Gwara sądecka - gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu - mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i limanowskiego. Jest to, po gwarze śląskiej i góralskiej jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, tak w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych, bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski. Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę lesksykalną, odróżniającą ją od literackiego języka polskiego sanowią słowa, związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. Zauważalny jest też nieznaczny wpływ języka słowackiego, ukraińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne słówka, używane w południowej części rejonu, mogą nie być znane mieszkańcom jego północnej części itp.

Fonetyka

Gwara sądecka posiada kilka istotnych cech fonetycznych, odróżniających ją od oficjalnej polszczyzny. Niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla tej gwary, inne z kolei odnaleźć można równiez w innych gwarach, występujących na terenie Polski.
1. Mazurzenie, tzn. wymawianie sz, cz, dż jako s, c, dz
  • scelina zamiast szczelina
  • dzem zamiast dżem
2. Silna, przedniojęzyczna artykulacja nosowych samogłosek "ą", "ę". W gwarze tej wymawia się je jako połączenie o z "głuchym" n
  • mądry - mdry
  • między - mjdzy
3.1. Udźwięcznianie głosek na styku dwóch wyrazów, np:
  • tak jakby - tag jagby
  • z dziećmi - ź dziećmi
  • Wiesz, że... - Wież, że...
3.2. Udźwięcznianie głosek wewnątrz wyrazów, np:
  • Ździsław - Zdzisław
  • jesteźmy - jesteśmy
  • ślizgo - ślisko
3.3. Wymawianie "trz" jako "czsz", "strz" jako "szcz", a "drz" jako "dż"
  • trzeba - czszeba
  • strzec - szczec
  • drzwi - wi
4. Charakterystyczna, "labialna" artykulacja o i u po bezdźwięcznych głoskach i na początku wyrazu:
  • ona -
    Gwara_sądecka -
  • kot - k
    Gwara_sądecka -
  • u nas -
    Gwara_sądecka -
    nos
5. "a pochylone", wymawiane jako o lub e np:
  • kwiotek
  • ptok
  • tutej
6. "e ścieśnione", wymawiane jako y np:
  • jychoł
  • pjynknie
7. Zacieranie głosek l oraz ł w ostatnich sylabach, np:
  • tyko
  • widziaem
8.1. Charakterystyczna, krtaniowa artykulacja ch wewnątrz wyrazu. Dźwięk w takiej pozycji jest wymawiany bardzo słabo, jest on wręcz pomijany w artykulacji
8.2. Ch na początku wyazu wymawiane jest jako k, np:
  • Kryste Ponie zamiast Chryste Panie
9. Długie i(wym. ji) po samogłosce
  • kraina - krajina
10. Zmiana końcówki -ie czasownika w 3 os. l.poj., np:
  • on umie - on umi
11. Niekiedy zbitka je może być wymawiana jako jy, np:
  • nie zje - nie zjy
12. Końcówka -ej jest skracana do i lub y
  • więcej - wjoncy
  • rzadziej - rzadzi
  • gdzieś indziej - dzie ińdzi

Cechy charakterystyczne

1.1. Ludzie, posługujący się gwarą sądecką, używają końcówki o w pierwszej osobie l. poj. i l. mn., np.:
  • Jo jado
  • Widzo
  • Pojadoma
  • Bedoma
1.2. W czasie przeszłym niektóre czasowniki mają skróconą formę, np.:
  • poszłem zamiast poszedłem
  • zamkłem zamiast zamknąłem
  • my byli zamiast my byliśmy
1.3. Pewne czasowniki, w czasie teraźniejszym, mogą posiadać wydłużoną postać, np.:
  • śnije się zamiast śni się
  • kipjeje zamaiast kipi
1.4. Niektóre czasowniki mają inną formę trybu rozkazującego
  • brać np. Bier mi to
  • być np. Cicho że być
2. Wyjątkowo częste, wręcz nagminne używanie partykuły że w prośbach i poleceniach
3.1. W dopełniaczu rzeczowniki rodz. żeńskiego posiadają często końcówkę e
  • Ido do kuchnie zamiast Idę do kuchni
3.2 Specyficzna forma celownika, w zasadzie nie występująca w innych rejonach Polski, np. :
  • tatowi
  • bratowi
  • koniowi
  • kotowi
3.3. W bierniku rzeczownik rodzaju żeńskiego i narzędniku rodzaju męskiego i nijakiego ogólnopolskie e przechodzi w o, np:
  • podej że mi śklanko zamiast podaj mi szklankę
  • Jado rowerom zamist jadę rowerem
4. Ruchomy akcent w wołaczu, zarówno l.poj. jak i mn. Akcent przypada, niezaleznie od jego pozycji w innych przypadkach zawsze na ostatnią sylabę. Sylaba ta jest wymawiana o wiele silniej w stosunku do pozostałych.
5. Przyimek do jest często zastępowany przimkiem na:
  • do Sącza - na Sonc
  • Idę do domu - ido na chato
6. Tworzenie za pomocą końcówki ka form żeńskich, z ogólnopolskich form męskich:
  • krawat - krawatka
  • parasol - parasolka
7. Dokładanie do zdań twierdzących sformułowania no nie:
  • To jest fajne, no nie?

