Uwagi ogólne

Herezja jest pojęciem zaczerpniętym z nauki chrześcijańskiego Kościoła Powszechnego i sensu stricto odnosi się tylko do wydarzeń w obrębie chrześcijaństwa. Podobne do chrześcijańskiej herezji zjawiska zdarzały się również w obrębie innych wielkich religii, mając w nich, oczywiście, inne znaczenie, inny wymiar i inne skutki. Dlatego można je określać jako herezję tylko umownie, przez analogię. W tym sensie przez herezję rozumie się poglądy jednostek bądź grupy wyznawców danej religii sprzeczne z dogmatami, podstawowymi zasadami, naukami lub ustaleniami autorytetów konstytuującymi tę religię.
Samo pojęcie herezji (gr. airesis - "wybór") było znane już przed pojawieniem się chrześcijaństwa - rozumiano przez nie odrębną sektę religijną albo szkołę filozoficzną.
W chrześcijaństwie początkowo jako herezję określano wybiórczą interpretację Pisma Świętego - eksponowanie jednych prawd wiary w połączeniu z pomijaniem innych. Według definicji świętego Tomasza z Akwinu herezja (kacerstwo) polega na odrzuceniu w mniejszej lub większej części depozytu wiary - nauki danego kościoła dotyczącej kwestii wiary (w odróżnieniu od kwestii liturgicznych, organizacyjnych itp.). Definicja ta jest stosowana w kościele katolickim, a pozostałe wyznania chrześcijańskie ujmują istotę herezji w sposób bardzo podobny.
Herezję należy odróżnić od apostazji (całkowitego porzucenia wiary) i od schizmy (wypowiedzenia posłuszeństwa najwyższej władzy duchownej - w kościele rzymskim papieżowi, w kościołach partykularnych - patriarsze bądź katolikosowi).

Herezja w ujęciu nauki katolickiej

Uwagi tego działu odnoszą się do herezji w rozumieniu prawa kanonicznego kościoła katolickiego.
Herezja może być "obiektywna" (materialna), przez co rozumie się niezawiniony błąd w wierze, albo "formalna" - gdy polega na świadomym wyborze, czyli jest zawiniona. Grzechem jest tylko herezja formalna. Z kolei łączność z Kościołem powszechnym heretyk (herezjarcha) traci dopiero w momencie, gdy odmawia poddania się rozstrzygnięciu Kościoła w danej kwestii.
Bezpośrednim skutkiem popadnięcia w herezję jest utrata zdolności do pełnienia wszelkich obowiązków chrześcijańskich oraz utrata wszelkich godności, urzędów i władzy duchownej. Herezje są, oczywiście, zwalczane - są karane karami duchowymi, dzielącymi się na ciężkie (latae sententiae - ekskomunika, ferowana przez papieża, a w początkowych wiekach przez sobory powszechne jako anatema) i lżejsze (ferendae sententiae). Kary doczesne, stosowane w wiekach średnich, nie były wymierzane heretykom przez władze kościelne, lecz przez władze świeckie - bowiem herezja (jak również bluźnierstwo, schizma i apostazja) były przestępstwami prawa świeckiego. Karami tymi były konfiskata majątku, uwięzienie, a nawet spalenie na stosie; były one surowe tak samo, jak całe ówczesne prawo karne. Podobnie tortury, używane w celu wymuszenia zeznań, były stosowane przede wszystkim przez prawo świeckie i przez ludzi tamtych czasów odbierane jako rzecz zwykła (choć trudno nam w to dzisiaj uwierzyć). Przez heretyków, czemu trudno się dziwić, procesy kanoniczne i kary były odbierane jako prześladowania. Tak są z reguły oceniane i dziś; wypada tylko przypomnieć, że gdziekolwiek heretycy przejmowali władzę (hugenoci we Francji, purytanie w Anglii, husyci w Czechach, kalwiniści w Genewie), tak samo zwalczali "papistów" - katolików.
Heretycka jest nauka twórców Reformacji, wśród nich Marcina Lutra i Jana Kalwina. Nie są natomiast heretykami chrześcijanie prawosławni - są oni schizmatykami, ponieważ odmawiają uznania prymatu papieża. W momencie swego powstania schizmatycki był również kościół anglikański, w którym dopiero w II połowie XVI wieku doszło do protestantyzacji. Nie są także herezjami poglądy filozoficzno-teologiczne, które stoją w zupełnej sprzeczności z Biblią (jak politeizm czy ateizm).

