historyków za wstęp do II wojny światowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocniła sojusz niemiecko-włoski, jak i stała się poligonem doświadczalnym dla nowych rodzajów broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne).
Ważniejsze bitwy: Inne wydarzenia:
  • 26 kwietnia 1937: bombardowanie przez nacjonalistów miasta Guernica
Postacie historyczne:
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.