Słowniczek

Słownictwo nie jest jednolite. Niniejszy słowniczek jest zbiorem słówek, używanych w rejonie Nowego Sącza, Limanowej, Gorlic, Łącka i Krynicy.
Charakterystyczne zwroty

A


ady - przecież
agoce - akacje
am - skr. od ale jestem
- skr. od ale jsteś
ancykrys - urwis
ancymon - gagatek
ano - tak
   

B


baciarka - randka
baciorzyć - jeździć do dziewczyny
bajzer - nieporządek, rozgardiasz
balia - miednica
bania - głębia rzeczna
bardzi - bardziej
bazarowy - tandetny, kiepskiej jakości
bejdok - głupiec
bez - przez
blacha - piec kaflowy, w zn. piec pod blachą
blaszok - sklep gospodarczy
błorówy - jagody
błorscyk - barszcz
bojcyć - mówić głupoty, plotkować
bojki - plotki, pomówienia
bradrura - elektryczny piekarnik, prodiż
Bryjów - Stary Sącz
buceć - płakać
bydloncie - cielak
   

C


chać - dom, mieszkanie
chichroć sie - śmiać się
chlyw - bałagan
chłodocek - chłopczyk
chłodok - chłopak
chłopy - Meżczyźni
chołpa - dom
chrobol - owad
chrust - faworki
chryja - brzydka twarz, gęba
chyrlok - chorowity człowiek
chyroć - kaszleć
ciaparajda - nieudacznik
ciskoć - rzucać
ciugnik - traktor
ciupoć - rąbać, pot. szybko dokądś jechać
ciutki - troszkę
cliwić - łaskotać
cliwki - łaskotki
coby - żeby
corny - czarny
cosik - coś, co nieco
cudok - dziwak
cudować - robić głupie rzeczy
cumelek - smoczek dla dziecka
cwortek - czwartek
cy - trzy
cygon - kłamca
cygonić - kłamać
cyiści - trzydzieści
cyngiel - przycisk
cynk - sygnał na tel. komórkowy
cynoście - trzynaście
cyrkulotka - piła do drewna
cyrnice - jeżyny
cyrpok - podbierak na ryby
cyrwa - kier, czerwień
cza - trzeba
cześnie - czereśnie
   

D


de że - daj!
dojonty - złośliwy
druślok - cedzak
drynda - motorower
durnowoty - durny
durok - dureń, idiota
dutki - pieniądze
duży pokój - salon, pokój gościnny
dygłotki - wstrząsy, dreszcze
dwajścia - dwadzieścia
dwo - dwa
Dziawa - obraźliwie o Cyganie
dzie - gdzie
dziecka - dzieci
dziesik - gdzieś
dziewiońć - dziewięć
dzioł - dom wraz z działką
dziopa - dziewczyna
dziurgać - plątać
dźwieze - drzwi
   

E


e ta! - jak to
eno - ale dlaczego nie?
   

F


felerny - nieudany
ferszalunek - roboczy strój
fertki - widełki do miksera
filcoki - buty na deszcz
flasia - dziecięca butelka
fojka - papieros
folia - szklarnia
   

G


gira - stopa
glizda - dżdżownica
głodoć - mówić
gnot - noga
god - wąż, żmija
gorunc - upał
gościeniec - droga
grajok - adapter, magnetofon
groń - góra
grot - stara maszyna
grule - ziemniaki
grzebyk - grzebień, szczotka do włosów
guda - świnia, pot. brudas
gumjoki - buty na deszcz
guzdrolić sie - robić coś powoli
   

H


hajnok - tam
hajzer - bałagan
halastra - banda
Hanes - Ślązak
hawok - tu
Hawrana - Skoda
Hawranki - Słowacy
hetki - daleko
hloć - pić alkohol
ho? - co?
hośtuk - łańcuszek
huloć - szaleć
hulonka - zabawa
   

I


idny - inny, drugi
ino - tylko
inocy - inaczej
inojino - niewiele
isceć - sikać
   

J


jabcok - nalewka jabłkowa
jajeśnicka - jajecznica
jaźwiec - żbik
jażwić się - drzeć się
jedon - jeden
jedynoście - jedenaście
jeżyny - włoszczyzna
jo - ja
jojcorz - żartownik
jojcyć - narzekać
jojkło - jajko
jozgłot - huk
jubka - kurtka dżinsowa
juchcić - palić
jupek - walet
   