Uwagi ogólne

Herezja jest pojęciem zaczerpniętym z nauki chrześcijańskiego Kościoła Powszechnego i sensu stricto odnosi się tylko do wydarzeń w obrębie chrześcijaństwa. Podobne do chrześcijańskiej herezji zjawiska zdarzały się również w obrębie innych wielkich religii, mając w nich, oczywiście, inne znaczenie, inny wymiar i inne skutki. Dlatego można je określać jako herezję tylko umownie, przez analogię. W tym sensie przez herezję rozumie się poglądy jednostek bądź grupy wyznawców danej religii sprzeczne z dogmatami, podstawowymi zasadami, naukami lub ustaleniami autorytetów konstytuującymi tę religię.
Samo pojęcie herezji (gr. airesis - "wybór") było znane już przed pojawieniem się chrześcijaństwa - rozumiano przez nie odrębną sektę religijną albo szkołę filozoficzną.
W chrześcijaństwie początkowo jako herezję określano wybiórczą interpretację Pisma Świętego - eksponowanie jednych prawd wiary w połączeniu z pomijaniem innych. Według definicji świętego Tomasza z Akwinu herezja (kacerstwo) polega na odrzuceniu w mniejszej lub większej części depozytu wiary - nauki danego kościoła dotyczącej kwestii wiary (w odróżnieniu od kwestii liturgicznych, organizacyjnych itp.). Definicja ta jest stosowana w kościele katolickim, a pozostałe wyznania chrześcijańskie ujmują istotę herezji w sposób bardzo podobny.
Herezję należy odróżnić od apostazji (całkowitego porzucenia wiary) i od schizmy (wypowiedzenia posłuszeństwa najwyższej władzy duchownej - w kościele rzymskim papieżowi, w kościołach partykularnych - patriarsze bądź katolikosowi).

Herezja w ujęciu nauki katolickiej

Uwagi tego działu odnoszą się do herezji w rozumieniu prawa kanonicznego kościoła katolickiego.
Herezja może być "obiektywna" (materialna), przez co rozumie się niezawiniony błąd w wierze, albo "formalna" - gdy polega na świadomym wyborze, czyli jest zawiniona. Grzechem jest tylko herezja formalna. Z kolei łączność z Kościołem powszechnym heretyk (herezjarcha) traci dopiero w momencie, gdy odmawia poddania się rozstrzygnięciu Kościoła w danej kwestii.
Bezpośrednim skutkiem popadnięcia w herezję jest utrata zdolności do pełnienia wszelkich obowiązków chrześcijańskich oraz utrata wszelkich godności, urzędów i władzy duchownej. Herezje są, oczywiście, zwalczane - są karane karami duchowymi, dzielącymi się na ciężkie (latae sententiae - ekskomunika, ferowana przez papieża, a w początkowych wiekach przez sobory powszechne jako anatema) i lżejsze (ferendae sententiae). Kary doczesne, stosowane w wiekach średnich, nie były wymierzane heretykom przez władze kościelne, lecz przez władze świeckie - bowiem herezja (jak również bluźnierstwo, schizma i apostazja) były przestępstwami prawa świeckiego. Karami tymi były konfiskata majątku, uwięzienie, a nawet spalenie na stosie; były one surowe tak samo, jak całe ówczesne prawo karne. Podobnie tortury, używane w celu wymuszenia zeznań, były stosowane przede wszystkim przez prawo świeckie i przez ludzi tamtych czasów odbierane jako rzecz zwykła (choć trudno nam w to dzisiaj uwierzyć). Przez heretyków, czemu trudno się dziwić, procesy kanoniczne i kary były odbierane jako prześladowania. Tak są z reguły oceniane i dziś; wypada tylko przypomnieć, że gdziekolwiek heretycy przejmowali władzę (hugenoci we Francji, purytanie w Anglii, husyci w Czechach, kalwiniści w Genewie), tak samo zwalczali "papistów" - katolików.
Heretycka jest nauka twórców Reformacji, wśród nich Marcina Lutra i Jana Kalwina. Nie są natomiast heretykami chrześcijanie prawosławni - są oni schizmatykami, ponieważ odmawiają uznania prymatu papieża. W momencie swego powstania schizmatycki był również kościół anglikański, w którym dopiero w II połowie XVI wieku doszło do protestantyzacji. Nie są także herezjami poglądy filozoficzno-teologiczne, które stoją w zupełnej sprzeczności z Biblią (jak politeizm czy ateizm).

Przekrój historyczny

Chrześcijaństwo znało (i zna) dziesiątki, jeżeli nie setki herezji (najszerzej znane i najbardziej znaczące z nich zostały wymienione poniżej). Herezje pojawiały się od zarania chrześcijaństwa, już za czasów apostolskich. Naturalną koleją rzeczy, najwięcej ich było w okresie, gdy teologia chrześcijańska wypracowywała swe podstawy, czyli w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, jednak zdarzają się i dziś. Jest rzeczą do ustalenia, ile z tych sporów teologicznych toczyło się na tle rzeczywistych różnic zdań, a ile na tle rozbieżności w tłumaczeniach i błędów w kopiowaniu Pisma Świętego, uchwał soborów i pism poszczególnych myślicieli. Zaskakujące, że herezje z reguły przynosiły Kościołowi Powszechnemu pozytywne skutki. Pseudoewangelie gnostyckie spowodowały opracowanie kanonu Pisma Świętego. Herezje antytrynitarskie zaowocowały powstaniem jasnej i spójnej nauki o Trójcy Świętej, podobnie herezje związane z pojmowaniem osoby Chrystusa pomogły w opracowaniu nauki o Nim. Nawet Reformacja, najdotkliwszy z dotychczasowych rozłamów, zaowocowała niesłychanym wzmocnieniem kościoła katolickiego - Kontrreformacją.
Grupy wyznawców większości herezji z reguły zanikały niedługo po śmierci ich twórców. Inne, na przykład katarowie, były zwalczane przez Kościół powszechny nawet przy zbrojnej pomocy władz świeckich. Niektóre wreszcie okazywały się tak silne, że prowadziły do oddzielenia się od Kościoła Powszechnego nowych denominacji (wyznań). Działo się tak, gdy odstępcy zdobyli dostatecznie silne poparcie spoza Kościoła lub pociągnęli za sobą dostatecznie wielką liczbę wyznawców. Tak było w przypadku arianizmu, nestorianizmu, monofizytyzmu i protestantyzmu.
Po Soborze Watykańskim II w postawie kościoła katolickiego wobec wyznań heretyckich zaszła istotna zmiana - jak się wydaje, polega ona na zaprzestaniu eksponowania błędów kościołów heretyckich, a zamiast tego na podkreślaniu dobrej wiary chrześcijan wszelkich wyznań. Efektem było przystąpienie kościoła katolickiego do ruchu ekumenicznego, a następnie wiele wspólnych aktów kościoła katolickiego i innych kościołów, w szczególności wzajemne odwoływanie klątw rzucanych w przeszłości i wspólne deklaracje teologiczne. Z drugiej strony deklaracja Dominus Iesus z 6 sierpnia 2000 nie pozostawia wątpliwości, że - z punktu widzenia kościoła katolickiego - wierni innych wyznań mają trudniejszą drogę do zbawienia. Tym niemniej analogiczne działania są również podejmowane ze strony kościołów niekatolickich.

Najpoważniejsze heretyckie doktryny w chrześcijaństwie

Pojęcie herezji jest oczywiście względne, ponieważ w sporach wyznaniowych z reguły każda strona uważa drugą za heretycką. Kościoły i wspólnoty oparte na herezjach uważają się za prawowite, a za heretyckie uważają kościoły o innej nauce. Ponieważ miano herezji jest nacechowane pejoratywnie, wyznawcy owych mniejszościowych doktryn ostro protestują przeciw nazywaniu ich heretykami (podobnie, jak w przypadku sekt). Stąd poszczególne doktryny określa się jako herezje raczej z mocy tradycji.
Z powyższym zastrzeżeniem: oto lista najważniejszych doktryn, tradycyjnie uznanych za heretyckie - przez kościół katolicki, cerkiew prawosławną i większość innych kościołów i wspólnot, zwłaszcza protestanckich.

Najpoważniejsze heretyckie doktryny w chrześcijaństwie

Pojęcie herezji jest oczywiście względne, ponieważ w sporach wyznaniowych z reguły każda strona uważa drugą za heretycką. Kościoły i wspólnoty oparte na herezjach uważają się za prawowite, a za heretyckie uważają kościoły o innej nauce. Ponieważ miano herezji jest nacechowane pejoratywnie, wyznawcy owych mniejszościowych doktryn ostro protestują przeciw nazywaniu ich heretykami (podobnie, jak w przypadku sekt). Stąd poszczególne doktryny określa się jako herezje raczej z mocy tradycji.
Z powyższym zastrzeżeniem: oto lista najważniejszych doktryn, tradycyjnie uznanych za heretyckie - przez kościół katolicki, cerkiew prawosławną i większość innych kościołów i wspólnot, zwłaszcza protestanckich.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.