K


kabaryna - furgonetka, samochód policji
kajdzioch - duży brzuch
kalapatka - packa na muchy
kamerdol - kamień
kanciok - Fiat 125p
kasoć - podwijać
kaszlok - Fiat 126p
kawolerka - młodzi mężczyźni
kice - gęste włosy
kiela - ile
kiele - zęby
kielić się - szczerzyć zęby
kierbce - buty
kifor - nos
kijok - patyk
kłociuba - pogrzebacz
kłolucha - kolczyki
knys - bat
koconki - ogonki truskawek
koj - gdzie
koloska - wózek
kopoce - stare buty
kopocka - kopaczka
korpjyl - burak
korzec - stonoga
krajc - trefl (w kartach)
krucafuks - przekleństwo w rodzaju: cholera, lub k...
krzesna - chrzestna
krzesny - chrzestny
krypy - ciężkie buty
którysik - któryś
kudła - włosy
kufajka - kamizelka
kukoć - podglądać
kunic - koniczyna
kurze łapki - pierwiosnki
kusa - głowa
   

L


lebiodka - korba
legutko - lekko
lewus - krętacz, oszust
leźć - iść
lura - słabo zaparzona kawa, herbata
luwa - ulewa, gradobicie
   

Ł


łajza - włóczęga
łepetyna - głowa
łokulory - okulary
Łonckówka - wódka z Łącka
łong - las nad rzeką
łostrewka - stojak na siano
łosimdziesiut - osiemdziesiąt
łosimnoście - osiemnaście
łosiem - osiem
łyskoć - błyskać
   

M


maciupinka - odrobina
maciupko - maleńko
mara - wstyd
marać się - robić sobie wstyd
maślany (rynek) - targ spożywczy
matko krzesna - zwrot grzecznościowy dziecka np. do sąsiadki
miodunki - przebiśniegi
mjetła - miotła
mjosto - miasto
Mjosto - Nowy Sącz
mlycorz - mleczarz
mlykło - mleko
młotur - motocykl
młucka - mielenie
młódka - młoda dziewczyna
mńyj - mniej
Moja - żona, narzeczona, dziewczyna
Mores - Cygan sądecki
Mój - mąż, narzeczony, chłopak
myjok - ściereczka
mysza - mysz
myśliwka - polowanie
   

N


na glanca - na błysk
na obkoło - na około
nakastlik - szafka pokojowa
naroz - nagle
nimo - nie ma
no dy - no przecież
   

O


obwarzanka - precel
oglądnąć - obejrzeć, ocenić
omasta - polewa z tłuszczu
onuce - skarpetki
oselnik - gniazdo os
osiedle - podwórze
   

P


paciara - błoto
pagłorek - niewielka góra
papir - kartka
paryja - dolina strumienia
pekaesiok - kierowca autobusu
piejok - śpiewak o kiepskim głosie
pierun - spryciarz
piosek - piach
pirścioń - pierścionek
pisoć sie - nazywać się
pjyrwy - pierwszy
płopiuła - popielniczka
płortki - spodnie
płotok - strumień
płowrózek - lina
pokozoć - zrobić coś głupiego
pole - podwórko
pomołu - wolno
pondzić - spieszyć się
popiółka - popielniczka
popod - pod
popuscoć - luzować
postuch - drut kolczasty
późni - później
pukanka - zabawa w chowanego
pumagier - robotnik, pomocnik
prasnuńć - uderzyć
prasulec - deska do prasowania
pront - stalowy słupek
przeż - ale przecież
pśkać - kichać
   

R


rapa - dłoń
rajoki - polne jabłka
ronta - renta, też emerytura
roz - raz
rożno - zajazd, bar
równia - dolina rzeki
ruta - niedojrzały owoc
rychtować - przygotowywać
ryktować - naprawiać
Rynek - centum miasta (Iść do Rynku, być w Rynku)
   

S


sagon - czajnik
se - sobie
sekator - przecinak
siekać - kopać
sioń - przedpokój
skiała - piesek
sklypłowa - ekspedientka
skrabaka - podwórkowa miotła
skuczeć - żalić się, narzekać
skurzok - piłka
smaki - ochota na picie alkoholu
smerk - świerk
Sonc - Nowy Sącz
spindrać - wspinać się
spłoziroć - przyglądać się
spodzień - eleganckie spodnie
sporzy - szybciej
spyra - słonina
stonkać - jęczeć
strośnie - bardzo
strużyk - nożyk do obierania
styrmać się - wspinać się
suma - gł. msza w niedzielę
suśnia - sosna
syr - ser
syry - śmierdzące rzeczy
syrwotka - kwaśne mleko
Swoja - żona, narzeczona (np. Zawołam Swoją)
Swój - mąż, narzeczony
szczypica - skorek
szkut - brzdąc
szlif - przejażdżka samochodem
   

Ś


ślałf - wąż ogrodowy
ślamazora - flegmatyk
ślimocyć się - płakać
ślizgawica - gołoledź
ślypja - oczy
śnycelka - kotlet mielony
śoflik - misa
śpiki - katar
śpitol - szpital
śtangla - palik
śtyrdziści - czterdzieści
śtyrnoście - czternaście
śtyry - cztery
śufla - łopatka
śyc - kosić
śyckornia - kosiarka
śwarny - sprytny, zwinny
śwogier - szwagier
   

T


tamłok - tam
tarełko - tarka
teros - teraz
toki - taczki
tragoc - wózek
troski - troche
tryp - stare auto
tutok - tutaj
tyka - palik
tys - też
   

U


umrzyk - zmarły
uwidzieć - zobaczyć
uwondzić - przypalić
uzryć - ugryźć
   

W


w czos - wcześnie
warśtot - zakład usługowy, firma
wartki - szybki
warzycha - drewniana łyżka
werdepy - nierówna powierzchnia
weznuńć - wziąć
wiela - ile
wihajster - uchwyt
wino - pik (w kartach)
winowaty - winny
wiracha - cwaniak
wjoncy - więcej
wjyrch - szczyt góry
Woldzwagen - samochód marki Volkswagen
wongiel - węgiel
wonglorka - węglarka
wontka - wędka
wycyrklowoć - wywrócić się
wyganiocka - packa na muchy
wypucoć - wypłukać
wypucowony - czysty
wyrzęda - rozrabiaka
wyrzondy - rozróby
wyzymoć - wykręcić
wyzonić - ożenić się
   

Z


zaciurka - kluski z mlekiem
zadziorny - butny, porywczy
zadziurgać - zaplątać
zajęcza kapusta - szczaw
zapartek - nieświerze jajko
zapasywać - wkładać za pas
zapaść - wąwóz
zasinać - zasypiać
zastępować - przeszkadzać
zastrugaczka - temperówka
zawjyroć - zamykać
zdymiońć - zdjąć
zelić - źle się czuć
Zielone Świontki - św. MB Zielnej
zimjoki - ziemniaki
ziorać - patrzeć się
zryć - jeść
zur - żurek
zygoć - drażnić
zyndyca - niegrzeczna dziewczynka
zyrtka - trzepak
   

Charakterystyczne zwroty


A mie zeli - Ale się źle czuję
A sie zaniesło - Zbiera się na deszcz
Ale zacino - Ale ulewa
Ani nie godej! - Nawet mi nie mów!
Bedzie! - Może być. Wystarczy.
Chołpa spoć! - Do domu! Do spania!
Co to to to takie - No i co to ma być?
Cosik sie mi zdo... - Wydaje mi się, że...
Dawać (puszczać) cynka - dawać sygnał na telefon komórkowy
Dzie bedzies szed (jychoł) jak leje? - Czemu tak wcześnie idziesz (jedziesz)?
E! Dzie ta! - Ależ skąd!
Eno! - Ale dlaczego?
Galicyjskie dziecko - o brudnym, zaniedbanym dziecku
Idze idze - Daj spokój!
Jak cie prasno, to ino roz! - upomnienie, groźba j.np. Bo zobaczysz!
Jaka mara! - Ale głupio wyszło
Jechać do Mjosta - jechać do Nowego Sącza
Jechać na szlifa - jeździć samochodem, bez określonego celu
Kijem wartosz - Zasługujesz na karę (w odniesienu do dziecka)
Kisz ta pierun (dziod) - przekleństo, wyrażające zdziwienie
Który tam kolejorz? - Kto trzyma kieliszek z wódką? (Na Sądecczyźnie wódkę pije się z jednego kieliszka)
Łazić po chołpach na bojki - włuczyć się i plotkować
Mi sie widzi... - Uważam, że...
Mom smaki - Mam ochotę się napić wódki
Na pole - na dwór
Pierunem! - Szybko! Raz dwa!
Po kjygo cotra! - zwrot, w rodzaju Po jaką cholerę itp.
Sypi śniegjom - Ale śnieżyca
To jo juz leco - To ja już jadę (idę)do domu
Tom (Toś) pokozoł - zwrot, używany w sytuacjach, gdy nie odzniesiono oczekiwanych skutków
Wjechoć w buroki - wypaść z drogi
W kuso? - Chcesz dostać?
Wej że... - zwrot, rozpoczynający prośbę lub polecenie
Wy - zwrot grzecznościowy do osób starszych, szanowanych, gości itp.
Za wczosu - Za wcześnie, Za szybko itp.
Zajechoła kawalerka - określenie, odnoszące się do młodych chłopaków, odwiedzających dziewczyny
   
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.